Zawoja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł

49°39′40″N 19°33′36″E

- błąd

39 m

WD

49°40'0.1"N, 19°34'0.1"E, 49°40'N, 19°34'E

- błąd

14 m

Odległość

827 m

Zawoja
wieś
Ilustracja
Ochotnicza Straż Pożarna w Zawoi Górnej
Państwo

 Polska

Województwo

 małopolskie

Powiat

suski

Gmina

Zawoja

Wysokość

514–1725 m n.p.m.

Liczba ludności (2021)

7471

Strefa numeracyjna

33

Kod pocztowy

34-222[1]

Tablice rejestracyjne

KSU

SIMC

0077356

Położenie na mapie gminy Zawoja
Mapa konturowa gminy Zawoja, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Zawoja”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Zawoja”
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, po lewej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Zawoja”
Położenie na mapie powiatu suskiego
Mapa konturowa powiatu suskiego, blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt z opisem „Zawoja”
Ziemia49°39′40″N 19°33′36″E/49,661111 19,560000
Strona internetowa

Zawoja – najdłuższa[2] wieś w Polsce. Położona jest w województwie małopolskim, w powiecie suskim, w gminie Zawoja[3][4], na południu kraju przy granicy ze Słowacją. Jest siedzibą gminy, Babiogórskiego Parku Narodowego i jedną z głównych osad Górali Babiogórców[5].

Miejscowość letniskowa i turystyczna będąca punktem wypadowym na Babią Górę, pasmo Policy i Jałowca.

W 2021 miała 7471 mieszkańców.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Położona jest u stóp Babiej Góry (1725 m), w dolinie rzeki Skawica oraz na stokach pasm górskich zaliczanych do dwóch regionów geograficznych: do Beskidu Żywieckiego (Pasmo Babiogórskie) i Beskidu Makowskiego (Pasmo Przedbabiogórskie, czyli Jałowieckie)[6].

Podział[edytuj | edytuj kod]

Zawoja jest najdłuższą (ok. 18 km) i największą pod względem powierzchni (100,78 km²[5]) wsią w Polsce[2][7].

W obrębie wsi Zawoja istnieje 6 sołectw: Zawoja Górna, Zawoja Centrum, Zawoja Przysłop, Zawoja Dolna, Zawoja Mosorne, Zawoja Wełcza[8].

Integralne części wsi Zawoja[3][4]
Rodzaje Nazwy
osady Cyrchel, Stonów
przysiółki Barankowa, Barany, Barańce, Barańcowa, Bartyzele, Beskid, Bielasy, Błędna, Borowi, Bory, Brzeg, Bubiaki, Bubiakowa, Buczyna, Budzonie, Buki, Burdele, Burdyle, Centrum, Chopy, Chowaniacy, Cioćki, Cyrhel, Czarnotowa, Czatoża, Dolina (SIMC 0994704), Dolina (SIMC 077824), Dolinka, Figury, Fitkówka, Fujacy, Gajówka, Gawły, Giertugi, Giertugowa, Gliśnica, Gołynia, Górnica, Granica, Gronik, Hrabkowa, Hujdowa, Hujdy, Hurbalówka, Hyrb, Jaworskie, Kalina Dolna, Kalina Górna, Kamieńce, Kaselówka, Kącina, Kąkole, Kąkolowa, Kiczora, Kiczorka, Kiecka, Kijakowa, Kobiele, Kolędówka, Kolisty Groń, Koszorek, Kowalowa, Koziny, Krzemienna, Krzonka, Księża Polana, Kudłata, Kudzie, Kukle, Kuklowa, Kwiatek, Lachy, Łabędzie, Łatki, Łazy, Madziarowa, Magurka, Makosiowa, Maliki, Malikowa, Maliny, Marki, Markowa, Marszałki, Maryniacy, Masówka, Mazurowy Potok, Mazury, Mętle, Miłosierna, Miśkowce, Mleczna, Morawy, Morgi, Mosorne, Można, Mylne Młaki, Nowe Osiedle, Obidowa, Obłapiana, Obłaźna, Ogon, Opaczne, Pająki, Pająkówka, Paluchówka, Pasieka, Petułowa, Piątkowa, Piergiesi, Piergiesowe Polanki, Płasonie, Pod Grapą (SIMC 0995135), Pod Grapą (SIMC 0995141), Pod Kiczorką, Pod Polaną, Podgórze (SIMC 0078232), Podgórze (SIMC 0995170), Podpolice, Podsot, Podświaniarka, Polaki, Polana, Polanki, Policzne, Przysłop, Rąbaniska, Ryżowana, Sałaciaki, Sitarze, Sitkówka, Składy, Skupnie, Skutowa, Smyraki, Stróże, Sule, Surmiaki, Surzyny, Swalisko, Szczurki, Szczurkówka, Śmietany, Śpikówka, Średnie, Świniarka, Toczki, Topory, Trybały, Trzebuniaki, Wartowa, Warzechówka, W Potoku, Wełcza, Włosianka, Za Groniem, Za Madejką, Za Polaną, Za Potokiem, Za Wodą, Zabór, Zające, Zakamień, Zakopaniec, Zalas, Zaręby, Zemliki, Zielone Osiedle, Zimna Dziura, Żywczaki
części
wsi
Bajerska Maszyna, Bębny Dolne, Bębny Górne, Diabli Młyn, Fiedorówka, Franule, Limierzyska, Pod Brzegiem, Podryżowana, Pyciakowa, Rybna, Stolarka, Wełczoń, Widły, Wilczna
 Zobacz więcej w artykule Zawoja (gmina), w sekcji Jednostki pomocnicze.

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nazwa wsi wywodzi się od wołoskiego słowa zavoi i oznacza zakole rzeki[9] (rum. zăvoiu, lm. zăvoie, por. Zăvoi) lub las nad rzeką[10].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Zawoja i leżąca niżej Skawica, której część początkowo stanowiła, leżą w dolinie rzeki Skawicy niosącej wody spod Babiej Góry do Skawy. Pierwsze wzmianki o Skawicy jako o wsi pochodzą sprzed roku 1593[10]. W roku 1646 w dokumentach lustracyjnych starostwa lanckorońskiego występuje wzmianka o nowo założonej Zawoje[11][12] jako wsi wolnej od pańszczyzny[10].

Dzisiejsze tereny Skawicy i Zawoi stanowiły część starostwa lanckorońskiego i pozostały we władaniu kolejnych dzierżawców królewszczyzny[13] (Lanckorońskich do 1512, Jarosławskich, Wolskich do 1578, Bekieszów do 1590, Zebrzydowskich do 1676, Słuszków do 1700, Myszkowskich do 1703, wreszcie Komorowskich[14], Wielopolskich do 1774[15]). Odrębną miejscowością Zawoja jest od 31 sierpnia 1836 roku[10].

Po I rozbiorze i śmierci ostatniego starosty lanckorońskiego w 1774 królewszczyznę przejął skarb austriacki[16], który w 1839 r. sprzedał ją hrabiemu Filipowi Saint-Genois d’Anneaucourt[14][11]. Wkrótce w Zawoi powstała kuźnica (ośrodek hutniczy żelaza złożony z 2 pieców i młota wodnego) związana z istniejącą w latach 1845–1863 Hutą Maurycy w Makowie Podhalańskim[16]. W 1847 okolicę nawiedził głód, który doprowadził do powstania ogniska tyfusu i cholery.

Po likwidacji serwitutów do pastwisk i poboru drewna w lasach w 1853, która doprowadziła do utraty połowy pastwisk, nastąpił upadek gospodarki szałaśniczej[17].

W 1878 Habsburgowie żywieccy wykupili Zawoję od Maurycego, syna hrabiego Saint Genois d’Anneaucourt[16][5], a po odzyskaniu niepodległości przez Polskę zagrożeni parcelacją[16][14] przekazali ją w 1924 r. Akademii Umiejętności. Od roku 1928 staraniem Komisji Klimatycznej miejscowość zaczęła nabierać charakteru letniskowego[11].

W ramach eksploatacja lasów górskich w XIX wieku w Zawoi Wilcznej powstała fabryka zapałek i tartak parowy[11].

W 1954 utworzono Babiogórski Park Narodowy, którego siedzibę zlokalizowano następnie w Zawoi Markowej.

2 kwietnia 1969 na północnym stoku Policy rozbił się samolot An-24 PLL LOT. W katastrofie zginęły 53 osoby (47 pasażerów i 6 członków załogi). Nikt nie ocalał. Zdarzenie upamiętnia pomnik na szczycie góry, wystawiony w 40. jego rocznicę[18].

W latach 1945–1991 funkcjonowała w Zawoi strażnica Wojsk Ochrony Pogranicza. 16 maja 1991 strażnicę przejęła Straż Graniczna.

W latach 1975–1998 Zawoja należała administracyjnie do województwa bielskiego.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

W Zawoi znajduje się wiele stacji narciarskich. Największą popularnością odznacza się ośrodek narciarski Mosorny Groń z koleją linową z czteroosobowymi krzesełkami wraz z trasą narciarską, posiadającą licencję FIS na rozgrywanie krajowych i międzynarodowych zawodów narciarskich.

Diabli młyn, akwarela namalowana przez Henryka Grombeckiego w 1925 roku w Warszawie na podstawie studium wykonanego w Zawoi
Piesze szlaki turystyczne
szlak turystyczny czarny Zawoja Dolna – Zawoja PrzysłopSucha Beskidzka dw. PKP
szlak turystyczny czerwony Zawoja Centrum – Przełęcz PrzysłopZawoja PrzysłopSucha Beskidzka dw. PKP
szlak turystyczny zielony Stryszawa Górna – SiwcówkaPrzełęcz Kolędówki – Zawoja Centrum – Przełęcz KucałowaChorążowa
szlak turystyczny niebieski Zawoja Mosorne – dojście do szlak turystyczny żółty pod Mosornym Groniem – dojście do szlak turystyczny zielony jw.
szlak turystyczny żółty Zawoja Wilczna – Mosorny GrońCyl Hali Śmietanowej
szlak turystyczny niebieski Zawoja WełczaJałowiecPrzełęcz CichaLachowice
szlak turystyczny czarny Zawoja Wełcza – Zawoja Składy
szlak turystyczny żółty Zawoja Widły – Zawoja Składy – Zawoja CzatożaMarkowe SzczawinyPerć AkademikówBabia Góra
szlak turystyczny czarny Przełęcz Jałowiecka – Zawoja CzatożaMagurka – przełęcz pod Małą MędralowąKrzyżówkiKorbielówPrzełęcz Glinne
szlak turystyczny zielony Zawoja Widły – Zawoja Składy – Zawoja MarkowaMarkowe Szczawiny
szlak turystyczny niebieski Zawoja Czatoża – Zawoja MarkowaStary Groń – Zawoja PolicznePrzełęcz Krowiarki
szlak turystyczny czarny Zawoja Wilczna – Markowe Szczawiny

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Kościół w Zawoi

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W Zawoi znajdują się liczne stolarnie.

Ludzie związani z Zawoją[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Zawoją.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1598 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  2. a b Turystyczne rekordy Polski (pol.). wp.pl. [dostęp 2018-09-16].
  3. a b Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200).
  4. a b TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-11-18].
  5. a b c O gminie – Zawoja.pl (pol.). Zawoja.pl. [dostęp 2021-05-07].
  6. Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
  7. Zawoja, największa wieś w Polsce, leży u stóp: Pytania i odpowiedzi – MILIONERZY 7.02.2018 (pol.). pomorska.pl. [dostęp 2018-09-16].
  8. Uchwała Nr XIII/97/2011 Rady Gminy Zawoja z dnia 25 października 2011 r. ws. uchwalenia Statutów Sołectw Gminy Zawoja (Dz. Urz. Woj. Małopolskiego z 2011 r. Nr 586, poz. 6781).
  9. Galarowski 1980 ↓, s. 39.
  10. a b c d Krzywda 2016 ↓, s. 19.
  11. a b c d Historia – Urząd Gminy Zawoja (pol.). [dostęp 2021-05-07].
  12. Galarowski 1980 ↓, s. 40.
  13. Maria Brylak-Załuska: Górale Babiogórscy – Etnozagroda (pol.). [dostęp 2021-07-17].
  14. a b c Galarowski 1980 ↓, s. 41.
  15. Krzywda 2016 ↓, s. 15.
  16. a b c d Krzywda 2016 ↓, s. 16.
  17. Galarowski 1980 ↓, s. 42.
  18. BCK w Zawoi: Odsłonięcie pomnika na Policy (pol.). [dostęp 2021-05-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-14)].
  19. Na podstawie tablicy informacyjnej znajdującej się w przedsionku kościoła w Zawoi.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tadeusz Galarowski: Zawoja. Wrocław: Ossolineum, 1980, seria: Nauka dla wszystkich. ISBN 83-04-00689-8.
  • Urszula Janicka-Krzywda: Kultura ludowa Górali Babiogórskich. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Wierchy”, 2016. ISBN 978-83-62473-68-7.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]