Gwatemala

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy państwa w Ameryce Środkowej. Zobacz też: miasto Gwatemala i departament Gwatemala.
República de Guatemala
Republika Gwatemali
Flaga Gwatemali
Godło Gwatemali
Flaga Gwatemali Godło Gwatemali
Dewiza: (hiszp.) El País de la Eterna Primavera
(Kraj wiecznej wiosny)
Hymn: Guatemala Feliz
(Szczęśliwa Gwatemala)
Położenie Gwatemali
Język urzędowy hiszpański
Stolica Gwatemala
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Otto Pérez Molina
Szef rządu prezydent Otto Pérez Molina
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
107. na świecie
108 890 km²
0,4%
Liczba ludności (2013)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
69. na świecie
13 824 463
127 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

54,38 mld USD[a]
3513[1] USD
PKB (PSN) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

81,78 mld[1] USD
5282[1] USD
Jednostka monetarna quetzal (GTQ)
Niepodległość od Hiszpanii
15 września 1821
Religia dominująca katolicyzm, protestantyzm
Strefa czasowa UTC -6
Kod ISO 3166 GTM
Domena internetowa gt
Kod samochodowy GCA
Kod samolotowy TG
Kod telefoniczny +502
Mapa Gwatemali

Gwatemala (República de Guatemala) – państwo w Ameryce Środkowej, położone nad Oceanem Atlantyckim i Oceanem Spokojnym. Graniczy z Salwadorem (203 km), Hondurasem (256 km), Meksykiem (962 km), Belize (266 km) – łączna długość granic wynosi 1687 km, ponadto 400 km wybrzeża morskiego.

Społeczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Gwatemalczycy to stosunkowo młodzi ludzie (40% ludności ma poniżej lat 14). Potomkowie Europejczyków oraz Latynosi stanowią tu tylko 59,4%, reszta to natomiast w większości Majowie. Większość mieszkańców to katolicy, protestanci i inni chrześcijanie. Spora grupa ludzi wyznaje wierzenia Majów.

Struktura etniczna: Metysi i biali stanowią 59,4% populacji, Kicze 9,1%, Kaqchikel 8,4%, Mam 7,9%, Kekchi 6,3% , pozostali Majowie 8,6%, Indianie pochodzenia niemajowskiego 0,2% a pozostali 0,1%[2].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Nie ma oficjalnego spisu przynależności religijnej. Rzymskokatolicka Konferencja Episkopatu Gwatemali szacuje, że 65 do 70% ludności jest katolicka. Alians Ewangelicki oficjalna organizacja zrzeszająca protestantów szacuje, że od 35 do 40% populacji jest protestantami. Większość protestantów stanowią zielonoświątkowcy (14,8%) należący do takich wyznań jak Zbory Boże (430 000 wiernych), Kościół Boży Pełnej Ewangelii (378 000), Kościół Księcia Pokoju (229 500) i Chrześcijańska Misja Elim (138 000). Inne większe kościoły protestanckie to: Rada Kościołów Ewangelicznych (280 000), Kościół Adwentystów Dnia Siódmego (215 000) i Kościół Nazareński (153 000). Inne religie obejmują mormonów (235 000) i Świadków Jehowy (37 000). Istnieje także niewielka populacja osób wyznania mojżeszowego, buddyzmu i muzułmanów.

Dane na 2010 rok według Operation World[3]:

  • katolicyzm – 55,2%
  • protestantyzm i niezależne kościoły – 25,8%
  • niesprecyzowani chrześcijanie – 13%
  • brak religii – 3,5%
  • inni „chrześcijanie” – 2,1% (w tym mormoni i Świadkowie Jehowy)
  • inne religie – 0,4%.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Gwatemali.

Obszar Gwatemali dzieli się na cztery części: nizinę Petén, położoną w północnej części kraju, wybrzeże Morza Karaibskiego, łańcuchy górskie środkowej części kraju oraz wybrzeże Pacyfiku. Przy spotykanym podziale na 3 krainy nizinę Petén łączy się z wybrzeżem karaibskim.

Łańcuchy górskie mają układ równoleżnikowy. Łańcuch północny to (od wschodu) Alto Cuchumatanes, Sierra de Chamá i Sierra de Las Minas. Dalej na południu ciągnie się Sierra Madre (od Meksyku, poprzez Gwatemalę, do Hondurasu). Dolina rzeki Motagua oddziela łańcuch Sierra Madre od pasma Los Altos. Tu właśnie znajduje się najwyższy szczyt Gwatemali – wygasły lub drzemiący wulkan Tajumulco (4220 m n.p.m.)[4].

Na północ od obszarów górskich znajduje się rozległa nizina Petén, zajmująca blisko 1/3 powierzchni kraju. Jest ona bardzo rzadko zaludniona i pokryta gęstym lasem tropikalnym.

Wybrzeże karaibskie to obszar nizinny. Leży tutaj największe w kraju jezioro – Izabal, płyną tędy większe rzeki Gwatemali: Motagua (400 km), Polochic (240 km), Sarstún.

Położona na południu nizina La Costa ciągnie się od granicy z Meksykiem do granicy z Salwadorem. Jej szerokość nie przekracza 60 km.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W czasach prekolumbijskich teren zamieszkiwany przez Indian związanych z kulturą Majów. W 1523 tereny dzisiejszej Gwatemali zostały podbite przez hiszpańskich konkwistadorów, którzy założyli tam kolonię wchodzącą w skład Nowej Hiszpanii. Od XVI wieku wybrzeże kraju atakowane było przez piratów angielskich a w XVIII wieku Brytyjczycy podjęli się nieudanej próby zajęcia wybrzeża. W 1821 Gwatemala uzyskała niepodległość, wkrótce potem kraj był okupowany przez Meksyk. W 1823 roku weszła w skład Zjednoczonych Prowincji Ameryki Środkowej. W 1839 proklamowana została niepodległa republika. Od początku niepodległości kraj ogarnął konflikt między liberałami a konserwatystami. W latach 1844-1865 dyktatorską władzę sprawował konserwatysta Rafael Carrera y Turcios. Carrera prowadził politykę umacniającą pozycję Kościoła katolickiego w państwie. Słabość konserwatywnych rządów wykorzystana została przez Brytyjczyków którzy opanowali część wybrzeży kraju gdzie utworzyli własną kolonię zwaną jako Honduras Brytyjski (współczesne Belize). W 1873 roku władzę przejął liberał Justo Rufino Barrios. Barrios wprowadził szereg liberalnych reform, wprowadził w życie nową konstytucję, dokonał sekularyzacji państwa i dóbr Kościoła, reformy edukacji oraz rozwinął w Gwatemali kolei. Okres jego rządów to okres szybkiego wzrostu gospodarczego oraz zbrojnych prób odbudowy federacji republik Środkowej Ameryki. Po śmierci Barriosa doszło do wzrostu wpływów USA[5].

W 1898 roku dyktatorską władzę objął Manuel Estrada Cabrera, który swoje rządy sprawował aż do 1920 roku. Prezydent zezwolił na wejście do kraju United Fruit Company, która od tego czasu wywierała duży wpływ na sytuację polityczną Gwatemali[6]. Cabrera przyjął despotyczne metody rządów a swoich rywali eliminował drogą zabójstw. Złe położenie robotników doprowadziło do wybuchu licznych strajków, które były brutalnie tłumione z pomocą wojska[7]. Dyktator złożył swój urząd w 1920 roku w obliczu dużej fali protestów i utraty poparcia ze strony największych partii kraju[8]. Władzę po nim objął wojskowy Manuel Orellana. Niepokoje społeczne lat 1921-1922 zostały brutalnie stłumione przez wojsko. Kolejny wojskowy dyktator Lázaro Chacón kontynuował politykę wzmacniania relacji gospodarczych ze Stanami Zjednoczonymi. Despotyczne rządy objął w 1931 roku generał Jorge Ubico. Ubico wzorował się na hiszpańskim dyktatorze Francisco Franco i przyjął faszyzujący model państwa. W trakcie rządów uchwalił rasistowskie, antyindiańskie prawa: wydał rozporządzenie o porywaniu Indian z lasów departamentu Peten i umieszczaniu ich w ogrodzie zoologicznym w stolicy Gwatemali, zaś 1935 wprowadził przymus pracy dla ludności indiańskiej. Represjom padła również klasa robotnicza, której liderzy padli ofiarą zabójstw[9]. Życie publiczne zostało zmilitaryzowane a ustrojem stała się oligarchia wojskowa[10]. Mimo poglądów sprzyjających myśli faszystowskiej, Ubico formalnie wypowiedział wojnę III Rzeszy Niemieckiej. W 20 października 1944 w Gwatemali wybuchła lewicowa rewolta młodych oficerów pod wodzą pułkownika Jacobo Arbenza Guzmana, która obaliła rządy Ubico[11]. Lewicowy rząd wojskowy zorganizował pierwsze wolne i demokratyczne wybory prezydenckie, które wygrał chrześcijański socjalista Juan José Arévalo Bermejo. W gospodarce rząd przyjął program naprawy gospodarki wzorowany na New Deal[12]. Jego prezydencja zapoczątkowała okres znany jako rewolucja gwatemalska[13]. Nowy rząd wprowadził liberalne prawo pracy, wprowadził prawa Indian i zwalczał bezrobocie[14]. Lewicowa polityka rządu, nawiązanie stosunków zagranicznych z ZSRR i tolerowanie działalności Gwatemalskiej Partii Pracy spowodowały niezadowolenie rządu Stanów Zjednoczonych Ameryki[15]. Reformy kontynuował Jacob Arbenz, który został wybrany następcą Arévalo.

W 1954 roku w drodze zamachu stanu, popieranego przez USA i zorganizowanego przy udziale CIA, junta wojskowa przerwała reformy Arbenza oskarżając go niesłusznie o współpracę z ZSRR. W rzeczywistości chodziło o interes gospodarczy USA, który stał się zagrożony na skutek lewicujących reform gospodarczych[16]. Prawice rządy wojskowe trwały do lat 80. Na czele puczu stanął Carlos Castillo Armas który po zamachu objął dyktatorskie rządy. Jako prezydent Castillo Armas zajął się głównie niwelowaniem skutków decyzji podjętych przez poprzedników. Z inspiracji CIA powołał paraterrorystyczny Narodowy Komitet Obrony Przed Komunizmem, zdelegalizował wiele partii politycznych i reaktywował zlikwidowaną po obaleniu Ubico tajną policję. Z inicjatywy wojskowych utworzono Narodowy Ruch Wyzwolenia będący skrajnie prawicową partią mającą popierać działania junty[17]. W 1957 roku Castillo został zastrzelony przez członka ochrony pałacowej, Romeo Vásqueza Sáncheza. Vasquez natychmiast popełnił samobójstwo, po czym oficjalnie został uznany za komunistę[18]. Zamach z pomocą CIA przeprowadził dawny stronnik zabitego dyktatora, Miguel Ydígoras Fuentes[19]. Ydígoras Fuentes objął prezydenturę na skutek sfałszowanych wyborów prezydenckich z 1958 roku a jego kandydatura poparta została zarówno przez USA jak i United Fruit Company[20]. Fuentes prowadził ściśle proamerykańską politykę i zwalczał wszelkie ruchy lewicowe w regionie, po rewolucji kubańskiej udzielał pomocy przedstawicielom antykastrowskiej opozycji[21]. Reakcją na represje ze strony junty był wybuch walk partyzanckich do którego doszło od 1960 roku. Walki partyzanckie przerodził się w trwająca kilkadziesiąt lat wojnę domową. W 1960 roku do walki z juntą ruszyły Ruch Rewolucyjny 13 Listopada i Powstańcze Siły Zbrojne[22].

W 1963 roku doszło do kolejnego puczu. W jego wyniku władzę objął Enrique Peralta Azurdia. Pod rządami jego następcy, Julio Césara Méndeza Montenegro (wywodzącego się co prawda ze zbliżonej do lewicy Partii Rewolucyjnej jednak będącego pod rzeczywistym wpływem wojska) doszło do próby liberalizacji systemu politycznego jednak kampania represji Indian i zwalczania ruchów partyzanckich nie została zaprzestana. Od liberalizacji odstąpiły kolejne wojskowe rządy kontynuowane przez Carlosa Manuela Arana Osario będącego jednocześnie agentem CIA. Rządy Arana Osario pochłonęły 20 tysięcy ofiar[23][24]. Wojskowi zabetonowali swoje rządy tworząc sprzyjające im partie. Partia Instytucjonalno-Demokratyczna przyjęła program centroprawicy i wzorowana była na meksykańskiej Partii Instytucjonalno-Rewolucyjnej. Partia utworzyła sojusz ze skrajnie prawicowym Ruchem Wyzwolenia Narodowego, z ramienia koalicji wywodzili się kolejni dyktatorscy prezydenci[25]. Dyktatorskie rządy doprowadziły do powstania kolejnych rebelianckich grup. W 1971 roku utworzona została Ejército Guerrillero de los Pobres[26]. Kurs represji Osario kontynuował Kjell Eugenio Laugerud García. Represje junty osłabły na skutek trzęsienia ziemi z 1976 roku co ułatwiło mobilizację ludności. Rządy terroru po trzęsieniu ziemi przywrócił Fernando Romeo Lucas García. Zaostrzył on represje wobec opozycji i przeprowadzał eksterminację ludności indiańskiej. W 1979 roku powstał kolejny ruch partyzancki, Rewolucyjna Organizacja Armii Ludowej. W 1982 roku doszło do kolejnego zamachu stanu. W jego wyniku władzę objął Efraín Ríos Montt. Montt zwiększył działania szwadronów śmierci i doprowadził się licznych zbrodni ludobójstwa[27] a także kontynuował proamerykański kurs państwa. W latach 80. USA zwiększył pomoc militarną i gospodarczą dla junty. W 1982 roku organizacje partyzanckie zjednoczyły się Gwatemalskiej Jedności Narodowo-Rewolucyjnej i wspólnie prowadziły walkę z kolejnymi dyktatorami. W 1983 roku Montt został obalony w kolejnym puczu a prezydentem został Óscar Humberto Mejía Victores. Victories pod naciskiem międzynarodowym zapowiedział powrót do cywilnych rządów. W 1984 odbyły się wybory a w 1986 przyjęto nową konstytucję.

W 1986 roku pierwszym cywilnym prezydentem kraju został Marco Vinicio Cerezo Arévalo. Rządy cywilne w dalszej mierze pozostawały jednak zależne od wojska. W 1987 i 1990 doszło do nieudanych negocjacji pokojowych między stronami wojny domowej. W 1991 roku do władzy doszedł Jorge Serrano Elías. Prezydent drogą rokowań z przedstawicielami ruchu partyzanckiego i przemian strukturalnych w armii pragnął zakończyć około trzydziestoletnią wojnę domową. Za inne cele uznał reformę gospodarczą, która miała obniżyć stopień inflacji (w 1990 roku 59,8%)[28]. Elías zakończył też trwający od wielu lat spór graniczny z Belize. W 1993 roku Elías dokonał nieudanej próby objęcia władzy dyktatorskie przez co został usunięty z urzędu prezydenta. W 1996 roku władzę objął Álvaro Arzú będący przewodniczącym Partii Postępu Narodowego. Arzú w 1996 roku zawarł traktat pokojowy z armią partyzancką a w 1998 rebelianci dokonali procesu demobilizacji i przeistoczyli się w legalną partię polityczną. Wojna domowa pochłonęła około 200 000 ofiar. W 1998 roku parlament przyjął reformę konstytucji która została jednak odrzucona w referendum rok później. W 1999 roku wybory wygrał populistyczny Gwatemalski Front Republikański prowadzony przez byłego dyktatora Montte. Prezydentem z ramienia populistów został Alfonso Antonio Portillo Cabrera. Portillo wbrew członkostwie w partii Montty, starał się ograniczyć wpływy wojska, usunąć z armii wyższych oficerów odpowiedzialnych za zbrodnie okresu wojny domowej. W 2002 roku zredukował armię o 20% oraz uznał winę państwa za zbrodnie junty obiecując przy tym rekompensatę dzięki czemu instytucje tj. Międzyamerykański Bank Rozwoju obiecały wesprzeć finansowo gwatemalski proces pokojowy. Portillo jak się okazało był odpowiedzialny za korupcję na wielką skalę i po porażce wyborczej i uchyleniu immunitetu w lutym 2004 uciekł do Meksyku który cztery lata później ekstradował polityka[29]. Następcą Portillo został się Óscar José Rafael Berger Perdomo z nowo utworzonej koalicji prawicowych organizacji pod nazwą Wielki Sojusz Narodowy. Berger Perdomo kontynuował politykę Portillo i dokonał dalszej redukcji armii a także wypłacił odszkodowania ofiarom junty[30].

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Gwatemala jest podzielona na 22 departamenty (l.poj. departamento, l.mn. departamentos) i 335 municypia (gminy) (l.poj. municipio, l.mn. municipios).

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Wpływy kultury Majów i hiszpańskich kolonizatorów są widoczne niemal w całej Gwatemali. Można tu spotkać ludzi ubranych w tradycyjne stroje Majów oraz wiele pozostałości budynków utworzonych przez tę cywilizację.

Twórcy kultury:

Święta
Data Nazwa Uwagi
1 stycznia Nowy Rok
1 maja Dzień pracy
30 czerwca Dzień Liberalnej Rewolucji 1871
15 sierpnia Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny Tylko w mieście Gwatemala
15 września Dzień Niepodległości
20 października Dzień Rewolucji 1944
1 listopada Wszystkich Świętych
24 grudnia Wigilia
25 grudnia Boże Narodzenie
31 grudnia Sylwester

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka Gwatemali oparta jest na uprawach kawy, trzciny cukrowej i bananów. Rosną tu także drzewa będące źródłem rzadkich gatunków drewna, jak i drzewo sapodilla dostarczające surowca potrzebnego do produkcji gumy do żucia.

Mapa lokalizacyjna Gwatemali
Chiquimula
Chiquimula
Cobán
Cobán
Dos Lagunas
Dos Lagunas
El Naranjo
El Naranjo
Flores
Flores
Gwatemala
Gwatemala
Los Tablones
Los Tablones
Melchor de Mencos
Melchor de Mencos
Paso Caballos
Paso Caballos
Playa Grande
Playa Grande
Poptun
Poptun
Puerto Barrios
Puerto Barrios
Quetzaltenango
Quetzaltenango
Retalhuleu
Retalhuleu
Rubelsanto
Rubelsanto
San Jose
San Jose
Santa Cruz
Santa Cruz
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Gwatemali

Kara śmierci[edytuj | edytuj kod]

Gwatemala jest jednym z czterech krajów, które stosują zastrzyk trucizny jako karę śmierci.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013[1].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  2. The World Factbook
  3. Cameroon. Operation World, 2010.
  4. Global Volcanizm Program, Tajumulco
  5. Gwatemala. Historia.
  6. Dosal, Paul J. (1993). Doing Business with the Dictators: A Political History of United Fruit in Guatemala. Wilmington, Delaware: Scholarly Resources Inc.
  7. Chapman, Peter (2007). Bananas: How the United Fruit Company Shaped the World. s.83, NY: Canongate.
  8. Dosal, Paul J. (1993). Doing Business with the Dictators: A Political History of United Fruit in Guatemala. s.27, Wilmington, Delaware: Scholarly Resources Inc.
  9. Zeszyty Prasoznawcze, t. 12., 1971.
  10. Rafał Cezary Piechociński, Ameryka Środkowa – historia: Gwatemala, republika.pl.
  11. Robert Stefanicki, Bananowy zamach stanu, 17 maja 2013 – strona internetowa Gazety Wyborczej.
  12. Chomsky, Noam (1985). Turning the Tide. Boston, Massachusetts: South End Press. s. 154–160.
  13. Barbara Petrozolin-Skowrońska, Andrzej Dyczkowski, Nowy leksykon PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 80.
  14. Wojsko ludowe, t. 34., wyd. 7-12., 1983.
  15. Grzegorz Jaszuński, Świat zdaje egzamin. 1945–1965, wyd. Czytelnik, Warszawa 1967.
  16. Nicholas Cullather, Secret History: The CIA's Classified Account of its Operation in Guatemala, 1952–1954 (Stanford University Press, 1999), s. 24–7
  17. Handy, 'Resurgent Democracy and the Guatemalan Military', s. 394
  18. Alex Axelrod, Charles Phillips Władcy, tyrani, dyktatorzy. Leksykon, wyd. Politeja, Warszawa 2000, s. 99
  19. Paweł Rośczak, Budowa lotniska i bazy szkoleniowej dla kubańskich emigrantów w Gwatemali (1960 r.).
  20. Grzegorz Jaszuński, Świat zdaje egzamin. 1945–1965, wyd. Czytelnik, Warszawa 1967.
  21. Nowa encyklopedia powszechna PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1996, ISBN 83-01-11966-7.
  22. McAllister, Carlota (2010). A Headlong Rush into the Future. In Grandin, Greg; Joseph, Gilbert. A Century of Revolution. Durham, NC: Duke University Press. s. 276–309.
  23. Uekert, Brenda (1995). Rivers of Blood: A Comparative Study of Government Massacres. Greenwood Publishing Group. s. 240. ISBN 9780275951658.
  24. Jim Handy, 'Resurgent Democracy and the Guatemalan Military', Journal of Latin American Studies, Vol. 18, No. 2 (styczeń 1986), s. 393-394
  25. Guatemala: Democracy and Human Rights (lipiec 1997)
  26. McAllister, Carlota (2010). A Headlong Rush into the Future. In Grandin, Greg; Joseph, Gilbert. A Century of Revolution. Durham, NC: Duke University Press. s. 276–309.
  27. Były dyktator oskarżony o ludobójstwo. tvn24.pl, 27 stycznia 2012. [dostęp 2012-01-27].
  28. Kronika 1991, Wydawnictwo „Kronika” – Marian B. Michalik, Warszawa, 1991, ISBN 83-900331-1-9, s. 17
  29. psz.pl – Meksyk dokonał ekstradycji byłego prezydenta Gwatemali
  30. Gwatemala. Historia.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]