Hugo Zapałowicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pomnik Władysława Szafera i Hugona Zapałowicza w Zawoi

Hugo Zapałowicz (ur. 15 listopada 1852 w Lublanie[1], zm. 20 listopada 1917 w Pierowsku[1]) – polski podróżnik, botanik, prawnik, badacz Karpat i gór środkowej Argentyny, prekursor turystyki babiogórskiej, przewodnik, poeta.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z rodziny polsko-słoweńskiej. Jego ojcem był inżynier architekt Władysław Zapałowicz (ur. 1818, zm. 1881), który osiedlił się w Przemyślu, gdzie pracował na kolei (jako nadinżynier) i przy budowie twierdzy. Matką Hugona była Maria Smole, pochodząca z zamożnej słoweńskiej rodziny francuskiego pochodzenia. Dziadek Hugona ze strony matki był prezydentem Lublany i właścicielem prywatnego przedsiębiorstwa pocztowego. Hugo miał młodszego brata Władysława (ur. 2 XI 1854 r. w Podgórzu)[2].

Dzieciństwo spędził we Lwowie i Przemyślu, gdzie jego rodzice przeprowadzili się w 1863 r.[3] W 1871 r. ukończył ośmioletnie C.K. Wyższe Gimnazjum w Przemyślu i w tym samym roku rozpoczął studia na Wydziale Prawa i Administracji na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie.

W 1875 r. ukończył studia, jednak przez następnych 5 lat obok pracy w zawodzie prawnika wiele czasu poświęcał swojej nowej pasji - naukom przyrodniczym. W latach 1875-1879 prowadził corocznie kilkutygodniowe szczegółowe badania botaniczne i geobotaniczne w masywie Babiej Góry, których owocem była wydana w 1880 r. praca pt. "Roślinność Babiej Góry pod względem geograficzno-botanicznym"[4] (p. niżej). W latach 1880–1905 służył w wojsku austriackim, gdzie w randze kapitana sprawował funkcję sędziego wojskowego przy tyrolskim pułku strzelców. Jednocześnie w latach 1880–1881 uzupełniał na Uniwersytecie Wiedeńskim studia z zakresu botaniki, poznawał florę Alp, a w latach 1888–1890 odbył podróż badawczą do Ameryki Południowej i dookoła świata. W 1880 r. został współpracownikiem Komisji Fizjograficznej Akademii Umiejętności[5]. Po przejściu na emeryturę w latach 1905–1908 mieszkał w Zawoi, gdzie zajął się głównie rozwojem polskiej turystyki w masywie Babiej Góry. W 1908 r. przeniósł się do Lwowa, gdzie poświęcił się badaniom florystycznym w Karpatach Wschodnich.

W 1914 r. ponownie został powołany jako sędzia do wojska austriackiego. Od 1915 r. do śmierci przebywał w niewoli rosyjskiej. Zmarł 20 listopada 1917 w Pierowsku (Turkiestan Zachodni).

Wyprawa do Ameryki Południowej[edytuj | edytuj kod]

W 1888 wyruszył w podróż dookoła świata[1]. Swoją wyprawę rozpoczął w Wiedniu, gdzie przygotowywał się, a następnie przez Paryż, Bordeaux skierował się statkiem do Buenos Aires w Argentynie. W marcu 1889 wyruszył z Buenos Aires, przez Bahia Blanca i Punta Alta, na zachód kontynentu. Podróżował rzekami Negro i Limay do jeziora Nahuel Huapi (u podnóża Andów), następnie przeszedł przez Andy, zwiedził Chile, wyspy Juan Fernández i Valdivię. Stamtąd popłynął na północ wzdłuż wybrzeża, zatrzymując się po drodze w Talcahuano, Valparaiso, Coquimbo, Antofagaście, Arice, Callao, Limie oraz Tumbes Guayaquil i na koniec dotarł do Panamy.

W trakcie tych podróży Zapałowicz zgromadził zbiory fauny i flory oraz poczynił wiele zapisków na temat napotykanych plemion indiańskich. Najwięcej czasu poświęcił Indianom Tehuelczom, wędrownym mieszkańcom Patagonii.

Całą swą podróż opisał w dwutomowej książce pt. "Jedna z podróży naokoło ziemi" (Lwów 1899). Sporządził mapę geologiczną Patagonii i ogłosił kilka prac naukowych dotyczących tego regionu.

Życie rodzinne[edytuj | edytuj kod]

Po powrocie z podróży Hugo Zapałowicz postanowił założyć rodzinę. W grudniu 1890 r. w kościele katedralnym we Lwowie pojął za żonę Józefę Maryańską (Marjańską), córkę dr. med. Edwarda Maryańskiego i Marii z domu Beczko-Druzin, zamieszkałych na Podolu w Jarmolińcach[6]. Maryańscy byli właścicielami majątku Bednarówka położonego niedaleko Borbuch - obydwie te podolskie miejscowości słynęły w XIX w. z pokładów fosforytów[7][8]. Ojciec panny młodej, Edward Maryański (1834-1912), był nie tylko zasłużonym lekarzem i społecznikiem, ale także badaczem ziemi podolskiej, m.in. członkiem przybranym Akademii Umiejętności w Krakowie i stałym współpracownikiem redakcji Słownika Geograficznego[9][10][11].

Półtora roku po ślubie spotkała Zapałowicza największa tragedia życiowa. W Krakowie 15 maja 1892 r. zmarła w połogu jego 24-letnia żona Józefa[12]. Nowonarodzonego syna o imieniu Józef Hugo Zapałowicz oddał pod opiekę swej matce Marii, która po śmierci pierwszego męża wyszła ponownie za mąż za barona Daniela Salis-Soglio[13].

Działalność w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Po przejściu na wojskową emeryturę Zapałowicz zamieszkał w 1905 r. w Zawoi. Aby przeciwstawić się naporowi niemieckich turystów w rejonie Babiej Góry, 14 maja 1905 r. założył Oddział Babiogórski polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego z siedzibą w Makowie Podhalańskim (wkrótce przeniesiony do Żywca). W 1906 r., 20 maja, został wybrany na prezesa tego Oddziału. W tym czasie wystarał się o budowę drogi z Makowa do Zawoi. W lipcu 1906 r. wyznakował kolorem czerwonym pierwszy polski szlak turystyczny w tej części Beskidów, z Suchej Beskidzkiej do Zawoi, a następnie kilka dalszych szlaków w rejonie Babiej Góry.

W obliczu wzniesienia w 1905 r. przez "Beskidenverein" niemieckiego schroniska pod szczytem Babiej Góry, najważniejszym dokonaniem Zapałowicza w tym czasie było jednak zebranie odpowiednich funduszy i doprowadzenie do zbudowania na Babiej polskiego schroniska turystycznego. Schronisko Oddziału Babiogórskiego TT otwarto w 1906 r. na polanie Markowe Szczawiny, na północnym stoku góry (od 1925 r. schronisko nosi imię H. Zapałowicza).

Zasługi[edytuj | edytuj kod]

W 1894 r. został powołany na członka Akademii Umiejętności[5].

W 1909 r. Zapałowicz został członkiem honorowym Oddziału Babiogórskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. W uznaniu jego zasług zarówno w dziedzinie badania Karpat, jak i w zakresie turystyki, w 1913 r. uzyskał godność członka honorowego Towarzystwa Tatrzańskiego obok Kazimierza Przerwy Tetmajera i Stanisława Witkiewicza.

W dowód uznania w dziedzinie badań botanicznych jego imieniem nazwano nowe gatunki roślin: Alchemilla zapalowiczi Pawł. (przywrotnik Zapałowicza), Ranunculus zapalowiczi Pacz. (jaskier Zapałowicza). W obliczu późniejszych badań nad systematyką roślin nazwy te jednak nie utrzymały się.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Hugo Zapałowicz jest autorem wielu opracowań związanych z florą i budową geologiczną Tatr, opisu szaty roślinnej i dawnych zlodowaceń w Karpatach Wschodnich i Południowych.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Stanisław Zieliński, Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich : podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci - pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa: Inst. Wyd. Ligi Morskiej i Kolonialnej, 1933, s. 622.
  2. Paweł Trefler, Zapałowicz Hugo (1852–1917) [w:] Przemyski słownik biograficzny, t. 2, pod red. Lucjana Faca, Tomasza Pudłockiego, Anny Siciak, Przemyśl 2011, s. 189-194
  3. Paweł Trefler, Zapałowicz Hugo (1852–1917) [w:] Przemyski słownik biograficzny, t. 2, pod red. Lucjana Faca, Tomasza Pudłockiego, Anny Siciak, Przemyśl 2011, s. 189-194
  4. Zapałowicz Hugo [w:] "Mała Encyklopedia Babiogórska" (red. Władysław Midowicz), wyd. Oficyna Wydawnicza "Rewasz", Pruszków 1992 ​ISBN 83-85557-04-0​, s. 97
  5. a b Piotr Köhler: Botanika w Towarzystwie Naukowym Krakowskim, Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Umiejętności (1815-1952).. Kraków 2002.
  6. Gazeta Narodowa nr 287 z 16 grudnia 1890 r., s. 2
  7. Kraj nr 25 z 17 (29) czerwca 1884, s. 11
  8. Kłosy nr 1041 z 30 maja/11 czerwca 1885, s. 383-384
  9. Kurier Warszawski nr 358 z 28 grudnia 1912, s. 2
  10. Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności, Kraków 1892, s. 52
  11. Stanisław Czarnecki, Dawny i nowy Słownik geograficzny Ziem Polskich, Warszawa 1934, s. 20
  12. Czas nr 113 z 17 maja 1892 r., s. 3
  13. Paweł Trefler, Zapałowicz Hugo (1852–1917) [w:] Przemyski słownik biograficzny, t. 2, pod red. Lucjana Faca, Tomasza Pudłockiego, Anny Siciak, Przemyśl 2011 s. 189-194

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Najobszerniejsze materiały na temat życia Hugona Zapałowicza znajdują się w Muzeum Turystyki Górskiej na Babiej Górze a materiały na jego temat zostały przedstawione w 1977 roku w Krakowie na poświęconym mu sympozjum, zorganizowanym przez Komisję Turystyki Górskiej ZG PTTK -

  • Pam. TT 36, 1917–1918 (Kazimierz Rouppert).
  • Acta Soc. Bot. Pol. 22, 1953, nr 2 (Bolesław Hryniewiecki).
  • Karpaty 1978-79, nr 13-14 (prace różnych autorów z sympozjum w 1977).
  • BUP cz. II, 1985.
  • SBP 1987 (Alina Skirgiełło).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • M. Paradowska, Polacy w Ameryce Południowej Wrocław 1977
  • W. Słabczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy Warszawa 1973

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]