Żywiec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Żywiec
miasto i gmina
Ilustracja
Rynek, kościół św. Krzyża, Beskidzka Wyższa Szkoła Umiejętności, Park w Żywcu, kościół św. Marka, pomnik Jana Pawła II, Stary Zamek – krużganki
Herb
Herb
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Powiat

żywiecki

Aglomeracja

bielska

Prawa miejskie

przed 1327[1]

Burmistrz

Antoni Paweł Szlagor

Powierzchnia

50,54 km²

Wysokość

344 do 400 m n.p.m.

Populacja (2021)
• liczba ludności
• gęstość


30 313[2]
599,78 os./km²

Strefa numeracyjna

33

Kod pocztowy

34-300 do 34-330

Tablice rejestracyjne

SZY

Położenie na mapie powiatu żywieckiego
Mapa konturowa powiatu żywieckiego, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Żywiec”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Żywiec”
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Żywiec”
Ziemia49°41′21″N 19°12′21″E/49,689167 19,205833
TERC (TERYT)

2417011

SIMC

0927642

Urząd miejski
Rynek 2
34-300 Żywiec
Strona internetowa
BIP

Żywiec (niem. Saybusch, cz. Živec) – miasto w południowej Polsce, leżące w Małopolsce, obecnie w województwie śląskim, siedziba władz powiatu żywieckiego.

Według danych z 31 grudnia 2021 miasto miało 30 313 mieszkańców[2].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Żywiec leży w południowej Polsce, w województwie śląskim, w głębokim obniżeniu śródgórskim – Kotlinie Żywieckiej, nad łączącymi się w pobliżu centrum miasta rzekami Sołą i Koszarawą.

Miasto leży w Kotlinie Żywieckiej, u zbiegu rzek Soły i Koszarawy nad Jeziorem Żywieckim[3], na wysokości 345–350 m n.p.m.

Żywiec leży w historycznej Małopolsce, w dawnej ziemi krakowskiej, w ramach której stanowił pierwotnie część kasztelanii oświęcimskiej[4]. Przejściowo położony był na Górnym Śląsku w czasach przynależności do księstwa cieszyńskiego, a następnie księstwa oświęcimskiego[5]. Jest głównym ośrodkiem miejskim regionu kulturowego znanego jako Żywiecczyzna[3].

Miasto graniczy z gminami: Czernichów, Gilowice, Lipowa, Łękawica, Łodygowice, Radziechowy-Wieprz, Świnna[6].

Według danych z 2002 r. Żywiec miał powierzchnię 50,5 km², w tym: użytki rolne 45%, użytki leśne 17%[7].

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 50,54 km²[8]. Miasto stanowi 4,9% powierzchni powiatu żywieckiego.

W latach 1945–1975 miasto administracyjnie należało do województwa krakowskiego[9].

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa bielskiego[10][11].

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Centrum znajduje się na wysokości około 345–350 m n.p.m. Najniżej położonymi terenami są okolice zajezdni MZK – ok. 340 m n.p.m. (poniżej maksymalnego poziomu Jeziora Żywieckiego), a najwyżej północno-wschodnie krańce, w rejonie Jaworzyny w Beskidzie Małym – ok. 830 m n.p.m. Najbardziej wyróżniające się szczyty górskie widoczne z okolic miasta to pobliski Grojec (612 m n.p.m.), Łyska (614 m n.p.m.), Pilsko (1557 m n.p.m.), Babia Góra (1725 m n.p.m.), Lipowska (1324 m n.p.m.), Wielka Rycerzowa (1226 m n.p.m.), Romanka (1365 m n.p.m.), Wielka Racza (1236 m n.p.m.) oraz Skrzyczne (1257 m n.p.m.).

Do 1940 r. miejscem o najniższej zarejestrowanej temperaturze w Polsce –40,6 stopni Celsjusza był Żywiec. Taka temperatura wystąpiła w 1929 r. Stracił to miano w 1940 r. na rzecz Siedlec, gdzie zarejestrowano temperaturę –41 stopni Celsjusza[12].

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Zabytkowa topola biała

Do obiektów przyrodniczych należą:

Ochrona środowiska[edytuj | edytuj kod]

Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Żywiec został sklasyfikowany jako miasto o najbardziej zanieczyszczonym powietrzu w Unii Europejskiej[14]

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny miasta

W skład Żywca wchodzi 8 dzielnic[6]:

Demografia[edytuj | edytuj kod]

struktura ludności
dane z 31 XII 2021[2]
Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 30 313 100 15 790 52,09 14 523 47,91
gęstość zaludnienia 600 312 288
wykształcenie
dane z Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku[15]
brak podstawowe zawodowe średnie wyższe
osób 403 6476 5833 10273 3248
kobiet 245 3722 2234 5578 1757
mężczyzn 158 2754 3599 4695 1491

Żywiec w 2021 liczył ponad 30 tys. mieszkańców i plasował się na 31. miejscu pod tym względem wśród miast województwa śląskiego[2][16].

Zmiana liczby mieszkańców miasta w latach 1810–2019[17][18][19][20][21][22][23][24][25]:

W Żywcu w 2014 na 100 mężczyzn przypadało 108 kobiet[26].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Żywiec na mapie księstwa oświęcimskiego i zatorskiego – mapa Abrahama Orteliusa z 1603.

Pierwsze wzmianki w XIV wieku jako Zivicz (1326)[27], Zipscha (1327)[28] lub Ziwcza (1335[29], 1346-1358[30]). W wieku XV Zywiec (1445), na Zywczy (1460)[31]. Nazwę miejscowości w zlatynizowanych staropolskich formach Zywyecz oraz Antiqua Zywyecz wymienia w latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[32]. Długosz w dziele tym wymienia również jako osobne miejscowości dzisiejsze dzielnice Żywca, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto: Zabłocie jako Zablocze oraz Moszczanicę jako Mosczennycza. Na mapach Stanisława Porębskiego z 1563[33] i Abrahama Orteliusa z 1603 roku miasto nazwane jest Ziwiecz[34].

Nazwa prawdopodobnie wywodzi się od rzeczownika „żywiec”, staropolskiego określenia żywego inwentarza, co ilustruje głowa tura w herbie. Nawiązuje do powszechnej w Żywcu niegdyś hodowli bydła, owiec i trzody chlewnej oraz ich uboju. Kolejna wersja podaje ten sam źródłosłów, ale trochę inaczej go tłumaczy. Wskazuje bowiem, że nazwa miasta wywodzi się od wypasania inwentarza gospodarskiego na żołędziach w pobliskich lasach oraz żywienia ich tym sposobem[35].

Istnieje również lokalna legenda, która głosi, że nazwa miejscowości wywodzi się od imienia słowiańskiej bogini pogańskiej z głową tura – Żywii. Cytuje ją Jan Nepomucen Gątkowski w swojej książce Rys dziejów księstwa oświęcimskiego i zatorskiego wydanej we Lwowie w 1867 roku. Podaje, że nazwa pochodzi „od wyrazu Żywie (Szywa) bożyszcza pogańskiego z głową tura – czyli woła, jaka jest w herbie miasta. Mieszkaniec bowiem jeden z tej okolicy był tak silny, iż złapawszy tura przebił mu nozdrze gałęzią i przyprowadził go jak cielę na pierścionku do gminy”[35]. Legenda ta istnieje również w wersji niemitologicznej podając, że pod miastem złapano żywcem żubra i ofiarowano go księciu oświęcimskiemu, który w zamian nadał miastu herb z głową żubra na niebieskim polu[36].

W 1440 r. wzmiankowany jest jako Salbchus[37], a w 1445 r. jako Zeywissch[em][38], następnie w 1590 jako Seypusch[39], później Saybusch, prawdopodobnie przekształcenie formy Saubusch, od Sau (świnia) i Busch (busz, krzak). Andrzej Komoniecki w Dziejopisie Żywieckim tłumaczył pochodzenie niemieckiej nazwy miasta w następujący sposób[40]:

...To miejsce, na którym miasto Żywiec z gruntami zasiadło, naonczs lasem bukowym było, na którym się obficie bukowie rodziło. Gdzie okoliczni mieszkańcy osobliwe Śleziacy Miemieckiego języka będący (gdyż tu Oświęcimskie Księstwo Śląskim nazywano dlatego, że się tu ludzie z różnych miejsc schodzili, to jest Polski i z Morawy i z Czech zleźli albo ześli się, jakoby Śląsko uczynili) stada świni swoich pasali zowiąc ten las z niemiecka Zaypus, to jest Świni Las albo Świniopas. Którego jeszcze języka dotychczas Miemcy wszyscy używają i miasto Żywiec Zaypus nazywają.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Księstwo oświęcimskie.

Kolebka Żywca to wzgórze Grojec (612 m n.p.m.), które zostało zasiedlone w czasach starożytnych przez Celtów. Istniała na nim wczesnośredniowieczna warownia. Na początku XV w. została ona przekształcona w zameczek myśliwski rozbójniczej rodziny Skrzyńskich herbu Łabędź. W 1462 r. zameczek został zniszczony przez wojska Kazimierza Jagiellończyka. Historycznie miejscowość jest częścią Księstwa oświęcimskiego[35].

Żywiec powstał na przełomie XIII i XIV w. Najstarsze wzmianki związane są z miejscową parafią katolicką. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1308 r.[41] Po raz kolejny wzmiankowana została w spisie świętopietrza parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej z 1326 r. pod nazwą Zivicz[42]. Ówczesny Żywiec, będący częścią najpierw księstwa cieszyńskiego, a od 1315/1316 księstwa oświęcimskiego, znajdował się w nieco innym miejscu – na terenie późniejszej wioski Stary Żywiec, zalanej w roku 1966 wodami Jeziora Żywieckiego. W 1327 książę Jan I Scholastyk oddał księstwo oświęcimskie w lenno Królestwu Czech, a w towarzyszącym dokumencie z dnia 24 lutego wymieniono również miasteczko (oppidum) Żywiec (Zipscha)[28].

Rynek w Żywcu

Żywiec po raz kolejny wymieniony został w łacińskim dokumencie lennym wystawionym 24 lutego 1327 r. w Bytomiu jako miejscowość lokowana na prawie polskim iure polonico w zlatynizowanej formie Zipscha. Umieszczony w gronie innych miejscowości znajdujących się na terenie księstwa oświęcimskiegomiasteczek (oppida, na prawie zwyczajowym, polskim): Kęty (Kant), Wadowice (Wadowicz) i Spytkowice (Spitkowicz) oraz lokowanych na zachodnim prawie lokacyjnym Oświęcimia (Osswencin) oraz Zatora (Zathor)[28].

W związku z częstymi powodziami, miasto lokowano ponownie w innym miejscu – na wyżej położonym terenie, u ujścia Koszarawy do Soły, gdzie obecnie znajduje się jego historyczne centrum[43][44]. Uczynił to 10 września 1448 książę Przemysław toszecki, który nadał wówczas Żywcowi prawo magdeburskie[45].

W 1457 r. śląskie księstwo oświęcimskie zostało sprzedane polskiemu królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, tracąc swoją niezależność i stając się integralną częścią Polski. Zamek w Żywcu, należący do książąt oświęcimskich, stał się własnością polskiego króla[46]. Odtąd do czasów rozbiorów Żywiec należał do powiatu śląskiego[47].

Panowanie Komorowskich: 1467–1624[edytuj | edytuj kod]

Żywiec w granicach Korony Królestwa Polskiego jako Żywiecz na mapie Wacława Grodzieckiego wydrukowanej w 1592 roku.
Stary Zamek – ośrodek administracyjny państwa żywieckiego w XVI wieku, obecnie Muzeum Miejskie w Żywcu

W 1467 r. Kazimierz Jagiellończyk nadał dobra żywieckie – zwane odtąd państwem żywieckim – w dziedziczne władanie rodowi Komorowskich herbu Korczak. Była to nagroda za pomoc w ukróceniu rozbójniczej działalności Skrzyńskich i wsparcie w wyprawie króla na Węgry[46].

Piotr Komorowski, pierwszy właściciel państwa, wkrótce zmienił orientację polityczną i poparł króla Węgier, Macieja Korwina, który sprzymierzył się z zakonem krzyżackim przeciw Polsce. W 1477 r. Kazimierz Jagiellończyk podjął przeciwko Komorowskim akcję zbrojną zakończoną m.in. zniszczeniem zamku w Żywcu. Udało im się jednak uzyskać królewskie przebaczenie i mogli dalej panować na Żywiecczyźnie[48][49]. W 1512 r. Zygmunt I Stary uwolnił miasto od czopowego[50], a w 1518 r. nadał mu przywileje organizowania dwóch jarmarków na święto trzech króli oraz na św. Wawrzyńca[51].

W 1447 r. w miejscowości miał miejsce pożar, a drewniana zabudowa została w znacznej części spalona wraz z drewnianym kościołem. W latach 1515–1542 zbudowano w mieście murowany kościół parafialny w Żywcu, którego uposażenie ze środków Jana Komorowskiego zatwierdził w 1550 król polski Zygmunt August[35]. W 1542 roku w mieście powstał także pierwszy szpital zorganizowany w domu darowanym miastu na ten cel przez mieszczanina Marcina Halamę, który finansowali później z własnych środków Jan Spytek oraz Wawrzyniec Komorowski[52]. W 1537 Komorowscy nadali miastu prawo wyrabiania słodu na piwo oraz wódkę wraz z prawem wyszynku, a w 1548 powstał pierwszy miejski browar[53]. W 1558 roku Jan Komorowski ufundował szkołę, którą podpalił w 1676 roku „złośliwy uczeń Kazimierz Świerczkiewicz z Rybarzowic” odbudowaną później przez jego ojca[53].

W 1541 została uruchomiona łaźnia miejska, w związku z czym ulica, przy której się znajdowała, otrzymała nazwę Łaziebnej. Po otwarciu przy niej warsztatów garbarzy, została przemianowana na Garbarską[a][54].

Od początku XV wieku w posiadanie Żywca wszedł las Kabat, położony na lewym brzegu Soły. Kwestia lasu była powodem sporów z mieszkańcami sąsiedniej wsi Zabłocie, którzy po części karczowali las miejski i urządzali na jego miejscu pola uprawne. W 1554 Jan Komorowski wyznaczył nowe granice lasu, od strony Zabłocia powstały graniczne kopce, natomiast od strony Pietrzykowic granicę oparto na potoku Kiemlichowiec. W związku ze zmniejszeniem w ten sposób terenu przynależącego do Żywca, Komorowski w zamian przyłączył do miasta obszar o nazwie Łączki, zlokalizowany wzdłuż brzegu Soły i będący do tej pory częścią Zabłocia. Przy nowej granicy z Zabłociem żywczanie zbudowali stawy – duży staw Borowy oraz pięć stawów Gołubowskich, do których woda była dostarczana przez rowy biegnące przez pola Zabłocia[55].

Od 1564 r. Żywiec wraz z całym księstwem oświęcimskim i zatorskim leżał w granicach Korony Królestwa Polskiego, znajdował się w województwie krakowskim w powiecie śląskim. Po unii lubelskiej w 1569 r. księstwo Oświęcimia i Zatora stało się częścią Rzeczypospolitej Obojga Narodów w granicach, której pozostawało do I rozbioru Polski w 1772 r.[35] Po rozbiorach Polski miejscowość znalazła się w zaborze austriackim i leżała w granicach Austrii, wchodząc w skład Królestwa Galicji i Lodomerii[56].

Żywiec uzyskał prawo składu w 1579 roku[57]. W 1579 r. król polski Stefan Batory ustanowił w Żywcu jarmarki w ostatnią niedzielę przed zielonymi świątkami oraz targi, które odbywały się w każdą sobotę. Wydał także przywilej zezwalający miastu ustanowienie składów towarów głównie ołowiu, miedzi oraz soli z żup krakowskich jakie szły drogą handlową z Polski, Węgier na Śląsk i odwrotnie[58]. W 1588 Krzysztof Komorowski nadał ustawę cechowi kowalskiemu w Żywcu[59].

W 1595 roku miasto położone w powiecie śląskim województwa krakowskiego było własnością kasztelana sądeckiego Krzysztofa Komorowskiego[60]. Komorowscy władali państwem żywieckim jako niepodzielnymi dobrami do 1608 r., kiedy zostało podzielone między synów Krzysztofa Komorowskiego na trzy części: suskie, ślemieńskie i największe żywieckie. Właściciel tego ostatniego, Mikołaj Komorowski, okazał się utracjuszem i z powodu problemów finansowych najpierw w 1618 r. sprzedał dobra łodygowickie, a w 1624 r. – kiedy okazał się zupełnym bankrutem – wystawił całość na sprzedaż[61].

Panowanie Wazów: 1624–1678[edytuj | edytuj kod]

Herb Wazów – Snopek

Wystawione w 1624 r. na sprzedaż państwo żywieckie kupiła za 600 000 złotych Konstancja Habsburżanka, żona polskiego króla Zygmunta III Wazy[61].

Królowa Konstancja zasłynęła tym, że w 1626 r. wydała zakaz osiedlania się w granicach Żywca Żydów. Nigdy nie zniesiony i przestrzegany nawet dwa czy trzy wieki później spowodował, że w obrębie miasta nie zamieszkała ani jedna żydowska rodzina. W przeciwieństwie do okolicznych wiosek (a dziś dzielnic) – Sporysza, Ispa czy Zabłocia[62][63][64].

5 marca 1626 na drodze przywileju królewskiego Konstancja potwierdziła prawo magdeburskie dla miasta. Zgodnie z przywilejem, wybierano tu burmistrza i rajców, jak również wójta i sześciu ławników[45].

W 1627 powstała ulica Nowy Świat[b], stanowiąca osadę zamkową. W tym samym roku wytyczony został również plac Rudza Solna[c] stanowiący centrum osady Rudza[54].

Po śmierci Konstancji w 1631 r. państwo żywieckie odziedziczyli jej synowie, Jan II Kazimierz Waza i Karol Ferdynand Waza[61].

W okresie potopu szwedzkiego Żywiec znalazł się na linii frontu[65]. Posłowie szwedzcy zażądali hołdu i wysokich kontrybucji, grożąc w przeciwnym razie spaleniem miasta. Szlachta wraz z mieszczaństwem i góralami postanowiła nie dopuścić do wkroczenia wojsk szwedzkich. W dolinie Soły w Międzybrodziu i w Bramie Wilkowickiej utworzono fortyfikacje. 8 marca 1656 r. w Mikuszowicach Krakowskich miała miejsce wielka polsko-szwedzka bitwa zakończona zwycięstwem Szwedów[66]. Miasto zostało zdobyte, splądrowane i w znacznym stopniu zniszczone[65][67].

Panowanie Wielopolskich: 1678–1838[edytuj | edytuj kod]

W 1678 r. państwo żywieckie kupił – też za 600 000 złotych – od Wawrzyńca Wodzickiego, dzierżawiącego dobra Wazów po śmierci Jana Kazimierza w 1672 r., kanclerz wielki koronny Jan Wielopolski herbu Starykoń[61][68].

Panowanie Wielopolskich – obejmujące cały wiek XVIII – nie zostało zapamiętane zbyt dobrze. Był to czas gospodarczej stagnacji i pogarszania się sytuacji chłopstwa. Państwo żywieckie dwukrotnie uległo uszczupleniu w wyniku podziałów spadkowych. W połowie XVIII wieku składało się z miasta Żywca i sześciu kluczy: sporyskiego, jeleśniańskiego, wieprzskiego, starożywieckiego, lipowskiego i węgierskogórskiego[61].

Do zasług Wielopolskich należy dbałość o żywiecki zamek. Rozbudowali go oni w stylu barokowym i założyli 25-hektarowy park zamkowy[69][70].

W latach 1779-1782 wybudowany został nowy trakt odchodzący od ówczesnego przebiegu ulicy Świętokrzyskiej w kierunku mostu na Sole. Wraz z łączącym go z Rynkiem odcinkiem ul. Świętokrzyskiej otrzymał on nazwę ulicy Bielskiej. Wzdłuż nowej drogi powstały liczne zajazdy i karczmy[54].

W 1772 r., w wyniku I rozbioru Polski, cały obszar państwa żywieckiego, znalazł się w granicach Austrii, wchodząc w skład kraju koronnego Galicja i Lodomeria[56].

Postacią XVII- i XVIII-wiecznego Żywca był żyjący w latach 1658–1729 Andrzej Komoniecki przez czterdzieści lat pełniący funkcję wójta. Stworzył on monumentalną kronikę miejską, „Chronografia albo Dziejopis Żywiecki”, w której szczegółowo opisał dzieje miasta i regionu od 1400 do 1729 r. „Dziejopis” jest głównym źródłem historycznym dot. czasów średniowiecznych i nowożytnych. Jego rękopis znajduje się w Muzeum Miejskim[71], trzykrotnie – w 1938, 1987 i 2005 – został też wydany drukiem[72][73].

Panowanie Habsburgów: 1838–1944[edytuj | edytuj kod]

Żywiec pod panowaniem Habsburgów w składzie Galicji[edytuj | edytuj kod]

Zabudowania browaru na początku XX wieku
Targ w Żywcu
Panorama miasta na początku XX wieku
Ulica Kościuszki ok. 1911

W 1838 r. nie mogący zapanować nad ubożeniem majątku Adam Wielopolski wystawił państwo żywieckie na sprzedaż. Kupił je książę cieszyński, arcyksiążę Karol Ludwik Habsburg, i włączył w skład Komory Cieszyńskiej[61].

Przedsiębiorczość cieszyńskich Habsburgów, którzy tworzyli wiele zarządzanych przez Komorę zakładów przemysłowych i rozwijali gospodarkę leśną, spowodowała, że księstwo cieszyńskie wraz z państwem żywieckim należało do najbardziej dochodowych majątków szlacheckich w Austrii[67].

XIX wiek to okres szybkiej industrializacji okolic Żywca. W samym mieście żadne większe zakłady nie powstały – centrum przemysłowym regionu były wsie, dzisiejsze dzielnice, Zabłocie i Sporysz. W 1856 r. z inicjatywy Albrechta Fryderyka Habsburga na południowych krańcach Zabłocia powstał Browar Arcyksiążęcy – wizytówka miasta i jeden z największych producentów piwa w Polsce[74]. Inne wielkie zakłady tamtych czasów to założona w 1837 r. w Sporyszu Huta Fryderyka przekształcona w 1910 r. we fabrykę śrub (obecnie Żywiecka Fabryka Śrub „Śrubena”)[75], uruchomiona w 1885 r. w Zabłociu Fabryka Wyrobu Masy z Drzewa na Papier (dziś Fabryka Papieru „Solali”)[76], otwarta w Zabłociu w 1902 r. Fabryka Maszyn braci Wróblów (obecnie Ponar Żywiec)[77] i powstała w Zabłociu w 1921 r. Fabryka Skór i Pasów „Siła”[78].

W 1867 został utworzony powiat żywiecki[79], do 1923 r.[80] i w latach 1932[81]–1955[82] obejmujący również znaczną część ziemi suskiej[56], a Żywiec stał się jego siedzibą. Zlokalizowane tu zostało starostwo oraz sąd powiatowy. W związku ze wzrostem rangi ośrodka miejskiego, zdecydowano o budowie nowego gmachu ratusza, pod który kamień węgielny wmurowano 23 czerwca 1868. W okresie tym Żywiec liczył około 4000 mieszkańców. Ludność zamieszkiwała w 391 domach, przeważnie drewnianych i pokrytych gontem, posiadających podcienia i niekiedy piętrowych. Znajdowały się tutaj także murowane kamienice. Miasto było bardzo dobrze utrzymane i czyste. Działały w nim dwie szkoły ludowe, apteka, dwa gabinety lekarskie, czy dom opieki nad biednymi mieszkańcami. Miejscowa parafia rzymskokatolicka skupiała również ludność z 15 pobliskich miejscowości, licząc 12 399 wiernych w 1855, a kościół parafialny podczas świąt i uroczystości gromadził tłumy[79].

W 1878 r. Żywiec uzyskał połączenie kolejowe z Bielskiem i Czechowicami-Dziedzicami poprzez odnogę Kolei Północnej Cesarza Ferdynanda. W 1884 r. miasto zostało połączone Koleją Transwersalną ze wszystkim ważniejszymi miejscowościami po północnej stronie Karpat. Stację, ze względu na sprzeciw żywieckich radnych, ulokowano w Zabłociu[83].

Był to też czas gwałtownej urbanizacji. Większość zabudowy mieszkalnej centrum pochodzi z II poł. XIX i początku XX w. Powstały też liczne gmachy użyteczności publicznej, jak ratusz, Zarząd Dóbr Arcyksiążęcych, c. k. Wyższa Szkoła Realna czy Szkoła Panieńska[84]. Habsburgowie zmienili oblicze zespołu zamkowego – przebudowali zamek w stylu neogotyckim, zbudowali neoklasycystyczny pałac zwany Nowym Zamkiem i przekomponowali park w stylu angielskim[85][86].

W 1869 uruchomiona została drukarnia Teodora Lintschera, zlokalizowana w kamienicy przy ówczesnej ul. Bielskiej 15. Założyciel stał na jej czele do swojej śmierci w 1917, a następnie kierownictwo nad zakładem objął jego syn Rudolf. W czasie okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej przez drukarnię wydawana była gazeta podziemna „Front Polski”. Po zakończeniu wojny przedsiębiorstwo zostało znacjonalizowane i w latach 70. XX wieku przeniesione do nowej siedziby zlokalizowanej w barakach przy ul. Wincentego Witosa, a następnie do nowego budynku przy ul. Świętokrzyskiej. W okresie tym drukarnia stanowiła filię Zakładów Poligraficznych w Cieszynie. W 1991 przeszła do prywatnego właściciela[87].

W 1871 w centrum Żywca miały miejsce dwa pożary, w związku z czym postanowiono o założeniu tu ochotniczej straży pożarnej. 14 kwietnia 1872 miejscowe starostwo powiatowe zatwierdziło statut nowej jednostki, a jej siedzibą stał się barak zlokalizowany na obszarze nazywanym Pod Górą[88].

16 września 1887 Rada Powiatowa podjęła decyzję o budowie w mieście szpitala. Powstał wówczas piętrowy budynek, w którym znalazło się początkowo 30 miejsc dla chorych. Opieką nad pacjentami oraz administracją nad placówką zajmowały się Siostry Miłosierdzia, które pojawiły się w mieście w sierpniu 1888. W 1893 rodzina Cholewińskich przeznaczyła pomieszczenie w swoim domu pod ochronkę dla sierot. Instytucja została uruchomiona w 1895 i prowadzona była przez siostry serafitki i w późniejszych latach została przeformowana w przedszkole, które prowadzi działalność do czasów współczesnych[89].

Koniec XIX wieku wraz z rozwojem placówek edukacyjnych przyniósł powstanie organizacji zajmujących się oświatą. W 1870 została założona „Czytelnia Polska”, a w 1892 utworzono tu Towarzystwo Szkoły Ludowej. W budynku Szkoły Realnej działalność prowadziła wówczas czytelnia, prenumerującą liczne czasopisma, w tym w językach obcych i prowadząca prelekcje dla młodzieży i dorosłych. 15 lipca 1893 przyjęty został statut Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Żywcu[89].

W 1892 działalność rozpoczęła Kasa Oszczędności Miasta Żywca[90]. W końcu wieku zainicjowano także wydawanie pierwszego czasopisma regionalnego, którym został „Przewodnik Powiatu Żywieckiego”, zajmujący się tematyką związanymi ze sprawami powiatu, ogłoszeniami samorządowymi, wiadomościami politycznymi i związanymi z przemysłem miejskim. Ukazywało się ono do 1908[91].

W 1895 r. państwo żywieckie odziedziczył Karol Stefan Habsburg[61], który zapoczątkował żywiecką linię Habsburgów. Mimo że Habsburgowie są rodem niemieckim, przedstawiciele linii żywieckiej konsekwentnie deklarowali swoją polskość i prowadzili propolską politykę. Karol Stefan był prezes Polskiej Akademii Umiejętności, a przed i w czasie I wojny światowej był głównym pretendentem do tronu niepodległego Królestwa Polskiego, które miałoby powstać[92]. Po 1918 r. żywieccy Habsburgowie wystąpili o obywatelstwo polskie, które otrzymali w 1921[93], dzięki czemu mogli zachować swoje posiadłości (w 1919 r. trafiły automatycznie pod zarząd państwowy)[67]. W okresie międzywojennym część z tych terenów podarowali państwu (np. stoki Babiej Góry, gdzie powstał park narodowy, czy majątek w Lipowej, z którego do dziś korzysta PAN)[94][95].

Na początku XX wieku w mieście pojawili się przedstawiciele społeczności greckokatolickiej. Według spisu w 1900 na terenie Żywca nie mieszkał żaden grekokatolik, natomiast już w 1902 było to 14 osób, a do 1913 ich liczba wzrosła do 23. W związku z podejmowaniem nauki w miejscowej szkole realnej przez greckokatolicką młodzież narodowości ukraińskiej, wprowadzono tam naukę języka ukraińskiego[96].

W 1910 przy ul. Bielskiej powstał budynek z garażami dla zaprzęgów konnych, mieszczący siedzibę straży pożarnej, w którym następnie działała remiza Ochotniczej Straży Pożarnej oraz Pogotowie Zawodowe Straży Pożarnych[97].

15 lipca 1910 przy ul. Kościuszki został odsłonięty Pomnik Grunwaldzki[98].

W okresie poprzedzającym wybuch I wojny światowej na terenie miasta działał szereg innych organizacji: oświatowych (Towarzystwo „Czytelnia Kupiecka”, Towarzystwo Uniwersytetu Ludowego, Związek Młodzieży Akademickiej), rolniczych (kółka rolnicze, Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa „Siejba”, Towarzystwo Rolnicze, Towarzystwo Ogrodniczo-Pszczelarskie), artystycznych (Teatr i Chór Ludowy), turystycznych (Polskie Towarzystwo Tatrzańskie), finansowych (kasa zapomogowa, Spółka Oszczędności i Pożyczek), charytatywnych (Stowarzyszenie „Bratnia Pomoc”, Stowarzyszenie Weteranów Wojskowych, Towarzystwo Opieki nad Wychodźcami „Opatrzność”), czy katolickich (Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej, Katolickie Stowarzyszenie „Przyjaźń”, Polskie Towarzystwo Katolickich Pracowników, Polski Związek Katolickich Czeladników, Polski Związek Katolickich Uczniów Rękodzielniczych). Znajdowało się tu również Kasyno Powszechne. Stanowiąc siedzibę przeszło 30 stowarzyszeń, miasto pomimo swej wielkości było znaczącym ośrodkiem kulturalnym. Funkcjonowało także kino miejskie, które w 1911 przeniesiono do nowego obiektu[99].

W mieście powstały również tajne organizacje paramilitarne, jak koło Organizacji Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie” utworzone w czerwcu 1910, Polska Organizacja Bojowa powołana przez młodzież rzemieślniczą oraz działające jawnie Towarzystwo Sportowo-Gimnastyczne „Strzelec”, powstałe 11 marca 1913[100].

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Prostest na Rynku żywieckim przeciw ustaleniom traktatu brzeskiego

W związku z rozpoczęciem I wojny światowej, po otrzymanym 7 sierpnia 1914 rozkazie mobilizacji, członkowie Towarzystwa „Strzelec” rozpoczęli walkę na rzecz niepodległości Polski jako część Pierwszej Kompanii Kadrowej. Kolejne miejscowe oddziały powstały po wymarszu młodzieży strzeleckiej i wyruszyły 22 sierpnia 1914. Zawieszono naukę w szkołach, których wszystkie budynki przeznaczono na szpitale dla wojska. Obiekty te zostały zwrócone na cele oświatowe od września 1915[100].

26 sierpnia 1914 powołany został Powiatowy Komitet Narodowy, zajmujący się zorganizowanym pozyskiwaniem ochotników do walk oraz zbiórką funduszy na ich rzecz[100].

18 lutego 1918 w Żywcu miała miejsce demonstracja antyaustriacka, zorganizowana z powodu podpisania traktatu brzeskiego. Nastąpiło przerwanie działalności miejskich instytucji i zakładów pracy, a zgromadzona ludność wzięła udział w nabożeństwie, a następnie przemarszu pod Pomnik Grunwaldzki, gdzie śpiewane były patriotyczne pieśni. Powstał także miejscowy oddział Polskiej Organizacji Wojskowej, posiadający w Żywcu kilka sekcji[100].

Wobec klęski armii austriackiej, w październiku 1918 postanowiono o zorganizowaniu polskiej administracji, czym zajęli się członkowie POW oraz żołnierze służący dotychczas w austriacki wojsku. 30 października rozbrojony został oddział wartowników pilnujących Urzędu Miejskiego. Dzień później dokonano również rozbrojenia stacjonującej w Żywcu austriackiej kompanii wojskowej. Miasto zostało udekorowane, odbywały się patriotyczne manifestacje i nabożeństwa w kościołach[100].

Czasy II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Wizyta prezydenta RP Ignacego Mościckiego w 1929
Żywieckie mieszczanki w 1929
Jubileusz 400-lecia Cechu Piekarzy w 1930
Ulica Kościuszki w 1937
Widok na most łączący Żywiec z Zabłociem i początkowy fragment ul. Kościuszki
Rynek w Żywcu w dwudziestoleciu międzywojennym

W nową rzeczywistość powojenną miasto weszło jako nadal czyste, lecz w stagnacji i zaniedbaniu. Poza reprezentacyjnymi gmachami, jak również miejskimi kamienicami, które dominowały na terenie centrum Żywca, znajdowały się tu także stare drewniane domy, przede wszystkim w dzielnicy Rudza, która zachowała odrębny architektonicznie charakter do 1939. Miasto posiadało wybrukowane kostką ulice Kościuszki, św. Marka[d], Jagiellońską i Komonieckiego, jak również częściowo Komorowskich i Rynek. Pozostałe nawierzchnie ulic wykonane były z kamieni rzecznych, a chodniki – z płyt kamiennych, zastąpionych w latach 30. XX wieku płytami betonowymi. Obok okazałej siedziby Towarzystwa „Sokół” ulokowane były rudery i szopy. Teren oddzielający budynek od Soły zajmowały wypalone i pozbawione opieki budynki po dawniej działających tam zakładach przemysłowych. Obszar ten został zajęty następnie przez tartak, którego właścicielem była zabłocka fabryka „Solali”[101].

W 1921 powstał projekt włączenia w granice miasta pobliskich miejscowości Isep, Sporysz, Stary Żywiec i Zabłocie, czemu przeciwny był Wydział Powiatowy, który obawiał się utraty wpływów z podatków z tych miejscowości na rzecz Żywca. Inicjatywie tej sprzeciwiły się również władze miejskie[101].

Miasto w 1921 liczyło 5320 mieszkańców, z czego 2469 mężczyzn i 2851 kobiet. 5284 osoby przyznawały się do narodowości polskiej, 26 do niemieckiej, 4 do określała się jako Rusini, a 6 osób było innej narodowości. Żywiec liczył 5277 rzymskich katolików, 21 grekokatolików, 20 ewangelików i 2 żydów[102].

15 listopada 1923 miała miejsce uroczystość otwarcia Państwowego Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego w Żywcu, które ulokowano na parterze Szkoły Powszechnej Żeńskiej przy ulicy Zielonej. Seminarium funkcjonowało do 1936[103].

Działalność prowadziła większość przedwojennych związków i organizacji[104], powstały również nowe, jak utworzone 10 maja 1923 Koło Związku Inwalidów Wojennych Rzeczypospolitej Polskiej, powstała w 1925 Powiatowa Rada Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego, czy Towarzystwo Śpiewacze „Lutnia”, którego statut został przyjęty 30 stycznia 1925, jednak działalność rozpoczęło ono już wcześniej[105]. W 1926 przy Seminarium Nauczycielskim utworzone zostało Koło Krajoznawcze Młodzieży Szkolnej, które zajmowało się zbieraniem eksponatów w celu powołania muzeum miejskiego. Kolejne Koło Krajoznawcze powstało w 1928 przy Gimnazjum i do jego zadań należało m.in. gromadzenie dokumentacji odnośnie zwyczajów i wierzeń w Żywcu oraz jego okolicy. Jego członkowie brali udział w zjazdach podobnych organizacji w Krakowie i Warszawie oraz współpracowali z Sewerynem Udzielą[106].

Mieszkańcy należeli również do ugrupowań politycznych, jak Polska Partia Socjalistyczna i Polskie Stronnictwo Ludowe. W 1925 powstało tu także Koło Mieszczańskie Chrześcijańskiej Demokracji, które realizowało program podobny do Narodowej Demokracji[105].

W styczniu 1925 w budynku miejskiego Gimnazjum zainaugurowano prowadzenie wykładów we współpracy z Uniwersytetem Jagiellońskim, w których organizację zaangażowane było żywieckie Koło Towarzystwa Szkoły Ludowej. Akcja prowadzona przez uniwersytet miała na celu propagowanie oświaty wśród mieszkańców prowincji[106]. Towarzystwo Szkoły Ludowej prowadziło także centralną bibliotekę w Żywcu oraz uruchomioną 3 maja 1927 czytelnię im. Juliusza Słowackiego z książkami oraz czasopismami krajowymi i zagranicznymi[107].

W 1925 rozpoczęto wydawanie „Gazety Żywieckiej”, a siedziba jej redakcji mieściła się w lokalu przy ul. Krakowskiej[e]. Czasopismo wydawane było najpierw przez miejscową drukarnię prowadzoną przez Teodora Lintschera, a następnie jej drukiem zajął się zakład Studenckiego w Białej Krakowskiej. Zajmowała się zarówno tematyką lokalną, jak i wydarzeniami na szczeblu krajowym. Gazeta posiadała charakter chadecki, była nieprzychylna ówczesnemu rządowi i żywieckim przeciwnikom popieranej przez nią ideologii politycznej[108]. Po kilku latach jej wydawanie wstrzymano. Kolejna gazeta lokalna powstała w 1928. Nowe czasopismo „Głos Ziemi Żywieckiej” przedstawione było jako niezależna gazeta narodowa. Jego redakcja miała siedzibę w Żywcu, a drukowano je w Cieszynie. Pismo wychodziło do 1933. Czasopisma ukazujące się w Żywcu w tym okresie były przeważnie stronnicze i wspierały określoną opcję polityczną, ganiąc jej oponentów. W związku z tym nie przedstawiały właściwego poziomu i były niechętnie kupowane przez mieszkańców miasta, wobec czego w krótkim czasie ich wydawanie było przerywane[106].

Dzięki działalności prowadzonej przez miejscową Radę Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego w 1926 otwarty został park sportowy zlokalizowany u stóp Grojca, pomiędzy Sołą i groblą służącą do odprowadzania wody z papierni. W jego budowę zaangażowana została młodzież z miejscowych szkół. Stał się on szybko popularnym miejscem spędzania wolnego czasu, odbywały się tam festyny, mecze i zawody w różnych dyscyplinach, a także inne imprezy, jak Tydzień Sportowy[109].

W mieście panował duży ruch, w szczególności podczas odbywających się tam targów. Z dworca kolejowego położonego w pobliskim Zabłociu kursowały dorożki, umożliwiając pasażerom dotarcie na pociągi odjeżdżające w kierunku Bielska, Zwardonia i Suchej. W związku z popularnością tej formy transportu, w miejscowej szkole zawodowej doszkalającej powstała klasa kształcąca w zawodzie fiakra. Wkrótce pojawiła się również komunikacja samochodowa pod postacią taksówek, uruchomione zostały też linie autobusowe łączące Żywiec z Bielskiem i Krakowem[110].

Na terenie Żywca rozwijał się przemysł. Działała tu m.in. fabryka „Lechia”, wywodząca się z dawnego zakładu należącego do braci Wróblów i stanowiąca największy zakład przemysłowy w mieście. Istniała również cegielnia pod nazwą „Miejska Fabryka Cegieł i Dachówek”, a także tartak parowy, będący częścią papierni „Solali”. W 1923 na obrzeżach miasta przy granicy z Pietrzykowicami otwarto Fabrykę Dywanów Orientalnych „Persja”[110].

Działalność prowadziły tu także duże zakłady rzemieślnicze i hurtownie, jak również liczne placówki handlu detalicznego, do których należały między innymi drogeria prowadzona przez Tadeusza Plucińskiego, księgarnia Rudolfa Karuzela, składnica żelazna „Bisanz-Ernst”, delikatesy kolonialne Jana Drohomeckiego, sklep bieliźniany Zygmunta Rottera. Istniał także sklep prowadzący sprzedaż towarów kolonialnych, mąki, warzyw, nawozów i produktów naftowych Rudolfa Kaisera, księgarnia i sklep papierniczy Piotra Bielewicza, sklep bławatny Królikowskich, czy apteka Gebauera i apteka z drogerią Tadeusza Pucińskiego Działały tutaj też zakłady takie jak masarnia „Janina” należąca do Walentego Wrężlewicza, piekarnia mechaniczna Molińskiego, pracownia trykotarska „Irena” Mieczysława Dowolnego, zakład obuwniczy Józefa Jeziorskiego, laboratorium chemiczno-kosmetyczne wraz z drogerią Kornickiego, zakład maszynowo-ślusarski Juliana Rybarskiego, zakład kamieniarsko-betoniarski Łatanika, zakład kamieniarski Rudolfa Faltusa. Istniała Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa „Siejba”, zajmująca się sprzedażą maszyn rolniczych, nawozów, paszy dla zwierząt, a także soli, węgla czy materiałów budowlanych. Przy spółdzielni prowadzony był skup zboża. Przy ul. Kościuszki mieścił się hotel i restauracja Meresa. Oprócz tego na terenie miasta działały dziesiątki małych sklepików, zakładów, pracowni rzemieślników, restauracji i jadłodajni[111].

Prowadzony był szereg gabinetów lekarskich, a pojemność szpitala wynosiła wówczas około 100 łóżek. W 1927 utworzono Miejski Ośrodek Zdrowia, w którym powstały specjalistyczne poradnie. Ośrodek posiadał dwa ambulatoria, które uruchomiono w oddanym do użytku w 1929 gmachu Kasy Chorych przy ul. Sokolskiej. Ośrodek obsługiwał również kilka podżywieckich miejscowości[112].

Każdego roku przez Polską Partię Socjalistyczną i miejscowe związki zawodowe organizowane były uroczyste obchody Święta Pracy 1 maja. Pochody przeważnie odbywały się spod dworca kolejowego w Zabłociu, następnie ich uczestnicy przechodzili na Rynek, gdzie odbywały się przemówienia, a następnie pochód obchodził centrum miasta pobliskimi ulicami, wracając pod dworzec. Uroczystości kończyły się akademią odbywającą się w gmachu „Sokoła”. Udział w pochodzie brało od 2000 do 3000 osób, gromadząc również członków PPS i związków zawodowych z miejscowości na terenie powiatu[113].

25 lipca 1929 miasto odwiedził prezydent Ignacy Mościcki, który został powitany na Rynku przez mieszczan przebranych w tradycyjne stroje oraz przedstawicieli wszystkich miejscowości powiatu. Cech masarzy podarował prezydentowi 30 m kiełbasy, która została nawinięta na stelaż ze srebrnym orłem na szczycie, a Okręgowe Towarzystwo Rolnicze oraz kobiety z Pietrzykowic wręczyły mu sery owcze. Mościcki odwiedził wówczas również Gimnazjum oraz pałac Habsburgów[103].

W 1929 r. do Żywca włączono wieś Stary Żywiec[114], liczącą wówczas 321 ha powierzchni oraz 720 mieszkańców w 84 domach. Wówczas liczba mieszkańców miasta osiągnęła 6870 osób w 824 domach i rozciągało się ono na 1274 ha[103]. W 1939 r. na niecałe 5 lat częściami miasta stały się również Isep, Sporysz i Zabłocie[115].

W 1932 otwarta została elektrownia miejska, w której agregat napędzany był maszynami parowymi. Działała ona do okresu okupacji niemieckiej, kiedy to przeprowadzono rozwój sieci energetycznej na terenie miasta. Następnie została uruchomiona stacja transformatorowa zlokalizowana w budynku cegielni, która została połączona z elektrownią „Silesia” w Czechowicach. Działały także małe elektrownie przyzakładowe[116].

Również w 1932 powołano Towarzystwo Kultury Artystycznej, organizujące między innymi spotkania literackie i wydające czasopismo „Żagiew”, gdzie publikowane były utwory jego członków, jednak ukazały się jedynie dwa numery gazety w związku z publikacją tam tekstu o zabarwieniu erotycznym, co wywołało zgorszenie wśród niektórych mieszkańców miasta[117]. Rozwiniętą działalność prowadziły zespoły teatralne skupiające aktorów-amatorów. Sztuki wystawiały też Związek Młodzieży Akademickiej, Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej, czy społeczność Gimnazjum Miejskiego oraz Seminarium Nauczycielskiego[117]. Poza biblioteką i czytelnią Towarzystwa Szkoły Ludowej, w mieście znajdowała się Biblioteka Pedagogiczna Związku Nauczycielstwa Polskiego oraz szereg niewielkich bibliotek działających przy różnych instytucjach i stowarzyszeniach[118].

W latach 1933-1934 ukazywała się gazeta „Przegląd Żywiecki”, mający być niezależnym czasopismem skupionym na tematach gospodarczych, kulturalnych i społecznych. Jednak w związku z opublikowanym tam artykułem krytykującym miejscową Radę Powiatową, po wydaniu dziewiątego numeru gazetę zamknięto[117].

W 1934 w lesie miejskim Kiełbasów na terenie należącej do Żywca części Koleb uruchomiono ośrodek obozów i kolonii letnich dla młodzieży szkolnej[119].

W 1936 działalność rozpoczęła Miejska Jednoroczna Szkoła Przysposobienia Kupieckiego, od 1937 jako Miejskie Gimnazjum Kupieckie. W czasie okupacji w trakcie II wojny światowej funkcjonowanie szkoły zawieszono, a do jej reaktywacji doszło w kwietniu 1945 w formie Miejskiego Koedukacyjnego Liceum Handlowego oraz Liceum Handlowego II stopnia[120]. W pierwszym okresie wznowienia działalności placówka prowadziła zajęcia w dwóch lokalizacjach – w budynku szkoły podstawowej przy ul. Zielonej oraz na parterze siedziby Liceum. Od 1 września 1947 na potrzeby Liceum Handlowego przeznaczono budynek dawnej szkoły podstawowej przy ul. Mickiewicza 6. Trzy lata później zostało przejęte przez Ministerstwo Finansów, które przekształciło je w Technikum Finansowe[121]. Na skutek wstrzymania naboru do szkoły, od 1 września 1954 żywieckie Technikum Finansowe stało się Technikum Ekonomicznym Ministerstwa Skupu[122]. Od 1956 placówka zaczęła podlegać Ministerstwu Oświaty i została przekształcona w Technikum Ekonomiczne, przy którym rok później powstała Zasadnicza Szkoła Handlowa. Zakres kształcenia szkoły zawodowej został od 1966 poszerzony o kierunki związane z gastronomią, w związku z czym przyjęła ona nazwę Zasadnicza Szkoła Zawodowa w Żywcu. W kolejnych latach powstało tu również Technikum Gastronomiczne, a także zaoczne i policealne studium zawodowe oraz technika dla pracujących[123]. Po roku 1989 jednostki wchodzące w skład szkoły utworzyły Zespół Szkół Ekonomiczno-Gastronomicznych w Żywcu[124].

W 1937 w należącej do miasta części Koleb została oddana do użytku dwuklasowa szkoła powszechna, w tym samym roku otwarto też jednoklasową szkołę w dzielnicy Stary Żywiec. W związku z tym na terenie Żywca działały w sumie dwie szkoły powszechne siedmioklasowe, jedna dwuklasowa i jedna jednoklasowa, dwie szkoły średnie, Gimnazjum Miejskie im. Mikołaja Kopernika, Miejskie Gimnazjum Kupieckie i Publiczna Szkoła Zawodowa Dokształcającą[118].

W związku z napiętą atmosferą na arenie międzynarodowej od 1938 zaczęto prowadzić szkolenia obronne dla członków organizacji harcerskich i powstała Powiatowa Komenda Pogotowia Harcerek i Harcerzy. Powołany został też Powiatowy Komitet Ziemi Żywieckiej Dla Dozbrojenia Armii, a działające w mieście stowarzyszenia i szkoły zaczęły zbiórkę środków finansowych w celu zakupu sprzętu dla wojska. W dotacje na cele wojskowe włączył się również arcyksiążę Karol Olbracht. 25 marca 1939 w Żywcu ulokowany został batalion „Berezwecz” Korpusu Ochrony Pogranicza. W tym czasie powołano także 2 Pułk Strzelców Górkach, którego dowództwo umieszczono w Starym Zamku. Przez skierowany tu oddział wojsk inżynieryjno-saperskich w kwietniu 1939 rozpoczęta została również budowa umocnień w rejonie miasta. Powstał także Batalion Obrony Narodowej „Żywiec”. Jego dowództwo stacjonowało w zabudowaniach fabryki „Lechia”, a żołnierzy zakoszarowano w stodołach w pobliżu placu targowego, w gmachu „Sokoła”, na terenie tartaku oraz w Zabłociu. W lipcu i sierpniu 1939 harcerze zostali zgrupowani w ośrodku kolonijnym w lesie Kiełbasów w Kolebach i przeszkoleni przez przebywających w mieście żołnierzy[125].

30 sierpnia 1939 ogłoszona została powszechna mobilizacja. Władze miasta i powiatu ewakuowano, od tej pory stanowisko pełniącego obowiązki burmistrza sprawował Mieczysław Mączyński. Harcerze rozpoczęli pełnienie służby patrolowej i wartowniczej, nadzorując budynki będące siedzibami instytucji, mosty, wiadukty oraz stan linii telefonicznych[125].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Zniszczenia wojenne w dzielnicy Rudza

Po rozpoczęciu wojny 1 września 1939 miejskie drogi pełne były uciekających mieszkańców, słyszalne były również dźwięki bomb i pocisków spadających na prowadzące obronę forty na terenie Węgierskiej Górki. Pozostała na miejscu ludność zajmowała się zabezpieczeniem szyb w zamieszkałych przez nich budynkach. Tłum na drogach powiększył się w następnych dniach[126].

Po wprowadzeniu administracji niemieckiej Żywiec znalazł się w granicach III Rzeszy, w prowincji górnośląskiej[56]. Ostatni właściciel państwa żywieckiego, Karol Olbracht Habsburg, odmówił podpisania volkslisty[127]. W efekcie dobra przeszły pod zarząd państwowy[115][67], a sam arcyksiążę został internowany w Cieszynie[127], skąd dzięki interwencji międzynarodowej został zwolniony, a po zakończeniu wojny wyjechał do Szwecji, skąd pochodziła jego żona[128]. W 1940 r. na Żywiecczyźnie przeprowadzono Aktion Saybusch – wysiedlenie ok. 20 000 osób do Generalnego Gubernatorstwa. Ich miejsce mieli zająć koloniści niemieccy przesiedlani ze wschodu i południa Europy w ramach akcji kolonizacyjnej zwanej Heim ins Reich (pol. Dom w Rzeszy)[115][129]. Mimo akcji propagandowej, przybyli na miejsce koloniści byli częstokroć rozczarowani i niechętni do zamieszkiwania w ubogich, wiejskich chałupach[130]. Po wojnie większość wysiedlonych dotychczasowych mieszkańców powróciła w okolice Żywca[131].

W 1944 r. na podstawie dekretu o reformie rolnej państwo żywieckie – po 477 latach istnienia – definitywnie przestało istnieć[61].

W lutym i marcu 1945 r. miały miejsce krwawe walki o miasto. Walki i ostrzał artyleryjski Armii Czerwonej spowodowały poważne zniszczenia w dzielnicach Rudza i Stary Żywiec. Wycofujące się wojska niemieckie wysadziły most kolejowy i dwa mosty drogowe, a także podpaliły dworzec kolejowy[132][133].

Losy ludności żydowskiej w trakcie wojny[edytuj | edytuj kod]

Na czas okupacji w granice miasta zostały włączone wsie Isep i Zabłocie, a także częściowo Sporysz, zamieszkałe przez mniejszość żydowską, liczącą w chwili wybuchu wojny około 1200 osób. Po rozpoczęciu działań wojennych część z nich opuściła miasto, udając się w stronę Krakowa, jednak do 20 września większość z nich powróciła do domów, a pozostali osiedlili się w Krakowie i w miejscowościach położonych dalej na wschód kraju[134].

Burmistrzem miasta mianowano Rudolfa Drobenkę, będącego narodowości ukraińskiej i przed wojną pracującego jako adwokat w Milówce. Przez pierwsze kilka dni nakazano Żydom otwarcie prowadzonych przez nich sklepów i prowadzenie w nich sprzedaży. Sklepy te oznaczone zostały Gwiazdą Dawida. Jednak po około 4 dniach od wydania tego zarządzenia okupacyjny burmistrz postanowił o ich zamknięciu, konfiskacie utargu z kasy, wywózce towarów do zbiorczego magazynu urządzonego w gmachu „Sokoła”, a następnie opieczętowaniu lokali. Później zabrane towary zostały sprzedane przez władze miejskie mieszkańcom po przedwojennych cenach[134].

20 września 1939 okupanci dokonali pierwszej egzekucji czterech miejscowych Żydów, których wywieźli za miasto i zastrzelili[134].

Nakazem burmistrza, początkiem października 1939 przeprowadzony został spis Żydów mieszkających na terenie miasta w celu objęcia ich nakazem pracy. Według zarządzenia Rudolfa Drobenki codziennie 50-60 młodych osób pochodzenia żydowskiego kierowanych było do pracy rolnej i w pobliskich majątkach dworskich, między innymi w Wieprzu, nie otrzymując za nią żadnego wynagrodzenia. Ludność tę angażowano także do zasypywania okopów[134].

12 grudnia 1939 zostało przeprowadzone pierwsze wysiedlenie Żydów z terenu Żywca, czego dokonano z inspiracji burmistrza. Zostali oni przewiezieni m.in. do Krakowa. Przeprowadzono wówczas także spis wszystkich Żydów na obszarze powiatu żywieckiego. W efekcie spisu liczbę Żydów w powiecie obliczono na 557, a wszystkich wyznawców judaizmu na 580[134].

W styczniu 1940 na mocy rozporządzenia wprowadzony został obowiązek noszenia przez Żydów opaski z Gwiazdą Dawida, jak również płacenia przez nich specjalnego podatku. Ludność żydowska utrzymywała się wówczas z nieoficjalnego handlu i wyprzedaży własnego dobytku, jak również rzemiosła i opieki społecznej, której udzielała rada żydowska[134].

19 kwietnia 1940 ogłoszone zostało zarządzenie Gestapo o nakazie przesiedlenia do końca kwietnia tego roku wszystkich Żydów zamieszkałych na terenie powiatu do getta w Suchej. Wysiedlenie trwało jednak przez około rok, ponieważ objęci nią mieszkańcy wsi byli wymagani do przeprowadzenia niezbędnych prac polowych. Rozpoczęło się w maju 1940 i co miesiąc typowano 40-50 osób, które furmankami udawały się do Suchej, a biedniejsi otrzymywali dotację na przewóz wypłacaną przez radę żydowską. Przesiedlenie trwało do października 1941[134].

W 1940 na terenie dzielnicy Zabłocie utworzony został obóz przejściowy, działający do 1943. We wrześniu 1943 w Zabłociu został uruchomiony obóz pracy, który funkcjonował do 1945[134].

Oprócz tego w Zabłociu zarząd okupacyjny prowadził obóz pracy, który obejmował również lokalizację w Wieprzu. Znajdowało się w nim jednocześnie około 40 Żydów przywożonych wcześniej z getta w Suchej, a po czasie wysyłanych do Auschwitz-Birkenau. Został on zamknięty w maju 1944, kiedy miał miejsce ostatni transport do Auschwitz[134].

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

W 1945 wprowadzono parcelację majątków należących m.in. do Habsburgów i Kępińskich, a ich część przeszła pod zarząd państwowy. 1 maja 1945 odbyła się demonstracja robotnicza na Rynku, podczas której zostały nadane pierwsze akty własności ziem wchodzących w skład dawnych majątków. Lasy należące do dawnych panów zostały włączone w skład Zespołu Nadleśnictw w Żywcu. Powstały też pierwsze sklepy Spółdzielni „Samopomocy Chłopskiej”. W lipcu 1945 w mieście utworzono Oddział Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, którego zadaniem była koordynacja osadnictwa na Ziemiach Odzyskanych w celu likwidacji przeludnienia na terenie powiatu. W czerwcu 1946 oddział został przekształcony w Komitet Osadniczo-Przesiedleńczy, a wyjazdy z terenu powiatu trwały do 1953[135]. Nowy Zamek stał się od 1 października 1946 siedzibą Gimnazjum Przemysłu Drzewnego[136].

We wrześniu 1945, dzięki odbudowaniu zniszczonych mostów kolejowych, przywrócono kursowanie pociągów w relacji Żywiec-Bielsko, a w listopadzie tego roku – od Żywca do Węgierskiej Górki. Na pełnej długości linii w kierunku południowym do Zwardonia pociągi ponownie zaczęły jeździć w 1946, wtedy też przywrócono ruch na trasie Żywiec-Sucha. Komunikacja autobusowa została uruchomiona 2 maja 1947 w relacji Bielsko-Żywiec, natomiast pierwszymi liniami autobusowymi wewnątrzpowiatowymi były pojazdy kursujące od lipca 1949 z Żywca do Lipowej oraz Ślemienia[137].

Od 1949 następowało upaństwowienie dotychczas prywatnych placówek handlowych, które były przejmowane przez Powszechną Spółdzielnię Spożywców „Społem”. W 1951 w Żywcu pod szyldem spółdzielni działały 22 sklepy spożywcze, jeden warzywniak, cukiernia, dwa sklepy handlujące chemią domową, 5 placówek tekstylno-odzieżowych, 10 sklepów mięsnych, 6 piekarń, 7 zakładów usługowych, 3 gospody, 2 stołówki, 2 bary, kawiarnia, zakłady mięsne, ciastkarnia oraz zakład produkujący wody gazowane. Do 1958 liczba sklepów w strukturach PSS wzrosła na terenie miasta do 60[138].

Lata 50. XX wieku[edytuj | edytuj kod]

W 1950 r. granice Żywca rozszerzono o Isep, Kocurów, Pawlusie, Sporysz i Zabłocie[139]. Na skutek tego powierzchnia miasta wyniosła wówczas 3296 ha, a liczba mieszkańców – 15 715 osób[140]. W 1976 r. częścią miasta stała się Moszczanica i Rędzina[141], w 1991 r. – Oczków[142], a w 2001 r. – Podlesie[143].

Wobec problemu powtarzających się nazw ulic na terenie miasta i we włączonym do niego Zabłociu, w 1951 dokonano korekty ich nazewnictwa. Na terytorium dotychczas zajmowanym przez Żywiec zmieniono nazwę ul. Rzeźniczej na ul. Stefana Żeromskiego, ul. Wąskiej na ul. Rzeczną i ul. Garbarską na ul. Stefanii Sempołowskiej[144].

1 lipca 1950 została tu powołana pierwsza spółdzielnia pracy na terenie powiatu – Spółdzielnia Pracy Kaflarzy i Zdunów w Żywcu. Wytwarzała ona kafle, szamoty i cegłę, zajmowała się też budową pieców przenośnych oraz zapewniała usługi zduńskie. W końcu lat 60. XX wieku zajęła się również produkcją narzędzi ściernych o chemicznym wiązaniu, w czym pozostawała monopolistą w skali kraju przez około dwadzieścia kolejnych lat. Natomiast we wrześniu 1953 doszło do połączenia Spółdzielni Stolarzy i Metalowców w Rajczy oraz żywieckiego działu drzewnego Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Chałupnik” i utworzenia w ten sposób Drzewnej Spółdzielni Pracy „Góral” w Żywcu, która zajmowała się wyrabianiem sklejki, płyt stolarskich, mebli białych, a także akcesoriów budowlanych oraz ich elementów z drewna. W miejskich stolarniach w Śródmieściu oraz dzielnicy Sporysz, a także w Radziechowach powstawały były meble fornirowane, wyposażenie meblowe sklepów oraz inne elementy stolarskie. 17 września 1950 przez piętnastu żywieckich rzemieślników została otwarta Spółdzielnia Pracy Szewców i Cholewkarzy, w skład której weszła 7 sierpnia 1952 również Rzemieślnicza Spółdzielnia Pracy Branży Skórzanej. W 1954 uruchomiona została Spółdzielnia Krawiecka, a w 1956 – spółdzielnia fryzjerska, która wraz ze zjednoczeniem szewców i pracowników przemysłu skórzanego powołała wspólną Powiatową Wielobranżową Spółdzielnię Pracy Usług Rzemieślniczych „Żywczanka” w Żywcu[140].

Przy ul. Marchlewskiego 22 w 1951 w wyniku przekształcenia działającej tam w dwudziestoleciu międzywojennym Przetwórni Owoców i Jagód Furhmanna, powstały Żywieckie Zakłady Przetwórcze „Las”, wchodzące w skład Zjednoczenia Leśnej Produkcji Niedrzewnej. Fabryka zajmowała się wyrabianiem dżemów, syropów, soków i win owocowych[138].

Również w 1951 zostało otwarte żywieckie pogotowie ratunkowe. W tym samym roku został rozbudowany także miejski szpital[138].

1 września 1953 w budynku dawnej Szkoły Podstawowej Żeńskiej zostało uruchomione Liceum Pedagogiczne w Żywcu, działające do 6 czerwca 1973. W wyniku zaistnienia potrzeby założenia internatu, obiekt został rozbudowany o jedną kondygnację. W budynku mieściła się w dalszym ciągu szkoła podstawowa, stanowiąca szkołę ćwiczeń dla liceum. W 1953 została natomiast zlikwidowana Zasadnicza Szkoła Papiernicza zlokalizowana przy ul. Marchlewskiego w dzielnicy Zabłocie, w związku z czym w jej dotychczasowym budynku została otwarta nowa, druga szkoła podstawowa dla dzielnicy – Szkoła Podstawowa nr 4[f][145].

W 1955 powołane zostało Miejskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej, które zajęło się m.in. oczyszczaniem miasta, oświetleniem, wodociągami, studniami i melioracją, prowadzeniem hotelu, pralń i łaźni miejskiej, czy opieką nad grobami wojennymi. Jej siedzibą został dawny budynek gazowni przy ul. Brackiej. Również w 1955 została otwarta baza PKS w Sporyszu oraz dworzec autobusowy w Zabłociu[146].

W latach 1956-1957 w siedzibie Miejskiego Domu Kultury działał Teatr Ziemi Żywieckiej, zlikwidowany z powodu problemów finansowych[147].

Miasto ucierpiało na skutek powodzi w 1958, kiedy to wylała zarówno Soła, jak i Koszarawa. Zniszczeniu uległy mosty kolejowy i drogowy na Sole, a niżej położone budynki zostały zalane (w tym Fabryka Papieru, garbarnia i Spółdzielnia „Chałupnik”).[148]. Woda wdarła się wówczas do centrum miasta, zalewając m.in. ulicę Kościuszki[149][150]. Kolejna powódź nawiedziła miasto w 1960[151].

15 lipca 1959 w Żywcu powstało Powiatowe Archiwum Państwowe, które poza powiatem żywieckim obejmowało także powiat suski. Jej siedzibą został początkowo budynek Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, następnie w 1960 przeniesiono je do pomieszczeń Starego Zamku, skąd biura i część magazynów przeniesiono kolejny raz w 1976 i ulokowano w zastępczej lokalizacji przy ul. Marchlewskiego. Pozostałe magazyny archiwum znajdowały się w Starym Zamku do 1982[152].

Dzieje od lat 60. XX wieku do 1989[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Wdzięczności, Męczeństwa i Braterstwa Broni, odsłonięty w 1963
Budowa Osiedla Młodych w 1968
Spółdzielczy Dom Handlowy „Beskid” w 1972
Dom Towarowy „Centrum”, otwarty w 1972
Widok Śródmieścia w 1988

W dzielnicy Sporysz w 1960 został oddany do użytku nowy budynek szkoły podstawowej. Rok później utworzona została tam również Szkoła Zawodowa Przyzakładowa PKS Oddział w Żywcu, początkowo ulokowana w pomieszczeniach nowo wybudowanej Szkoły Podstawowej nr 3. W 1966 szkoła zawodowa pozyskała budynek należący do dawnego majątku dworskiego, który został otwarty po przebudowie ukończonej dwa lata później. W 1981 siedziba szkoły powiększona została o nową część, a poza zasadniczą szkołą zawodową zostało uruchomione tam technikum dla pracujących, później liceum zawodowe, a następnie technikum dla młodzieży[153].

W 1963 roku przy al. Wolności wzniesiono pomnik upamiętniający bitwy żołnierzy Wojska Polskiego i polsko-radzieckie braterstwo broni autorstwa Antoniego Biłka[154]. W tym samym roku pracownia urbanistyczna Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie opublikowała plan zagospodarowania przestrzennego Żywca, w którym przeznaczała prawobrzeżną część miasta na budownictwo mieszkaniowe oraz tereny rekreacyjne, natomiast dzielnice na prawym brzegu Soły wybrała na miejsce koncentracji zakładów przemysłowych i magazynów. Sporysz, Śródmieście oraz położoną nad nim Górę Burgałowską określiła jako tereny pod zabudowę niską[155].

W 1964 w mieście została zorganizowana wielka wystawa przemysłowa, mająca uczcić dwudziestolecie utworzenia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zaprezentowano na niej osiągnięcia miejscowych zakładów przemysłowych oraz drobnych producentów[156].

W 1966 r. na poprzez spiętrzenie wód Soły zaporą w Tresnej utworzono zbiornik retencyjny Jezioro Żywieckie. Decyzję o jego budowie podjęto po katastrofalnej powodzi w 1958 r., kiedy pod wodą znalazło się m.in. centrum Żywca. Powstanie jeziora spowodowało zalanie dzielnicy Stary Żywiec, wsi Zadziele i części wsi Zarzecze oraz Tresna[157].

W latach 1960-1966 na terenie miasta otwarto szereg nowych budynków szkół podstawowych, powstałych w ramach akcji Tysiąc szkół na Tysiąclecie. Były to m.in. Szkoła Podstawowa nr 1 (Zabłocie), nr 3 (Sporysz), nr 5 (Osiedle 700-lecia). W 1966 rozpoczęto również budowę siedziby Szkoły Specjalnej przy ul. Kopernika[158], oddanej do użytku we wrześniu 1968[159].

1 stycznia 1968 powołana została w Żywcu Zawodowa Straż Pożarna, co nastąpiło decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie, na wniosek Komendanta Wojewódzkiego Straży Pożarnych Stanisława Zarzyckiego. Początkowo Zawodowa Straż Pożarna zajmowała pomieszczenia wygospodarowane w budynku Ochotniczej Straży Pożarnej przy ul. Kościuszki, następnie po 1975 zajmując kolejne sale w obiekcie. Na potrzeby ZSB planowano na lata 1975-1976 powstanie nowego budynku jej strażnicy, jednak na skutek trudności finansowej prace pozostawały w fazie projektów. W 1984 przystąpiono do rozbudowy siedziby OSP Żywiec-Zabłocie przy ul. Objazdowej 2, a jej nowe pomieszczenia przeznaczone zostały dla ZSP. Prace zostały zakończone w 1990. W 1997 powstał dodatkowo kolejny budynek, mieszczący pomieszczenia wykorzystywane przez ZSP[97].

W 1968 miały miejsce uroczystości związane z obchodami 700-lecia miasta, co związane było z przyjęciem przez władze miasta roku 1268 jako daty jego założenia. Patronat nad jubileuszem objął Józef Cyrankiewicz. Główne wydarzenia związane z jubileuszem miały miejsce w dniach 7-16 września 1968, a w ceremonii odbywającej się 15 września uczestniczył wicepremier Zenon Nowak, a także przedstawiciele władz administracyjnych i politycznych województwa krakowskiego oraz miast partnerskich. W celu uczczenia 700-lecia, w latach je poprzedzających oddana do użytku została Zapora Tresna, wyremontowano Rynek, Plac Mariacki, a także liczne ulice. Zmodernizowano wodociąg i kanalizację, otwarta została oczyszczalnia ścieków przy ul. Brackiej oraz zakład uzdatniania wody przy ul. Kopernika, a na Górze Burgałowskiej powstał zbiornik wyrównawczy. Przez Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej zostało z tej okazji wznowione ukazywanie się wychodzącego w okresie międzywojennym czasopisma „Gronie”, które przyjęło nowy tytuł „Karta Groni”. Ponadto jeden ze statków zbudowanych w stoczni w Warnie otrzymał nazwę „Żywiec”, a następnie użytkowały go Polskie Linie Oceaniczne w Szczecinie. Załoga statku utrzymywała partnerskie kontakty ze Szkołą Podstawową nr 2[159].

Darem Wojewódzkiej Spółdzielni Spożywców „Społem” dla miasta z okazji 700-lecia był otwarty 29 lutego 1968 Spółdzielczy Dom Handlowy „Beskid”, będący pierwszym domem towarowym na terenie Żywca. Początkowo parter jego budynku mieścił wyroby dziewiarskie, a na piętrze można było zakupić ubrania, tkaniny i obuwie[160]. Następnie parter zajął dział spożywczy, a artykuły przemysłowe dostępne były na piętrze[161].

W 1969 pierwszy raz odbył się festiwal folklorystyczny „Żywieckie Gody”, stanowiący konkurs kolędniczy. Wtedy też powstał w Żywcu Ochotniczy Hufiec Pracy, który został utworzony na mocy uchwały Rady Ministrów z 1958. Hufiec stanowił jednostkę stacjonarną, związaną z Powiatowym Przedsiębiorstwem Remontowo-Budowlanym, a jego członkowie zostali rozlokowani w siedzibie hufca przy ul. Marchlewskiego (współcześnie budynek Szkoły Podstawowej nr 9)[87].

Do miasta zostały w 1970 przeniesione „Dni Polskie”, organizowane do tego czasu w Zakopanem i stanowiące wybory uczestników Międzynarodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich. W 1974 „Dni Polskie” zostały zorganizowane w osobny „Festiwal Folkloru Górali Polskich”, na którym od 1979 przyznawane są nagrody „Żywieckie Serca”. Początkowo miejscem odbywania się imprezy był Miejski Dom Kultury, następnie od 1980 stał się nim amfiteatr zlokalizowany u stóp wzgórza Grojec. W 1982 daty odbywania się Festiwalu Folkloru Górali Polskich i Tygodnia Kultury Beskidzkiej połączono[151].

W 1970 miała miejsce kolejna powódź, która tylko w infrastrukturze związanej z regulacją wód spowodowała straty na łączną kwotę 66,5 miliona ówczesnych złotych. Na terenie miasta i powiatu kataklizm doprowadził do uszkodzenia dróg, mostów i linii energetycznych, zniszczenia wałów[151].

30 marca 1971 powstała Miejska Komunikacja Samochodowa. Początkowo prowadziła przewozy na jednej linii prowadzącej ze Świnnej do Browaru[162].

1 września 1972 w Żywcu została utworzona filia Szkoły Muzycznej w Oświęcimiu. Pierwotnie mieściła się ona w pomieszczeniach należących do Szkoły Podstawowej nr 5. W 1975 usamodzielniła się i jako Szkoła Muzyczna w Żywcu zajęła poddasze Szkoły Podstawowej nr 2. W 1990 placówka uzyskała własny budynek przy ul. Łącznej. Obiekt ten mieścił poprzednio dyrekcję zakładów budowlanych. Na skutek jego oddalenia od centrum miasta, w 1996 ostateczną siedzibą szkoły stał się były biurowiec Fabryki Wtryskarek „Ponar” przy ul. Sienkiewicza[163][164].

10 września 1972 zostało otwarte Policealne Studium Medyczne kształcące pielęgniarki. W 1974 uruchomiono również liceum medyczne na podbudowie szkoły podstawowej. Do 1975 placówka zajmowała barak po dawnym internacie, zlokalizowany na podwórzu I Liceum Ogólnokształcącego. Po przeniesieniu działalności Zespołu Szkół Mechaniczno-Elektrycznych do nowej siedziby, jego dotychczasowy budynek przy ul. Grunwaldzkiej został przeznaczony na potrzeby Liceum Medycznego. Szkole udostępniono także internat przy ulicy Kopernika. W 1996 zlikwidowane zostało liceum, a 31 stycznia 2003 – studium policealne. Liceum Medyczne zostało przekształcone w II Liceum Ogólnokształcące[165], działające do 2009, kiedy to zostało połączone z I LO[166].

W 1972 przez Miejski Handel Detaliczny został otwarty reprezentacyjny Dom Handlowy „Centrum”, o którego budowie postanowiono jeszcze w 1968, zważywszy na sukces Domu Handlowego „Beskid”. Nowy obiekt zlokalizowany został przy skrzyżowaniu ulicy Kościuszki i Handlowej i posiadał cztery kondygnacje, z czego pierwotnie dwie handlowe (parter mieścił wówczas dział spożywczy oraz bar kawowy, natomiast I piętro – dział przemysłowy, odzieżowy i obuwniczy), a kolejne dwie przeznaczono na biura i magazyny[160][167][168].

W okresie PRL wzniesiono wielorodzinne osiedla mieszkaniowe. Pierwsze bloki na terenie miasta powstały przy ul. Handlowej, Witosa oraz na Osiedlu Pod Grapą[169]. W 1961 wybudowane zostało Osiedle Kochanowskiego, będące zespołem bloków zakładowych Fabryki Papieru „Solali”[153][170]. Budowę Osiedla Parkowego zakończono w 1964[148], Osiedla Młodych – w 1971, natomiast Osiedle 700-lecia powstało w latach 1973-1992[171]. Ponadto w 1976 rozpoczęto budowę osiedli domów jednorodzinnych zlokalizowanych na Górze Burgałowskiej[153].

26 maja 1977 miasto gościło I Sekretarza Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Edwarda Gierka. Uroczystość jego powitania odbyła się na Rynku, uczestniczył w niej I Sekretarz Komitetu Miejskiego PZPR Stanisław Kowalski, odbyły się też występy zespołów regionalnych. Następnie Edward Gierek wraz z towarzyszeniem mieszczanek ubranych w tradycyjne stroje udał się ul. Kościuszki do Starego Zamku, później odwiedził Zakład A Fabryki Wtryskarek[172].

Zarówno w okresie przed- jak i powojennym Żywiec należał do województwa krakowskiego. W latach 1975–1998 miasto i okolica wchodziły w skład województwa bielskiego, następnie zostały włączone do województwa śląskiego[56].

W 1990 w Żywcu powstał urząd rejonowy, który stanowił jednostkę rządowej administracji na terytorium dawnego powiatu żywieckiego. 6 kwietnia 1990 utworzona została również Komenda Rejonowa Policji[173].

Miasto w III RP[edytuj | edytuj kod]

Centrum Handlowe przy ul. Jana Pawła II otwarte w 2005
Siedziba Szkoły Muzycznej I i II stopnia wraz z salą koncertową

W 1991 decyzją Rady Miejskiej dokonano zmian szeregu nazw ulic na terenie miasta. W ten sposób dotychczasowy Plac Zjednoczenia powrócił do nazwy Rynek, Aleja XXX-lecia PRL stała się Aleją Piłsudskiego, ul. 22 Lipca przemianowano na ul. 3 Maja, ul. Juliana Marchlewskiego na Dworcową, ul. Marcelego Nowotki na ul. Komorowskich, ul. Hanki Sawickiej na ul. Fabryczną, ul. Karola Świerczewskiego na Pod Górą , ul. Wojsk Ochrony Pogranicza na Aleję Legionów. Osiedle XX-lecia PRL zmieniło nazwę na Osiedle Parkowe, a Osiedle PKWN – na Osiedle Zgoda[174].

16 maja 1991 rozformowane zostały Wojska Ochrony Pogranicza i powołano wówczas Straż Graniczną. Utworzono Beskidzki Oddział Straży Granicznej, którego wydział w Żywcu znalazł siedzibę w dawnych koszarach WOP przy ul. Witosa[174].

W 1991 rozpoczęto również likwidację zakładów państwowych. Zamknięta została wówczas cegielnia, Rejonowe Przedsiębiorstwo Remontowo-Budowlane, czy Przedsiębiorstwo Turystyczne „Soła”. Wydzierżawione zostały hotel „Polonia”, bar „Relaks” i Przedsiębiorstwo Turystyki Zagranicznej „Orbis”[174].

25 marca 1992 r. na mocy bulli papieża Jana Pawła II została utworzona rzymskokatolicka diecezja bielsko-żywiecka, a kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny otrzymał rangę konkatedry. 1 kwietnia tego roku powstał również posterunek Urzędu Celnego[175].

22 maja 1995 w mieście miała miejsce wizyta papieża Jana Pawła II[176].

W 1996 miasto nawiedziła kolejna powódź, a fala kulminacyjna przelała się przez jego teren w nocy z 7 na 8 września. Uszkodzony został wówczas most kolejowy na Sole, a filary podtrzymujące most drogowy uległy naruszeniu[177]. Zalane zostały domy położone przy ulicach Łączki i Jana Kazimierza[178]. Rok później, podczas powodzi tysiąclecia w 1997 podmyte zostały filaru mostu kolejowego[179].

W 1998 rozpoczęta została nowego mostu na Sole na odcinku między ul. Bracką a ul. Wesołą, z dwoma rondami na jego końcach, mającymi łączyć go z planowanymi wówczas obwodnicami. Został otwarty 4 grudnia 1999. Posiadając 450 m długości, stanowił wówczas najdłuższy most na terenie południowej Polski[180][181].

W końcu 1998 roku dokonano również przeniesienia działającego dotychczas przy ul. Komonieckiego targowiska miejskiego do centrum handlowego urządzonego w dawnych halach Fabryki Wtryskarek oraz do ich sąsiedztwa[180].

Na skutek reformy administracyjnej w Polsce, 1 stycznia 1999 Żywiec stał się na powrót siedzibą powiatu[181][182].

W 2000 została uruchomiona Samorządowa Szkoła Muzyczna II stopnia, dzieląca siedzibę z Państwową Szkołą Muzyczną I stopnia[164]. W tym samym założona została również Beskidzka Wyższa Szkoła Turystyki, działająca początkowo w pomieszczeniach Zespołu Szkół Drzewnych i Leśnych w Nowym Zamku. W 2003 uczelnia przeniosła się do własnego budynku, dawnego biurowca Fabryki Śrub[183].

W 2000 r. do Żywca powróciła Maria Krystyna Altenburg, urodzona w 1923 r. córka Karola Olbrachta Habsburga – ostatniego właściciela państwa żywieckiego. Zamieszkała w wydzielonym jej przez władze mieszkaniu w Nowym Zamku[184].

8 stycznia 2007 został otwarty odcinek drogi ekspresowej S69 pomiędzy węzłami Żywiec i Przybędza, stanowiący zachodnie obejście drogowe miasta. Uruchomiono wówczas również odcinek łączący ją z mostem na Sole[185]. W 24 lipca 2015 droga ekspresowa została przedłużona w kierunku północnym do Bielska-Białej[186].

Od 5 sierpnia 2011 do 13 czerwca 2013 trwała budowa sali koncertowej na 250 miejsc, przyległej do budynku Szkoły Muzycznej[187]. Jej otwarcia dokonano 25 września 2013[188].

17 listopada 2011 miało miejsce otwarcie północnej obwodnicy miasta, który połączył Nowy Most na Sole ze skrzyżowaniem ulic Sienkiewicza i Krakowskiej, gdzie wybudowane zostało rondo[189].

24 października 2013 przystąpiono do budowy nowego mostu na Sole w Śródmieściu, który zastąpił starą przeprawę[190]. Jego otwarcia dokonano 15 października 2015[191]. Powstało również przedłużenie Alei Jana Pawła II, które połączyło ją z ul. Witosa[192].

W listopadzie 2015 rozpoczęła się budowa nowego szpitala, zlokalizowanego w dzielnicy Sporysz. Uroczystość jego otwarcia miała miejsce 21 września 2020, a obsługę pacjentów uruchomiono 24 września. Jego powstanie było możliwe dzięki pierwszej w skali kraju umowie partnerstwa publiczno-prywatnego dotyczącej służby zdrowia[193].

Zwyczaje miejskie[edytuj | edytuj kod]

Strój mieszczanki żywieckiej

Żywieckie obyczaje miejskie ukształtowały się w okresie rozwoju ośrodka na przełomie XV i XVI wieku. Stanowił on wówczas miasto handlowe, do którego wjazd wiązał się z opłatą w postaci myta. Odbywały się tutaj jarmarki, na których swe towary wystawiali kupcy zmierzający na Węgry i do Krakowa. Powstały wówczas stroje miejskie, używane tylko i wyłącznie przez tutejszych mieszczan, różne od ubioru zamieszkujących tę okolicę górali żywieckich. Wygląd stroju rozwijał się do końca XIX wieku[194][195][196].

Stroje miejskie[edytuj | edytuj kod]

Strój męski ma ascetyczny charakter i składa się on z czarnego lub brązowego płaszcza z wełny, pod który zakładany jest żupan uszyty z jedwabiu bądź aksamitu, zapinany na pągwice (zdobione guziki). Spodnie z ciemnego sukna wpuszczane są w skórzane buty z cholewami, mające długość do połowy łydki. Żupan przewiązany jest pięciometrowym, zdobionym złotymi nićmi pasem, bogaci wyszywanym i zakończonym frędzlami. Na głowę mężczyzna zakłada rogatywkę z aksamitu[195][196].

Strój żeński ma bardzo bogaty charakter i różni się zależnie od wieku i stanu cywilnego danej osoby. Składa się on przede wszystkim z dużej liczby spódnic, wkładanych jedna na drugą. Ostatnią z warstw stanowi spódnica wykonana z jedwabiu lub brokatu w kolorze pąsowym, zielonym, bądź niebieskim. Na to zakładany jest tiulowy fartuch. Kobiety noszą białe bluzki z haftowaną kryzą. Mężatki ubierają czepce wyszywane koronkami, perłami, cekinami i złotymi nićmi, natomiast niezamężne ozdabiają głowy kwiatami[194][195][196].

Nazewnictwo mieszkańców miasta[edytuj | edytuj kod]

Mieszczanie żywieccy stanowili społeczność bardzo konserwatywną i z dumą kultywującą dawne tradycje. Żywiec mogli zamieszkiwać jedynie wybrani, nie pozwalano tu osiedlać się Żydom, Romom, jak również ludziom niewykształconym, nieposiadającym wyuczonego zawodu i ubogim. W celu określenia typu członków miejskiej społeczności powstały specyficzne nazwy, które nadawano jego mieszkańcom[195][62]:

  • Putosze – nazwa ta pochodzi od słowa puta lub buta, które oznacza dumę[62]. Tą cechą mieli się charakteryzować mieszkańcy wywodzący się z dawnego patrycjatu. Zaliczały się do nich zamożne osoby pochodzące z bogatych rodów, takich jak Studenccy, Jeziorscy, Miodońscy, Obtułowiczowie, Staszkiewiczowie i inni. Zajmowali się między innymi pełnieniem stanowisk w żywieckich urzędach. Mieli prawo noszenia stroju miejskiego[195].
  • Szczupoki – stanowili ich mieszkańcy miasta, którzy nie mogli się poszczycić taką zamożnością jak putosze i nie pracujący w urzędach[62]. Byli to wszyscy ci, którzy nie zaliczali się do pustoszy, ale mieszkali w Żywcu od kilku pokoleń, na skutek czego zapomniano o ich obcym pochodzeniu. Dopuszczone były też związki pomiędzy putoszami a szczupokami[195].
  • Przystoce – osoby mieszkające w Żywcu, ale pochodzące spoza miasta. Na ich obcość zwracano uwagę przez kilka następnych pokoleń, a następnie stawali się oni szczupokami bądź putoszami, w zależności od majętności i wpływów tej rodziny w mieście[195].
  • gorol lub górol – ludność zamieszkująca okoliczne wsie, odwiedzająca miasto podczas jarmarków, a także zatrudniona na jego terenie[195].

Tańce[edytuj | edytuj kod]

Kilka razy do roku odbywały się tu bale, w których udział brały miejskie elity. Dodatkowo miały miejsce również uroczystości cechowe, przeznaczone dla określonych grup rzemieślników[197][198].

Każdy z cechów rzemieślniczych posiadał określony, charakterystyczny dla siebie rodzaj tańca. Najbardziej popularnym na przełomie XIX i XX wieku pozostawał cech szewców, posiadający taniec o nazwie szewc żywiecki. Do pozostałych rodzajów tańców należały takie, jak ogrodnik, piekarz, czy świniarz. Podczas wesel oprócz tańców cechowych tańczono ojcowskiego (pierwszy taniec), mietlorza i poloneza całowanego, polkę żywiecką oraz tramla polkę[197][198].

Od XVIII wieku zaczęły tu się pojawiać tańce z pozostałego terytorium Polski, takie jak polonez czy mazur. Dostosowywano je jednak w celu nadania im form charakterystycznych dla miejscowych tańców. Te wykonywane przez żywieckich mieszczan pozbawione były elementów skocznych, co związane było z między innymi z ograniczonymi możliwościami na skutek noszenia bogatych strojów miejskich[197][198].

Jukace[edytuj | edytuj kod]

Z dzielnicą Zabłocie związany jest obrzęd dziadów żywieckich (jukacy). Terytorium jego występowania obejmuje wsie położone na północny zachód od Żywca, aż do Zabłocia, będącego dawną podżywiecką miejscowością, od 1950 włączoną w granice administracyjne miasta. W Sylwestra i Nowy Rok mężczyźni przebrani w wielokolorowe stroje i maski, mające wywoływać wrażenie na widzach, zajmują się kolędowaniem i składaniem życzeń, a także wykonywaniem żartów przechodniom. Granicą, której nie mogły przekroczyć dziady, pozostawał most na Sole między Zabłociem a Żywcem. Współcześnie tradycja jukacy ma charakter zorganizowanej imprezy miejskiej[199].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Neoklasycystyczny Pałac Habsburgów (Nowy Zamek) z lat 1893–1895
Ul. Kościuszki, w tle konkatedra Narodzenia NMP
  • zespół zamkowo-parkowy:
  • konkatedra Narodzenia NMP – powstała w połowie XV w., wskutek licznych przebudów mieszana stylowo (dominuje gotyk i renesans)
    • dzwonnica – wolnostojąca, kamienna, wzniesiona w latach 1723–1724
  • kościół św. Krzyża – gotycki, powstały w 1428 r., wieża z 1910 r.
  • kościół św. Marka – neogotycki, wzniesiony w 1885 r. w miejscu wcześniejszej drewnianej świątyni
  • cmentarz przy starym kościele św. Marka – założony w 1591 r., zamknięty w 1797 r.
  • cmentarz Przemienienia Pańskiego – założony w 1705 r.[200]
  • zespół dworski w Moszczanicy:
    • dwór – powstał w stylu klasycystycznym w 1828 r., przebudowany w latach 1907–1910
    • stajnia z 1907 r.
    • kaplica z 1908 r.
    • park założony na przełomie XIX i XX w.
  • kaplica św. Floriana – neogotycka, zbudowana na początku XIX w. i rozbudowana w 1894 r.
  • Siejba – klasycystyczny budynek z końca XVIII w., obecnie siedziba Żywieckiej Biblioteki Samorządowej
  • cmentarz żydowski – założony w połowie XIX w.
  • ratusz – zbudowany w 1868 r., swoją architekturą – łączącą neorenesans i neomauretanizm – przypomina synagogę
  • zabudowania browaru Żywiec – neorenesansowe, wzniesione w końcu XIX wieku
  • dworzec kolejowy – powstał w 1878 r., przebudowany w stylu secesyjnym w 1912 r.
  • Zespół Szkół Ekonomiczno-Gastronomicznych – gmach neorenesansowy zbudowany w 1880 r., pierwotnie siedziba szkoły podstawowej
  • Szpital Powiatowy – zbudowany w 1888 r. w stylu neorenesansowym
  • Sąd Rejonowy – gmach neorenesansowy, z końca XIX w., pierwotnie siedziba Zarządu Dóbr Arcyksiążęcych
  • gmach „Sokoła” – secesyjny z 1904 r.
  • Gimnazjum nr 2 – gmach neobarokowy, wzniesiony w latach 1907–1909, pierwotnie siedziba Szkoły Panieńskiej
  • I Liceum Ogólnokształcące – gmach neorenesansowy, zbudowany w latach 1905–1911 dla c. k. Wyższej Szkoły Realnej
  • Pomnik Grunwaldzki – odsłonięty w 1910 r., zburzony w 1939 r., odbudowany w oryginalnym kształcie w 2005 r.
  • dawna remiza strażacka przy ul. Kościuszki – neogotycka, z 1910 r.
  • kaplica MB Nieustającej Pomocymodernistyczna, powstała w 1933 r.
  • kościół św. Floriana – modernistyczny, zbudowany w latach 1935–1954
  • kościół Chrystusa Króla – modernistyczny, z lat 1953–1958

Pełna lista zabytków:

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Jeden z głównych budynków Browaru w Żywcu

Miasto znane jest z produkcji piwa[201]. Pierwsze wzmianki na temat wytwarzania tego napoju na jego terenie pochodzą z 1448[50]. W Żywcu funkcjonowało wiele zakładów rzemieślniczych, zrzeszonych już od czasu średniowiecza w cechach[202]. Miasto już wówczas było lokalnym centrum handlu, usług i administracji[203].

Pod koniec XIX wieku Żywiec uzyskał połączenia kolejowe z Bielskiem (1878) oraz ze Zwardoniem i Suchą (1884). Połączenia ze Zwardoniem i Suchą stanowią fragment tzw. kolei transwersalnej[83].

Na przełomie XIX i XX w. na terenie ówczesnego miasta, jak i przyległych miejscowości, które w późniejszych latach zostały włączę w jego granice administracyjne, powstało wiele zakładów przemysłowych i produkcyjnych[77]:

Dominującą pozycję na współczesnym rynku w mieście mają zakłady takie jak Grupa Żywiec (Browar w Żywcu), Ponar (fabryka maszyn), Miejski Zakład Energetyki Cieplnej „Ekoterm” (ciepłownia), Żywiecka Fabryka Śrub „Śrubena”, Famed Żywiec (fabryka sprzętu szpitalnego), Hutchinson Poland, Sews-Cabind. Rozwinięta jest również działalność wytwórcza w mniejszych przedsiębiorstwach, rzemieślnicza, a także usługi i handel. Poza przemysłem, najwięcej miejsc pracy oferuje sektor turystyczny, przede wszystkim sezonowo[208].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Żywiec położony jest na skrzyżowaniu linii kolejowych nr 139 (Katowice-Zwardoń) oraz nr 97 (Skawina-Żywiec)[209].

Rolę głównego dworca kolejowego pełni węzłowa stacja Żywiec[209][210], zlokalizowana w dzielnicy Zabłocie. Posiada kategorię dworca aglomeracyjnego[211] (dworce stanowiące węzły komunikacyjne w aglomeracji, obsługujące ruch lokalny i dalekobieżny). Dzienny przepływ podróżnych na stacji w 2021 wynosił 1500–2000 pasażerów na dobę[212]. Obsługiwana jest ona przez pociągi Kolei Śląskich (linie KS: S5 Katowice-Zwardoń, S51 Katowice-Zakopane i S75 Rybnik-Żywiec)[213], InterCity[214] oraz Polregio[215].

W dzielnicy Sporysz zlokalizowana jest stacja kolejowa Żywiec Sporysz[216], do której docierają pociągi Kolei Śląskich (linia KS S51 Katowice-Zakopane)[213] oraz Polregio (w kierunku Suchej Beskidzkiej i Krakowa)[217]. Stacja ta posiada marginalne znaczenie na mapie transportowej miasta – w 2021 obsługiwała ona 0–9 pasażerów na dobę[212].

Przystanek kolejowy Pietrzykowice Żywieckie[218] znajduje się na liniach S5, S51 i S75 Kolei Śląskich[213]. W 2021 korzystało z niego 150–199 pasażerów dziennie[212].

W związku z rewitalizacją przebiegających przez Żywiec linii kolejowych, planowana jest budowa trzech dodatkowych przystanków kolejowych na terenie miasta – Żywiec Browar, Żywiec Łączki oraz Żywiec Park[219][220].

Transport samochodowy[edytuj | edytuj kod]

Przez Żywiec przebiegają drogi:

Miasto posiada obwodnicę północną (ul. 3 Pułku Strzelców Podhalańskich), znajdującą się w ciągu drogi wojewódzkiej nr 946[189][224][225]. Jej przedłużeniem w kierunku południowym pozostaje śródmiejska obwodnica w stronę Korbielowa (Aleja Jana Pawła II), stanowiąca fragment drogi wojewódzkiej nr 945[226][227].

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Autobus MZK Żywiec na ulicy Dworcowej

Komunikacja miejska na terenie Żywca jest prowadzona przez Miejski Zakład Komunikacyjny, który pozostaje operatorem 18 linii autobusowych (5 wewnątrzmiejskich i 13 wykraczających poza jego granice). Łączna długość linii wynosi 256 km[228][229].

Poza granicami administracyjnymi miasta, autobusy komunikacji miejskiej docierają do sąsiednich miejscowości, takich jak: Bierna, Brzuśnik, Bystra (powiat żywiecki), Czernichów, Juszczyna, Kalna, Leśna, Łodygowice, Międzybrodzie Bialskie, Międzybrodzie Żywieckie, Pewel Mała, Pewel Ślemieńska, Pietrzykowice, Przybędza, Przyłęków, Radziechowy, Rychwałd, Rychwałdek, Sienna, Świnna, Tresna, Trzebinia, Wieprz, Zarzecze[229].

Komunikacja autobusowa[edytuj | edytuj kod]

Dworzec autobusowy położony jest w dzielnicy Zabłocie. Obiekt mieści kasy biletowe, poczekalnię i dyspozytornię. Połączony jest z niewielką galerią handlową oraz supermarketem. Znajdują się tutaj stanowiska odjazdów zarówno dla autobusów, jak i busów[230][231].

Oprócz linii prywatnych przewoźników, komunikację z innymi miejscowościami powiatu żywieckiego zapewniają także autobusy obsługujące linie komunikacji powiatowej, organizowanej przez Starostwo Powiatowe. Kursują one do przystanku położonego w pobliżu Szpitala Żywiec przy ul. Pola Lisickich[232].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Miejskie Centrum Kultury[edytuj | edytuj kod]

Siedziba Miejskiego Centrum Kultury

Tworzeniem i propagowaniem wielu form działalności kulturalnej, zarówno profesjonalnej, jak i amatorskiej, zajmuje się Miejskie Centrum Kultury w Żywcu z siedzibą w zabytkowym budynku dawnego „Sokoła” przy Alei Wolności. Poza organizowaniem koncertów, festiwali, spektakli teatralnych i operetkowych, a także przeglądów, zajmuje się ono aktywizacją mieszkańców do uczestnictwa w kołach zainteresowań, warsztatach, sekcjach kulturalnych, czy konkursach. Pod egidą Centrum odbywają się sympozja, inauguracje czy obchody różnych uroczystości[233][234].

Miejskiemu Centrum Kultury podlegają kluby środowiskowe, takie jak „Globik/Senior+” (Sporysz), „Ogródek” (Osiedle Parkowe), „Papiernik” (Zabłocie), „Senior+” (Zabłocie), „Śrubka” (Sporysz)[234][235].

Przy Centrum, jak i poszczególnych klubach środowiskowych, działa szereg zespołów, chórów i orkiestr. Należą do nich między innymi: Reprezentacyjny Zespół Pieśni i Tańca miasta Żywca „Ziemia Żywiecka”, Zespół Pieśni i Tańca „Żywczanie”, Żywiecki Chór „Akord”, Zespół Instrumentalny „Sonata”, Zespół Wokalny „Serenada”, Miejska Orkiestra Dęta, Asysta Żywiecka, czy liczne formacje tańca towarzyskiego[236].

Kolejną jednostką Miejskiego Centrum Kultury jest Żywiecka Szkoła Folkloru z siedzibą przy ul. Zamkowej 4. Zajmuje się ona pielęgnowaniem regionalnej tradycji, prowadząc warsztaty malarstwa na szkle, linorytu, drzeworytu, haftu czy bibułkarstwa. Organizuje również wykłady i wystawy[237].

Amfiteatr[edytuj | edytuj kod]

Miejskie Centrum Kultury dysponuje amfiteatrem położonym u stóp wzgórza Grójec, który służy do organizacji wydarzeń kulturalnych, rozrywkowych i rekreacyjnych. Jest obiektem przystosowanym do organizacji dużych koncertów i innych imprez masowych. Dysponuje widownią na 3000 miejsc siedzących[238].

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

Kamienica „Siejba” – siedziba Żywieckiej Biblioteki Samorządowej
  • Żywiecka Biblioteka Samorządowa – powstała w 1892 jako Biblioteka Towarzystwa Szkoły Ludowej. Od 15 grudnia 2007 zajmuje „Siejbę” przy ul. Kościuszki, będącą jednym z najstarszych budynków na terenie miasta[239]. Oprócz spełniania zadania głównej biblioteki miejskiej, od 1999 pełni także funkcję biblioteki powiatowej, sprawując nadzór nad wszystkimi bibliotekami gminnymi na terenie powiatu żywieckiego i ich filiami[240]. Dysponuje uniwersalnymi zbiorami w wypożyczalniach dla dorosłych i dzieci, prowadzona jest czytelnia, pracownia komputerowa oraz dział „książki mówionej” dla osób niewidomych niepełnosprawnych[241][242][243]. Żywiecka Biblioteka Samorządowa posiada także filie na terenie miasta zlokalizowane w dzielnicach Sporysz i Zabłocie[243].
  • Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Bielsku-Białej. Filia Żywiec – w obecnym kształcie działa od 1975, kiedy istniejąca od 1951 Pedagogiczna Biblioteka Powiatowa w Żywcu weszła w skład nowo powołanej Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej w Bielsku-Białej[244][245]. Poza udostępnianiem swoich zbiorów czytelnikom, biblioteka prowadzi warsztaty, lekcje biblioteczne oraz zajęcia czytelnicze dla dzieci i młodzieży. Odbywają się również spotkania, warsztaty i konsultacje dla studentów oraz nauczycieli[246].

Muzea[edytuj | edytuj kod]

  • Muzeum Miejskie w Żywcu – historia muzeum sięga zbiorów tworzonych od 1925 przez osoby związane z Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Żywcu. W 1934 w budynku seminarium odbyła się pierwsza wystawa. W 1936 utworzono Muzeum Ziemi Żywieckiej, przeniesione dwa lata później do kamienicy pod adresem Rynek 1. W kolejnych latach zbiory muzeum wzbogacały się o nowe eksponaty. Po II wojnie światowej tymczasowo siedzibą muzeum stał się Stary Zamek, a od 1960 – kamienica „Siejba”. W 2005 muzeum przeniesiono do Starego Zamku[247]. Prezentowane są tutaj zbiory dotyczące historii i tradycji Żywca, strojów mieszczańskich, kultury górali Żywiecczyzny, archeologii, przyrody, sztuki sakralnej, dawnych narzędzi tortur, jak również udziału mieszkańców w walce o niepodległość Polski[248]. Odbywają się liczne wystawy czasowe[249].
  • Muzeum Browaru Żywiec – zostało uruchomione w 2006 w dawnych piwnicach leżakowych Browaru w Żywcu. Prezentuje historię browaru oraz wytwarzanego w nim piwa[250].
  • Muzeum Czynu Zbrojnego Żywiecczyzny – muzeum zostało otwarte w 2016 i mieści się w dawnym schronie przeciwlotniczym położonym w sąsiedztwie siedziby Miejskiego Centrum Kultury. Zgromadzono w nim pamiątki, wyposażenie i sprzęt wojskowy z czasów od I wojny światowej do II wojny światowej[251].

Kina[edytuj | edytuj kod]

Kino „Janosik”
  • Kino „Janosik” – filmy zaczęto wyświetlać w nim w 1911, co czyni je jednym z najstarszych kin na świecie[252][253]. Początkowo działało pod nazwą Teatr Świetlny „Urania”, w 1916 zmienioną na Kino „Edison”. Od przełomu lat 1948–1949 otrzymało nazwę „Janosik”[254]. Poza projekcją premier filmowych, kino organizuje szereg cykli i klubów filmowych[255]. Jest miejscem odbywania się festiwali oraz spotkań autorskich[256]. Zajmuje się także działalnością edukacyjną, którą realizuje poprzez Interdyscyplinarny Program Edukacji Medialnej i Społecznej „Kinoszkoła”[257], jak również projekcje dla szkół[258] i warsztaty dla dzieci[259].

Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej[edytuj | edytuj kod]

Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej powstało 1954, a jego siedzibą pozostają oficyny Starego Zamku. Zajmuje się ono rozwojem i propagowaniem szeroko rozumianej kultury Żywca i okolic poprzez prowadzenie widowisk, wystaw, prelekcji i konkursów, a także działalność wydawniczą[260].

Turystyka i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Góral w regionalnym stroju grający na dudach podczas Tygodnia Kultury Beskidzkiej w Żywcu
Domek Chiński

Żywiec stanowi ośrodek turystyczny, na co ma wpływ położenie nad Jeziorem Żywieckiem[261] oraz bliskość okolicznych ośrodków sportów zimowych w Korbielowie, Zwardoniu i Szczyrku[262]. Stanowi bazę wypadową dla turystów udających się w pobliskie pasma górskie: Beskid Mały, Średni Śląski i Żywiecki[261]. W samym mieście atrakcje turystyczne stanowi szereg obiektów zabytkowych, m.in. Stary Zamek i Pałac Habsburgów wraz z otaczającym je parkiem, w którym zlokalizowany jest również park miniatur „Od Komorowskich do Habsburgów”, niewielki ogród zoologiczny i skate park[263].

Informacja turystyczna[edytuj | edytuj kod]

W Żywcu działalność prowadzi Centrum Informacji Kulturalno-Turystycznej, którego siedziba położona jest w budynku Starego Zamku. Centrum zajmuje się udzielaniem informacji na temat miasta i jego okolicy dla mieszkańców, turystów i organizacji, wydawaniem materiałów informacyjnych i edukacyjnych, współpracą z różnymi instytucjami i stowarzyszeniami kulturalnymi, turystycznymi, czy sportowymi w celu promocji ich działalności. Prowadzi także współpracę przedsiębiorstwami z branży turystycznej i mediami, jak również działalność kulturalną w ramach projektu „Od Komorowskich do Habsburgów – żywiecki skarbiec kultury i tradycji”[264].

Szlaki turystyczne i spacerowe[edytuj | edytuj kod]

Muzeum Browaru Żywiec położone jest na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego oraz Europejskim Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego[265].

W mieście wytyczony został szereg szlaków spacerowych[266]:

Utworzono także ścieżki dydaktyczno-przyrodnicze „Wzgórze Grojec”[268] oraz wzdłuż brzegu Jeziora Żywieckiego i rzeki Soły. W celu ułatwienia ich zwiedzania, powstała dedykowana dla nich aplikacja mobilna[269].

Ponadto przez samo miasto i jego okolice biegną następujące szlaki turystyczne:

Festiwale[edytuj | edytuj kod]

Żywiec jest jednym z głównych miast, gdzie na przełomie lipca i sierpnia odbywa się największy i najstarszy polski festiwal folklorystyczny „Tydzień Kultury Beskidzkiej” (a w jego ramach m.in. „Festiwal Folkloru Górali Polskich” oraz „Międzynarodowe Spotkania Folklorystyczne”)[260]. Co roku w kategorii lokalnych zespołów folklorystycznych występuje około 80 zespołów, w tym około 20 z zagranicy[245].

W końcu stycznia i na początku lutego ma miejsce Przegląd Zespołów Kolędniczych i Obrzędowych „Żywieckie Gody”, na którym prezentowane są ludowe tradycje dotyczące okresu świąt Bożego Narodzenia[260].

Lotnisko[edytuj | edytuj kod]

Około 15 km na północ od Żywca w Międzybrodziu Żywieckim znajduje się lotnisko Żar[274].

Baza noclegowa[edytuj | edytuj kod]

Miasto posiada rozbudowaną bazę obiektów noclegowych różnych kategorii, do których należą hotele, pensjonaty, prywatne kwatery, kempingi i schroniska[261][275].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Szkoła Podstawowa nr 2 im. Stanisława Staszica
Szkoła Podstawowa nr 3 im. Adama Mickiewicza
Niepubliczna Szkoła Podstawowa Fundacji Królowej Świętej Jadwigi
Zespół Szkół Ekonomiczno-Gastronomicznych

Przedszkola[edytuj | edytuj kod]

Publiczne[edytuj | edytuj kod]

  • Przedszkole nr 1[276]
  • Przedszkole nr 6[276]
  • Przedszkole nr 8 im. Marii Krystyny Habsburg[276]
  • Przedszkole nr 9 im. Andrzeja Komonieckiego[276]
  • Przedszkole nr 10[276]
  • Przedszkole nr 11 im. Rodziny Komorowskich[276]
  • Przedszkole nr 12[277]
  • Przedszkole nr 13[278]

Niepubliczne[edytuj | edytuj kod]

  • Niepubliczne Przedszkole „Akademia Malucha”[276]
  • Niepubliczne Przedszkole „Aniołkowo”[276]
  • Niepubliczne Przedszkole „W Ogrodzie”[276]
  • Niepubliczne Przedszkole Ekologiczno-Językowe „Mały Naukowiec”[276]
  • Niepubliczne Przedszkole Polsko-Angielskie „Oxford House”[276]
  • Niepubliczne Przedszkole Sportowo-Artystyczne „Aktive Kids”[276]
  • Przedszkole Niepubliczne „AKUKU” z Oddziałami Integracyjnymi[276]
  • Przedszkole Sióstr Serafitek[276]
  • Niepubliczne Przedszkole Integracyjno-Terapeutyczne „Niebieski Motyl”[276]

Szkoły podstawowe[edytuj | edytuj kod]

Publiczne[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. Wojska Polskiego[276]
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. Stanisława Staszica[276]
  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Adama Mickiewicza[276]
  • Szkoła Podstawowa nr 5 im. Hugona Kołłątaja[276]
  • Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 1 – Szkoła Podstawowa nr 6 im. Janusza Korczaka[276]
  • Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 2 – Szkoła Podstawowa nr 8 im. Orła Białego[276]
  • Szkoła Podstawowa nr 9 im. Jana Pawła II[276]
  • Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy – Szkoła Podstawowa nr 10[279][280]

Niepubliczne[edytuj | edytuj kod]

  • Niepubliczna Szkoła Podstawowa Da Vinci[276][281]
  • Niepubliczna Szkoła Podstawowa Fundacji Królowej Świętej Jadwigi w Kolebach[282]
  • Niepubliczna Szkoła Podstawowa o Profilu Językowym Cervantes[276][283]
  • Szkoła Podstawowa Mistrzostwa Sportowego[284]
  • Szkoła Podstawowa Stowarzyszenia Przyjaciół Szkół Katolickich im. Stefana Kardynała Wyszyńskiego[276][285]

Szkoły średnie[edytuj | edytuj kod]

Publiczne[edytuj | edytuj kod]

Niepubliczne[edytuj | edytuj kod]

  • Liceum Ogólnokształcące Mistrzostwa Sportowego[284]
  • Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące Fundacji Królowej Świętej Jadwigi w Żywcu – Liceum Cogito[282][288]
  • Niepubliczna Szkoła dla Dorosłych[289]
  • Niepubliczna Szkoła Ogólnokształcąca i Zawodowa[290]
  • Zespół Szkół w Żywcu Zakładu Doskonalenia Zawodowego w Katowicach[291]

Szkoły wyższe[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Restoracjonizm[edytuj | edytuj kod]

Bezpieczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Komenda Powiatowa Policji w Żywcu

Policja[edytuj | edytuj kod]

Komenda Powiatowa Policji w Żywcu zajmuje się organizacją działań Policji na terenie miasta i powiatu. Jej siedziba znajduje się przy Al. Piłsudskiego[308][309]. Obiekt ten mieści również siedzibę Komisariatu Policji w Gilowicach[310].

Według danych z 2019 poczucie bezpieczeństwa mieszkańców określane było jako wysokie, a stan zagrożenia przestępczością na terenie powiatu był niski. W okresie 2016-2020 liczba przestępstw spadła o około 23%, a trend ten zauważalny był we wszystkich ich kategoriach poza przestępstwami związanymi z niszczeniem mienia, gdzie odnotowano kilkuprocentowy wzrost[308].

Straż pożarna[edytuj | edytuj kod]

Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej mieści się przy ul. Objazdowej. Zajmuje się ona prowadzeniem akcji ratowniczych i utrzymywaniem gotowości do jej podjęcia. Współpracuje z innymi instytucjami ratowniczymi z terenu powiatu oraz prowadzi ćwiczenia zawodowe dla strażaków[308][311].

Jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej działają w dzielnicach Moszczanica[312], Oczków[313] i Sporysz[314].

Ochrona zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Przychodnia Rejonowa przy Al. Piłsudskiego

Szpital Powiatowy „Szpital Żywiec” przy ul. Pola Lisickich prowadzony jest w oparciu o model partnerstwa publiczno-prywatnego z przedsiębiorstwem ICZ Healthcare sp. z o.o. i Starostwem Powiatowym w Żywcu. Został uruchomiony 24 września 2020, zastępując starą placówkę działającą dotychczas przy ul. Sienkiewicza[315][308]. Posiada 9 oddziałów[316], kilkadziesiąt poradni specjalistycznych działających w ramach NFZ i prywatnych, centrum rehabilitacji, laboratoria diagnostyczne[315] i zakład opiekuńczo-leczniczy[317]. Prowadzi również działalność z zakresu medycyny pracy[318].

Przy ul. Żeromskiego znajduje się siedziba zespołów ratownictwa medycznego[308][319].

Na terenie miasta działalność prowadzi także szereg przychodni, zakładów opieki zdrowotnej, gabinetów lekarskich w ramach praktyk grupowych i indywidualnych lekarzy, gabinetów stomatologicznych i aptek[320]. Funkcjonują zakłady opiekuńczo-lecznicze, domy pomocy społecznej i spokojnej starości[308].

Przy ul. Krasińskiego mieści się siedziba Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej, zajmującej się nadzorem nad warunkami higieniczno-sanitarnymi środowiska, w zakładach pracy, placówkach medycznych i edukacyjnych oraz higieną i warunkami zdrowotnymi związanymi z żywieniem, przedmiotami użytkowymi oraz wypoczynkiem i rekreacją, jak również działalnością związaną z przeciwdziałaniem rozprzestrzenianiu się chorób zakaźnych[308][321].

Przy ul. Folwark działa Powiatowy Inspektorat Weterynarii[308][322].

W Żywcu istnieje jednostka terenowa Wodnego Pogotowia Ratunkowego oraz oddział Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego[308].

Opieka społeczna[edytuj | edytuj kod]

Działalność związaną z opieką społeczną na terenie Żywca realizuje Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej z siedzibą przy ul. Zamkowej. Zajmuje się on programami dofinansowań oraz świadczeniami pieniężnymi i rzeczowymi, zasiłkami, czy stypendiami. Udziela usług opiekuńczych, pomocy psychologicznej i zajmuje się poradnictwem rodzinnym. Prowadzi działalności na rzecz zapobiegania przemocy w rodzinie, pod jego auspicjami działa instytucja asystenta rodziny. Angażuje się także w programy aktywizacji seniorów[323].

Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Żywcu mieści się przy ul. Słonki. Do jego zadań należy m.in. rozwiązywania problemów społecznych i raelizacja związanych z tym programów, poradnictwo rodzinne, organizacja opieki w rodzinach zastępczych, prowadzenie ośrodków adopcyjnych i opiekuńczo-wychowawczych oraz wsparcie osób opuszczających te placówki i ich integracja, pomoc cudzoziemcom, rozwój ośrodków interwencji kryzysowej, domów opieki społecznej i prowadzenie mieszkań chronionych, doradztwo metodyczne oraz organizacja szkoleń[308][324].

Sport[edytuj | edytuj kod]

Okolicznościowy druk upamiętniający działalność TG Sokół w Żywcu w latach 1893–1928

Jedną z pierwszych sportowych organizacji w Żywcu był regionalny oddział Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Żywcu założonego 1 lipca 1893 roku z inicjatywy Władysława Nowotarskiego oraz Władysława Niemczynowskiego[325].

Żywiec jest ośrodkiem gry w pétanque. Od 2003 roku na przełomie lipca i sierpnia organizowany jest w Żywcu pierwszy w Polsce Międzynarodowy Festiwal Pétanque oraz finał Mistrzostw Polski Pétanque Polskiej Federacji Pétanque.

Zawodnicy Żywieckiego Klubu Bulowego byli wielokrotnymi zdobywcami tytułu Mistrza Polski w pétanque: Andrzej Śliż (sześć razy), Jędrzej Śliż (sześć razy), Szymon Kubiesa (cztery razy), Katarzyna Śliż (dwa razy), Marek Lach (raz). Wielokrotnie reprezentowali Polskę na Mistrzostwach Świata i Mistrzostwach Europy.

Drużyny wywodzące się z Żywiecki Klub Boules zdobywały też kilkukrotnie Puchar Polski w pétanque.

Jedrzej Śliż w 2003 r. na Mistrzostwach Świata Juniorów w Brnie zdobył brązowy medal w konkurencji strzału precyzyjnego.

W Żywcu mają swoją siedzibę następujące kluby piłkarskie: TS Koszarawa Żywiec, TS Czarni-Góral Żywiec, TS Soła Żywiec, Błękitni Żywiec, Mitech Żywiec, Stal-Śrubiarnia Żywiec.

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Rynek z ratuszem

Żywiec ma status gminy miejskiej. Organem stanowiącym samorządu jest Rada Miejska w Żywcu, składająca się z 21 radnych[326]. Organem wykonawczym samorządu jest Burmistrz Miasta Żywca.

Media lokalne[edytuj | edytuj kod]

Radio
Serwisy informacyjne
  • zywiecinfo.pl – Żywiecki Serwis Informacyjny
Prasa
  • „Głos Żywiecki” – bezpłatny miesięcznik informacyjny
  • „Żywiecka Kronika Beskidzka” – tygodnik informacyjny

Pozostałe informacje[edytuj | edytuj kod]

Lokalizacja stacji kolejowej

Oto fragment przemówienia jednego z rajców miejskich wraz z komentarzem, w wyniku którego udało się uniknąć „fatalnej w skutkach” lokalizacji dworca kolejowego bliżej centrum miasta (za Stanisławem Jeziorskim, „Dwa światy”, w: Księga Pamiątkowa Gimnazjum im. Kopernika w Żywcu, s. 319):

Sławetni rajcowie! Kolej dobra rzecz, bo to bez marnowania koni zajedziesz do Bielska, Wiednia i Pesztu. Towary można sobie sprowadzać i szynki, kiełbasy z naszych prosiąt wysyłać (...). Ale z tą stacją to mi się nie widzi. Kolejami jeżdżą sobie różni ludzie i Żydzi naturalnie też (...). A co będzie jak taka Żydówka urodzi dziecko na stacji, w poczekalni, na ziemi naszego miasta?! Nowego obywatela nam przysporzy! (...) Ja pierwszy nie zgadzam się na żadną stację w mieście (...). Poszli za nim wszyscy. Nie było ani jednego głosu sprzeciwu (...).

przemówienie jednego z rajców miejskich

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

  • Order Sztandaru Pracy II klasy (1985)[327]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Od 1945 ul. Stefanii Sempołowskiej
  2. Od 1901 ul. Józefa Ignacego Kraszewskiego
  3. Od 1901 ul. 3-go Maja, w okresie PRL ul. 22 lipca
  4. Przedłużenie ówczesnej ul. Krakowskiej, później oba odcinki został przemianowane ul. Henryka Sienkiewicza
  5. obecnie ul. Henryka Sienkiewicza
  6. Późniejsza Szkoła Podstawowa nr 7 i Gimnazjum nr 1, współcześnie Szkoła Podstawowa nr 9

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Historia, zywiec.pl [dostęp 2019-02-18].
  2. a b c d Bank Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan ludności i ruch naturalny. Ludność wg grup wieku i płci (Stan w dniu 31 XII 2021). [dostęp 2022-08-03].
  3. a b Ukształtowanie powierzchni, zywiec.pl [dostęp 2022-10-20].
  4. Kazimierz Jagiełła: Ogólna charakterystyka regionu w: Górale Beskidu Żywieckiego. Wybrane dziedziny kultury ludowej, red. Danuta Tylkowa. Wydawnictwo i Drukarnia „Secesja”, Kraków 1991, s. 13. ISBN 83-85463-07-0.
  5. Radosław Truś: Beskid Mały. Przewodnik. Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, Pruszków 2008, wyd. I, s. 337. ISBN 978-83-89188-77-9.
  6. a b Raport o stanie Miasta Żywiec w 2019 roku, Żywiec: Urząd Miejski w Żywcu, 30 kwietnia 2020, s. 9.
  7. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset. regioset.pl. [dostęp 2010-09-14]. (pol.).
  8. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. „Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym”, 2011-08-10. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  9. Region dziś, dialektologia.uw.edu.pl [dostęp 2022-10-20].
  10. Dz.U. z 1975 r. nr 17, poz. 92
  11. Dz.U. z 1998 r. nr 96, poz. 603
  12. Ponad 70 lat temu w mieście padł polski rekord zimna. zywiec.naszemiasto.pl, 2003-01-17. [dostęp 2014-09-15].
  13. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Czerwona księga Karpat Polskich : rośliny naczyniowe, Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2008, ISBN 978-83-89648-71-6, OCLC 401780346 [dostęp 2021-09-17].
  14. Gazeta Wyborcza – 33 z 50 miast UE z najgorszym powietrzem jest w Polsce. Na pierwszym miejscu...
  15. Bank Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego: Narodowy Spis Powszechny 2002 – Ludność. Wykształcenie ludności. Ludność wg płci i poziomu wykształcenia. 2014-10-05. [dostęp 2015-08-13].
  16. Wyniki badań bieżących. demografia.stat.gov.pl. [dostęp 2022-08-03].
  17. Adam Jelonek, Ludność miast i osiedli typu miejskiego na ziemiach Polski od 1810 do 1960 r., „Dokumentacja Geograficzna”, 3/4, Warszawa: Instytut Geografii Polskiej Akademii Nauk, 1967, s. 62.
  18. Adam Jelonek, Liczba ludności miast i osiedli w Polsce w latach 1810-1955, Polska Akademia Nauk. Instytut Geografii, 1956.
  19. Spis gmin i ludności Galicji Zachodniej z r. 1910 oraz wykazy darów (Archiwum Państwowe w Krakowie), Naczelny Komitet Narodowy.
  20. Bank Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan ludności i ruch naturalny. Ludność wg grup wieku i płci (Stan w dniu 31 XII 2019). [dostęp 2021-04-26].
  21. Drugi Powszechny Spis Ludności z dnia 9 grudnia 1931 r. Miasta liczące poniżej 10 000 mieszkańców według spisów 1931 i 1921 r. – wyniki tymczasowe, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 5 kwietnia 1932.
  22. Narodowy Spis Powszechny 8 XII 1970. Struktura demograficzna i zawodowa ludności, gospodarstwa domowe. Polska. Wyniki ostateczne, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, grudzień 1972.
  23. Florian Boja: Rocznik statystyczny województwa bielskiego. Wojewódzki Urząd Statystyczny w Bielsku-Białej, 1981. s. 26. [dostęp 2021-08-29].
  24. Florian Boja: Rocznik statystyczny województwa bielskiego. Wojewódzki Urząd Statystyczny w Bielsku-Białej, 1985. s. 34. [dostęp 2021-08-29].
  25. Florian Boja: Rocznik statystyczny województwa bielskiego. Wojewódzki Urząd Statystyczny w Bielsku-Białej, 1990. s. 38. [dostęp 2021-08-29].
  26. Bank Danych Lokalnych. Główny Urząd Statystyczny, 2014-08-10. [dostęp 2015-08-13].
  27. Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 147–150.
  28. a b c Codex Diplomaticus Silesiae T.22 Regesten zur schlesischen Geschichte 1327-1333. Colmar Grünhagen (red.). Breslau: E. Wohlfarth’s Buchhandlung, 1903, s. 7 [4620]. (łac.).
  29. Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 374.
  30. Monumenta Poloniae Vaticana T.2 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 2, 1344-1374. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 179, 225, 252, 299.
  31. Krzysztof Rafał Prokop: Księstwa oświęcimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438–1513. Dzieje polityczne. Kraków: PAU, 2002, s. 176, 180. ISBN 83-88857-31-2.
  32. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przezdziecki, Tom II, Kraków 1864, s. 289.
  33. Mapa księstwa oświęcimskiego.
  34. „The Dukedomes of Oswitz and Zator. Lawrence H. Slaughter Collection of English maps, charts, globes, books and atlases. Abraham Ortelius his epitome of the theater of the worlde. Nowe latlye ... renewed and augmented ... by Micheal Coignet, mathematitian of Antwarpe 1603.
  35. a b c d e Jan Nepomucen Gątkowski: Rys dziejów księstwa oświęcimskiego i zatorskiego. Lwów: nakład autora, 1867, s. 97,98.
  36. Skąd nazwa miasta Żywiec?, zywieckiecentrumturystyki.pl [dostęp 2022-10-20].
  37. Rudolf Rauscher-Praga 1931: Księgi sądowe oświęcimskie i zatorskie z lat 1440–1562.
  38. Ignacy Rychlik: Księstwa oświęcimskie i zatorskie.
  39. C. Hoinkes. 6 Bielitzer Urkunden aus dem 16. Jahrhundert. „Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift für Polen”, s. 103, 1937. Poznań: Alfred Lattermann. Heft 33. (niem.). 
  40. Żywieckie legendy. Część I. zywiecinfo.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-30)]..
  41. Historia. zywiec.pl. [dostęp 2021-04-26].
  42. Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 147–150.
  43. Przemysław Dyrlaga. Co wiemy o dziejach Starego Żywca w XV-XVI wieku?. „Gronie”. XIII, 2013. Żywiec: Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej. ISSN 1895-3549. 
  44. Hieronim Woźniak: Żywiecczyzna od czasów najdawniejszych do czasu pojawienia się rodziny Komorowskich. tmzz.org.pl. [dostęp 2021-04-26].
  45. a b Andrzej Komoniecki: Dziejopis Żywiecki. Cieszyn: Sekcja Miłośników Żywiecczyzny przy Kole Towarzystwa Szkoły Ludowej im. A. Asnyka w Żywcu, 1937, s. 13.
  46. a b Rys historyczny miasta Żywiec. zywieckiecentrumturystyki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  47. Henryk Rutkowski: Atlas historyczny Polski. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku. Warszawa: Neriton, 2008, s. 81. ISBN 978-83-7543-071-4.
  48. Zamek Komorowskich w Żywcu. [dostęp 2021-04-26].
  49. Zamek Widmo, Żywiecka Golgota. Tajemnicza góra Grojec. zywiecinfo.pl, 12 września 2017. [dostęp 2021-04-26].
  50. a b Piwowarstwo w Żywcu i na Żywiecczyźnie do połowy XIX w.. zywiecinfo.pl, 3 marca 2019. [dostęp 2021-04-26].
  51. Michał Cichy: Środa targowa cz. 1 – w Żywcu na Rynku. zywiec.beskidy.news, 8 listopada 2017. [dostęp 2021-04-26].
  52. Eugeniusz Janota, Wiadomość historyczna i jeograficzna o Żywieccczyźnie, „Gwiazdka Cieszyńska”, Cieszyn 1859, s. 43.
  53. a b Eugeniusz Janota, Wiadomość historyczna i jeograficzna o Żywieccczyźnie, „Gwiazdka Cieszyńska”, Cieszyn 1859, s. 45.
  54. a b c Zabytki i nie tylko. Ulice żywieckie, „Gazeta Żywiecka” (8/18), sierpień 1990, s. 3-4.
  55. Rączka 2010 ↓, s. 28-29.
  56. a b c d e Historia powiatu żywieckiego. zywiec.powiat.pl. [dostęp 2021-04-26].
  57. Stan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych: (prawo składu), Warszawa 1920, s. 138.
  58. Eugeniusz Janota, Wiadomość historyczna i jeograficzna o Żywieccczyźnie, „Gwiazdka Cieszyńska”, Cieszyn 1859, s. 49.
  59. Eugeniusz Janota, Wiadomość historyczna i jeograficzna o Żywiecczyznie, Cieszyn: Gwiazdka Cieszyńska, 1859.
  60. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 110.
  61. a b c d e f g h Państwo Żywieckie. zywiecinfo.pl, 11 marca 2017. [dostęp 2021-04-26].
  62. a b c d Marta Banaś: Żydzi żywieccy – niechciani i zapomniani. Między konserwatyzmem a antysemityzmem. histmag.org, 16 października 2011. [dostęp 2021-04-26].
  63. Żywiec – Historia społeczności. sztetl.org.pl. [dostęp 2021-04-26].
  64. Marianna Lach: Graficzne komplikacje na szczytach ratusza. zywiec.naszemiasto.pl, 2 września 2005. [dostęp 2021-04-26].
  65. a b Historia Żywca. region.beskidia.pl. [dostęp 2021-04-26].
  66. Okrutni Szwedzi. bielsko.yarki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  67. a b c d Państwo Żywieckie. www.zywieckiecentrumturystyki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  68. Łękawica – Najdawniejsze dzieje wsi. Urząd Gminy Łękawica. [dostęp 2021-04-26].
  69. Stary Zamek w Żywcu. Jakie tajemnice kryją mury zamczyska?. zywiecinfo.pl, 1 kwietnia 2021. [dostęp 2021-04-26].
  70. Zamek w Żywcu. polskieszlaki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  71. Jakub Marcjasz: Historia Żywca: Nr 1 w inwentarzu muzeum. zywiec.naszemiasto.pl, 18 sierpnia 2014. [dostęp 2021-04-26].
  72. Zarys dziejów Towarzystwa Miłośników Ziemi Żywieckiej 1934 – 2014. tmzz.org.pl. [dostęp 2021-04-26].
  73. Beata Stuchlik-Surowiak: „Historiej starych” czytanie. Człowiek i świat w „Chronografii albo Dziejopisie żywieckim” Andrzeja Komonieckiego. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2010, s. 8. ISBN 978-83-226-3924-5.
  74. a b Arcyksiążęcy Browar w Żywcu. birofilia.org. [dostęp 2021-04-26].
  75. a b Historia firmy. srubena.com.pl. [dostęp 2021-04-26].
  76. a b Jak powstawała papiernia w Zabłociu?. zywiecinfo.pl. [dostęp 2021-04-26].
  77. a b c Lucjan Sawicki. Restrukturyzacja gospodarcza przedsiębiorstw państwowych na Żywiecczyźnie. „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica”. 3, s. 131, 2007. ISSN 2081-3333. 
  78. a b c Józef Suchoń: Jeleśnia i okolice. Zarys dziejów. Kraków: 2017, s. 110. ISBN 978-83-924262-6-4.
  79. a b Rączka 2010 ↓, s. 100.
  80. Dz.U. z 1923 r. nr 122, poz. 991.
  81. Dz.U. z 1932 r. nr 1, poz. 3.
  82. Dz.U. z 1955 r. nr 44, poz. 287.
  83. a b Dworzec kolejowy w Żywcu. polska.travel. [dostęp 2021-04-26].
  84. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Żywica. Część A – uwarunkowania rozwoju, 30 października 2014.
  85. Stary Zamek w Żywcu. naszezamki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  86. Park zamkowy w Żywcu. polskieszlaki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  87. a b Czy wiecie że? Rok 1969. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  88. Rączka 2010 ↓, s. 93.
  89. a b Rączka 2010 ↓, s. 105-106.
  90. Rączka 2010 ↓, s. 107.
  91. Rączka 2010 ↓, s. 109.
  92. Habsburgowie z Żywca i ich związki z Polską. dzieje.pl. [dostęp 2021-04-26].
  93. Habsburgowie żywieccy w służbie Polsce. 20 stycznia 2017. [dostęp 2021-04-26].
  94. Habsburgowie żywieccy. zywieckiecentrumturystyki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  95. Bryndza Habsburga. zywiecinfo.pl. [dostęp 2021-04-26].
  96. Agnieszka Hawrot, Grekokatolicy na Ziemi Żywieckiej w XX wieku, „Gronie”, 2, Żywiec: Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej, 2006, s. 35-40, ISSN 1895-3549.
  97. a b 40-lecie zawodowego pożarnictwa na Żywiecczyźnie. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  98. Pomnik i Plac Grunwaldzki. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  99. Rączka 2010 ↓, s. 107-109.
  100. a b c d e Rączka 2010 ↓, s. 113-117.
  101. a b Rączka 2010 ↓, s. 133-137.
  102. Rączka 2010 ↓, s. 138.
  103. a b c Czy wiecie, że?. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  104. Rączka 2010 ↓, s. 130-131.
  105. a b Rączka 2010 ↓, s. 138-139.
  106. a b c Rączka 2010 ↓, s. 140-141.
  107. Rączka 2010 ↓, s. 167.
  108. Rączka 2010 ↓, s. 139-140.
  109. Rączka 2010 ↓, s. 141-142.
  110. a b Rączka 2010 ↓, s. 142-143.
  111. Rączka 2010 ↓, s. 143-145.
  112. Rączka 2010 ↓, s. 146.
  113. Rączka 2010 ↓, s. 147.
  114. Jakub Marcjasz: Jezioro Żywieckie i miejsce, którego już nie ma. dziennikzachodni.pl, 4 września 2015. [dostęp 2021-04-26].
  115. a b c Magdalena Sporek: Martyrologium mieszkańców Żywca, Węgierskiej Górki, Rajczy i innych w latach 1939–1945 (na podstawie książki Jerzego Klistały). wgmedia.eu, 31 sierpnia 2018. [dostęp 2021-04-26].
  116. Czy wiecie że?. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  117. a b c Rączka 2010 ↓, s. 159-160.
  118. a b Rączka 2010 ↓, s. 169.
  119. Rączka 2010 ↓, s. 174.
  120. Czy wiecie że ?. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  121. Okres powojenny. Lata 1945-1950. zseg.zywiec.pl. [dostęp 2022-04-26].
  122. Szkoła w latach 1951-1956. zseg.zywiec.pl. [dostęp 2022-04-26].
  123. Po roku 1956. zseg.zywiec.pl. [dostęp 2022-04-26].
  124. Od roku 1989. zseg.zywiec.pl. [dostęp 2022-04-26].
  125. a b Rączka 2010 ↓, s. 174-176.
  126. Rączka 2010 ↓, s. 174-177.
  127. a b Marta Banaś: Habsburgowie żywieccy – polscy patrioci w czasie II wojny światowej. histmag.org, 13 sierpnia 2015. [dostęp 2021-04-26].
  128. Habsburgowie żywieccy w służbie Polsce. www.sww.w.szu.pl. [dostęp 2021-04-26].
  129. Rafał Geremek: Na opuszczenie gospodarstwa mieli 20 minut. Tego samego dnia do pustych chałup na Żywiecczyznie wprowadzali się niemieccy osadnicy. newsweek.pl, 25 lutego 2018. [dostęp 2021-04-26].
  130. Mirosław Sikora: Niszczyć, by tworzyć. Germanizacja Żywiecczyzny przez narodowosocjalistyczne Niemcy 1939–1944/45. Katowice: Oddział Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach, 2010, s. 253. ISBN 978-83-8098-217-8.
  131. Ewa Jeremicz: Kryptonim „Saybusch Aktion”, czyli „Akcja Żywiec”. wgmedia.eu, 25 września 2016. [dostęp 2021-04-26].
  132. Kwiecień 1945 roku. zywiecinfo.pl, 8 kwietnia 2021. [dostęp 2021-04-26].
  133. Bitwa o Żywiec 1945. bbfan.pl. [dostęp 2021-04-26].
  134. a b c d e f g h i Ireneusz Jeziorski, Preludium zagłady. Losy ludności żydowskiej z Żywca i okolic w okresie od 1939 roku do 1943 roku w świetle relacji Hermana Feliksa z 1946 roku, „Gronie”, 3, Żywiec: Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej, 2007, s. 107-118, ISSN 1895-3549.
  135. Czy wiecie że?. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  136. Czy wiesz że?. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  137. Czy wiecie że?. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  138. a b c Czy wiecie że? Był rok 1951 - 5 lat po wojnie. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  139. Dz.U. z 1950 r. nr 3, poz. 22.
  140. a b Czy wiecie że?. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  141. Dz.U. z 1976 r. nr 24, poz. 144.
  142. Dz.U. z 1991 r. nr 2, poz. 8.
  143. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych – Podział administracyjny Polski: Zmiany wchodzące w życie z dniem 1 stycznia 2001 roku.
  144. Mirosław Miodoński, Zmiany nazewnictwa ulic w Żywcu – rok 1950, „Gronie”, 3, Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej, 2007, s. 119, ISSN 1895-3549.
  145. Czy wiecie że?. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  146. Czy wiecie że? Rok 1955. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  147. Czy wiecie że? Był rok 1956. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  148. a b Czy wiecie że... Rok 1958. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  149. Powodzie na Żywiecczyźnie, zywiecinfo.pl [dostęp 2022-10-30].
  150. Powódź Żywiec, dbamyowode.pl [dostęp 2022-10-30].
  151. a b c Czy wiecie że...? Rok 1970. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  152. Czy wiecie że... Rok 1959, rok 1960. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  153. a b c Czy wiecie że... Rok 1961. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  154. Dominika Czarnecka Pomniki Wdzięczności Armii Czerwonej w Polsce Ludowej i w III Rzeczypospolitej IPN 2015, ISBN 978-83-7629-777-4, s. 498.
  155. Czy wiecie że? Rok 1962. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-25]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  156. Czy wiecie że...? Rok 1964. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  157. Ewa Jeremicz: Podwodne miasto, czyli jak powstawało Jezioro Żywieckie. wgmedia.eu, 20 kwietnia 2017. [dostęp 2021-04-26].
  158. Czy wiecie że...?. www.nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  159. a b Czy wiecie że? Rok 1968. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  160. a b Żywieckie domy handlowe. zywiecinfo.pl. [dostęp 2022-04-27].
  161. Kilka słów o Domie Handlowym "Beskid" w Żywcu. zywiecinfo.pl. [dostęp 2022-04-27].
  162. Nasz XX wiek. 1971. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-27]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  163. Szkoła Muzyczna w Żywcu. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  164. a b Historia. muzyczna-zywiec.pl. [dostęp 2022-04-26].
  165. Kres szkoły pielęgniarek w Sporyszu. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  166. Historia szkoły. lo-zywiec.pl. [dostęp 2022-04-26].
  167. TESCO - otwarte. [dostęp 2022-04-27]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  168. Tesco w Żywcu zlikwidowane. Handel był tu od 45 lat. Ale to koniec. zywiec.naszemiasto.pl. [dostęp 2022-04-27].
  169. Historia bloków w Żywcu. zywiecinfo.pl. [dostęp 2022-04-26].
  170. Jacek Drost: Woda z młynówki zalała osiedle. Sytuacja jest opanowana, ale problem pozostał. Co dalej?. naszemiasto.pl, 2018-03-22. [dostęp 2018-03-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-03-27)]. (pol.).
  171. Zasoby Spółdzielni Mieszkaniowej. smgronie.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  172. Czy wiecie że? Rok 1977. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-27].
  173. Czy wiecie że? Rok 1990. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-27].
  174. a b c Czy wiecie że? Rok 1991. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-27].
  175. Czy wiecie że? Rok 1992. zywiecczyzna.pl. [dostęp 2022-04-27].
  176. Papież w Żywcu - 12 lat temu. nsik.com.pl. [dostęp 2022-04-26]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  177. Czy wiecie że? Rok 1996. zywiecczyzna.pl. [dostęp 2022-04-27].
  178. A. Matlakiewicz, Wielka woda, „Gazeta Żywiecka”, 10/1996, październik 1996, s. 3-4, ISSN 1231-6725.
  179. Czy wiecie, że..., zywiecinfo.pl, 20 marca 2014 [dostęp 2022-10-30].
  180. a b Czy wiecie że? Rok 1998. zywiecczyzna.pl. [dostęp 2022-04-27].
  181. a b Czy wiecie że? Rok 1999 – cz.1. zywiecczyzna.pl. [dostęp 2022-04-27].
  182. Żywiec, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2022-08-05].
  183. Czy wiecie że? Rok 2000. zywiecczyzna.pl. [dostęp 2022-04-27].
  184. Burzliwa jesień życia arcyksiężnej. tmzz.org.pl. [dostęp 2021-04-26].
  185. Otwarcie drogi ekspresowej S-69. archiwum.gddkia.gov.pl. [dostęp 2022-04-27].
  186. Śląskie: Otwarcie S69 z Buczkowic do Żywca. rynekinfrastruktury.pl. [dostęp 2022-04-27].
  187. O sali. muzyczna-zywiec.pl/. [dostęp 2022-04-27].
  188. Otwarcie Sali koncertowej i Jubileusz 40-lecia Państwowej Szkoły Muzycznej I stopnia w Żywcu. muzyczna-zywiec.pl. [dostęp 2022-04-27].
  189. a b Otwarcie północnej obwodnicy Żywca. inzynieria.com, 18 listopada 2011. [dostęp 2021-12-30].
  190. Żywiec: Nowy most na Sole i półtunel otwarty. Wykonawca z ponad 4 mln zł kary. dziennikzachodni.pl. [dostęp 2022-04-27].
  191. Most w Żywcu otwarty. A droga?. dziennikzachodni.pl. [dostęp 2022-04-27].
  192. Otwarto dla kierowców nowy most w Żywcu. urbanity.pl. [dostęp 2022-04-27].
  193. Otwarto nowy Szpital Powiatowy w Żywcu!. zywiec.powiat.pl. [dostęp 2022-04-27].
  194. a b Elżbieta Pobiegły: Kamizelka mieszczanki żywieckiej. etnomuzeum.eu. [dostęp 2021-04-26].
  195. a b c d e f g h Zwyczaje miejskie w Żywcu. zywieckiecentrumturystyki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  196. a b c Opis stroju żywieckiego. polalech.pl. [dostęp 2021-04-26].
  197. a b c Jak bawiono się w dawnym Żywcu. zywiecinfo.pl, 2 października 2017. [dostęp 2021-04-26].
  198. a b c Szewc, ogrodnik, świniarz. Tańce mieszczan żywieckich. zywiecinfo.pl. [dostęp 2021-04-26].
  199. Ewa Sychowska. Jukace gonią po Żywcu. Tradycja dziadów żywieckich jako symbol tożsamości regionalnej. „Anthropos?”. 27, s. 152–163, 2018. ISSN 1730-9549. 
  200. Hieronim Woźniak: Spacerkiem po żywieckiej nekropolii. [w:] Nad Sołą i Koszarawą – nr 21 (124) – rok VI – 1 listopada 2003 [on-line]. Nad Sołą i Koszarawą. [dostęp 2018-10-21]. (pol.).
  201. Wino, papierosy i wódka, czyli używki z nazwą Żywca. zywiecinfo.pl, 26 marca 2021. [dostęp 2021-04-26].
  202. Cechy rzemieślnicze w Żywcu. Cz. I. zywiec.naszemiasto.pl, 14 września 2017. [dostęp 2021-04-26].
  203. Siedem różnych wieków. tmzz.org.pl. [dostęp 2021-04-26].
  204. Anna Barabasz: Od archiwum do muzeum Zabłocia. zywiec.naszemiasto.pl, 24 sierpnia 2017. [dostęp 2021-04-26].
  205. Historia podwodnej wioski, czyli Zadziele. beskidlive.pl, 24 stycznia 2021. [dostęp 2021-04-26].
  206. Żywiecka fabryka dywanów. zywiecinfo.pl, 29 lipca 2019. [dostęp 2021-04-26].
  207. Izabela Kacprzak. Tradycja zobowiązuje do wysokiej jakości. „Rzeczpospolita”, 14 stycznia 2016. 
  208. Strategia Zrównoważonego Rozwoju Powiatu Żywieckiego na lata 2006–2020, Rada Powiatu Żywieckiego, 30 czerwca 2014.
  209. a b Żywiec. kolejbeskidzka.pl. [dostęp 2021-12-30].
  210. Czy żywiecki dworzec kolejowy może przestać pełnić rolę głównego węzła kolejowego w mieście?. bbfan.pl, 1 marca 2021. [dostęp 2021-12-30].
  211. [1], l.p. 564
  212. a b c Urząd Transportu Kolejowego: Wymiana pasażerska - Dane o stacjach 2021. [dostęp 2022-08-30].
  213. a b c Schemat linii komunikacyjnych. kolejeslaskie.com. [dostęp 2022-08-30].
  214. Żywiec. infopasazer.intercity.pl. [dostęp 2021-12-30].
  215. Mapa połączeń. polregio.pl. [dostęp 2021-12-30].
  216. Żywiec Sporysz. bazakolejowa.pl. [dostęp 2021-12-30].
  217. Rozkłady. kolejbeskidzka.pl. [dostęp 2021-12-30].
  218. Pietrzykowice Żywieckie. bazakolejowa.pl. [dostęp 2021-12-30].
  219. W Żywcu mają powstać trzy nowe przystanki kolejowe. PKP PLK planuje dalszą modernizację linii kolejowej do Zwardonia.. eska.pl. [dostęp 2021-12-30].
  220. Żywiec Park. kolejbeskidzka.pl. [dostęp 2021-12-30].
  221. a b c Wykaz dróg wojewódzkich. [dostęp 2021-12-30].
  222. Mapa przebiegu drogi ekspresowej S69. conadrogach.pl. [dostęp 2021-12-30].
  223. Wykaz dróg. zdw.krakow.pl. [dostęp 2021-12-30].
  224. Obwodnica Żywca otwarta. zdw.katowice.pl, 17 listopada 2011. [dostęp 2021-12-30].
  225. Ulica 3 Pułku Strzelców Podhalańskich w Żywcu. zywiecinfo.pl, 18 maja 2021. [dostęp 2021-12-30].
  226. Obwodnica Żywca wzdłuż rzeki Soły oddana do użytku. wnp.pl. [dostęp 2021-12-30].
  227. Nieodśnieżone drogi w Żywcu? Lista telefonów. zywiecsupernowa.pl, 30 października 2019. [dostęp 2021-12-30].
  228. MZK Żywiec. mzk.zywiec.pl. [dostęp 2021-12-30].
  229. a b Rozkład jazdy. mzk.zywiec.pl. [dostęp 2021-12-30].
  230. Budowa dworca PKS w Żywcu-Zabłociu. zywiec.naszemiasto.pl, 26 listopada 2015. [dostęp 2021-12-30].
  231. Żywiec: Nowy dworzec autobusowy. nowymig.cba.pl, 26 listopada 2015. [dostęp 2021-12-30].
  232. Żywiec: Wszystkie nowe linie powiatowe ruszyły – będą kolejne. nowymig.cba.pl, 6 czerwca 2021. [dostęp 2021-12-30].
  233. O MCK. mck.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  234. a b Kluby – rozkład zajęć. mck.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  235. Nowy Klub Seniora w Żywcu. bielsko.mamnewsa.pl, 3 marca 2021. [dostęp 2021-04-27].
  236. Zespoły. mck.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  237. Żywiecka Szkoła Folkloru. mck.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  238. Amfiteatr w Żywcu ul. Grojec 50. mck.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  239. Historia. biblioteka.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  240. Biblioteki w powiecie. biblioteka.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  241. Żywiecka Biblioteka Samorządowa. bip.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  242. Pracownia komputerowa. biblioteka.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  243. a b Działy. biblioteka.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  244. Historia Biblioteki Pedagogicznej. pbw.bielsko.pl. [dostęp 2021-04-27].
  245. a b Kultura. zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  246. Filia Żywiec – Oferta edukacyjna. pbw.bielsko.pl. [dostęp 2021-04-27].
  247. Historia Muzeum. muzeum-zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  248. Wystawy stałe. muzeum-zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  249. Wystawy czasowe. muzeum-zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  250. Muzeum Browaru Żywiec. muzeumbrowaru.pl. [dostęp 2021-04-27].
  251. Zwiedzaj Żywiec! Muzeum Czynu Zbrojnego Żywiecczyzny. mosir-zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  252. Jacek Drost: Kino Janosik w Żywcu z drugą salą? Jest taki plan!. zywiec.naszemiasto.pl, 21 grudnia 2017. [dostęp 2021-04-27].
  253. Łukasz Gardas: Kino Janosik w Żywcu powstało w 1906 roku!. slaskie.naszemiasto.pl. [dostęp 2021-04-27].
  254. Historia. kinojanosik.pl. [dostęp 2021-04-27].
  255. Cykle. kinojanosik.pl. [dostęp 2021-04-27].
  256. Wydarzenia. kinojanosik.pl. [dostęp 2021-04-27].
  257. Interdyscyplinarny Program Edukacji Medialnej i Społecznej „Kinoszkoła”. [dostęp 2021-04-27].
  258. Filmy repertuarowe dla szkół. kinojanosik.pl. [dostęp 2021-04-27].
  259. Warsztaty dla dzieci. kinojanosik.pl. [dostęp 2021-04-27].
  260. a b c Informacje o festiwalu. tkb.art.pl. [dostęp 2021-04-27].
  261. a b c Walory turystyczne Żywiecczyzny. zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  262. Żywiec. beskidy24.pl. [dostęp 2021-04-27].
  263. Żywiec: atrakcje miasta, góry, jezioro. Do Żywca zabierzcie ze sobą dzieci. podroze.onet.pl. [dostęp 2021-04-27].
  264. O szlaku aktualności. Atrakcje Turystyczne. Centrum Informacji Kulturalno-Turystycznej w Żywcu. zabytkitechniki.pl. [dostęp 2021-04-27].
  265. Muzeum Browaru Żywiec. zabytkitechniki.pl. [dostęp 2021-04-27].
  266. a b c d e Szlaki spacerowe po Żywcu. zywiec.powiat.pl. [dostęp 2021-04-27].
  267. Marcin Czyżewski: W Beskidach powstał nowy szlak im. Żywieckich Habsburgów. Piękne widoki gwarantowane. bielskobiala.wyborcza.pl, 31 października 2021. [dostęp 2021-11-07].
  268. Ścieżki przyrodniczo-dydaktyczne. zywiec.powiat.pl. [dostęp 2021-04-27].
  269. Ścieżka dydaktyczno-przyrodnicza w Żywcu – aplikacja mobilna. www.mce.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  270. Szlak niebieski: Żywiec – Tokarka – Romanka. zywiec.travel. [dostęp 2021-04-27].
  271. Szlak żółty Stok pod Kościelcem – Stary Groń – Oczków. naszlaku.com. [dostęp 2021-04-27].
  272. Szlak żółty Żywiec – Grojec (612 m) – Żywiec Browar. naszlaku.com. [dostęp 2021-04-27].
  273. Szlak zielony Żywiec Sporysz – Moszczanica – Żywiec (Szlak Wyzwolenia Żywca). naszlaku.com. [dostęp 2021-04-27].
  274. Góra Żar – atrakcje, szlaki i kolejka. Jak dojechać na miejsce?. podroze.gazeta.pl, 22 lipca 2020. [dostęp 2021-04-27].
  275. Żywiec – Hotele. podroze.onet.pl. [dostęp 2021-04-27].
  276. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y Miejski Zarząd Szkół i Przedszkoli. bip.zywiec.pl. [dostęp 2022-01-30].
  277. Kontakt. zsp1zywiec.edupage.org. [dostęp 2022-01-30].
  278. Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 2 w Żywcu. oczkowzsp.edupage.org. [dostęp 2022-01-30].
  279. Szkoła Podstawowa nr 10. sosw.zywiec.pl. [dostęp 2022-01-30].
  280. a b Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w Żywcu zaprasza. zywiec.powiat.pl. [dostęp 2022-01-30].
  281. Niepubliczna Szkoła Podstawowa Da Vinci. davincizywiec.pl. [dostęp 2022-01-30].
  282. a b Kontakt. szkolamontessori.com.pl. [dostęp 2022-01-30].
  283. Kontakt. szkolycervantes.pl. [dostęp 2022-01-30].
  284. a b Kontakt. sms-zapn.pl. [dostęp 2022-01-30].
  285. Szkoła Podstawowa Stowarzyszenia Przyjaciół Szkół Katolickich im. Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Żywcu. zywiec.spsk.pl. [dostęp 2022-01-30].
  286. a b c d e f Szkoły średnie. zywiec.powiat.pl. [dostęp 2022-01-30].
  287. Branżowa Szkoła I stopnia nr 6. sosw.zywiec.pl. [dostęp 2022-01-30].
  288. Liceum Cogito. liceumcogito.pl. [dostęp 2022-01-30].
  289. Niepubliczna Szkoła dla Dorosłych w Żywcu. nsdd.pl. [dostęp 2022-01-30].
  290. Kierunki kształcenia. nsoiz.edu.pl. [dostęp 2022-01-30].
  291. Zespół Szkół w Żywcu Zakładu Doskonalenia Zawodowego w Katowicach. szkoly.zywiec.zdz.pl. [dostęp 2022-01-30].
  292. Wydział Zamiejscowy w Żywcu. wsb.edu.pl. [dostęp 2021-04-25].
  293. a b c d e Parafie diecezji bielsko-żywieckiej, diecezja.bielsko.pl [dostęp 2021-04-26].
  294. Zbory – Diecezja Południowa KADS, maranatha.pl [dostęp 2021-04-26].
  295. Eugeniusz Gradek, Protestantyzm na Żywiecczyźnie, protestanci.org [dostęp 2022-01-30] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-13].
  296. Izabela Janoszek, Proboszcz odchodzi, www.radiobielsko.pl, 3 września 2021 [dostęp 2021-09-09].
  297. Zbory KECh w Polsce, kech.pl [dostęp 2021-04-26].
  298. Zbory Kościoła Wolnych Chrześcijan, kwch.org [dostęp 2021-04-26].
  299. Kościół Zielonoświątkowy – Zbór w Żywcu, kzzywiec.org [dostęp 2021-04-26].
  300. Kościół w Drodze – Kontakt, wdrodze.kz.pl [dostęp 2021-04-26].
  301. Kontakt – Zbory, zboryboze.pl [dostęp 2022-12-28].
  302. Leszek Jańczuk, Branhamizm w Polsce, „Studia Theologica Pentecostalia”, 3, 2015, s. 53, ISSN 2300-729X.
  303. a b Sal Królestwa, Żywiec miplo.pl.
  304. a b Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2015-01-02].
  305. Świadkowie Jehowy zapraszają na obchody Pamiątki śmierci Jezusa Chrystusa, bielskobiala.naszemiasto.pl, 15 kwietnia 2022 [dostęp 2022-04-15].
  306. a b Religie na Żywiecczyźnie. nsik.com.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-05)]..
  307. a b Józef Kłusak, Mieczysław Szwed, „Na Straży”, 2004/4/14, Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego, 2004, s. 168, ISSN 0209-3863.
  308. a b c d e f g h i j Strategia rozwoju powiatu żywieckiego 2030+, bip-pzzywiec.finn.pl [dostęp 2022-12-28].
  309. Kontakt, zywiec.policja.gov.pl [dostęp 2022-12-28].
  310. Komisariat Policji w Gilowicach z/s w Żywcu, slaska.policja.gov.pl [dostęp 2022-12-28].
  311. Kontakt opublikowany = gov.pl [dostęp 2022-12-28].
  312. Kontakt, ospsporysz.beskidy.pl [dostęp 2022-12-28].
  313. Jednostki OSP włączone do KSRG, gov.pl [dostęp 2022-12-28].
  314. Jednostki OSP niewłączone do KSRG, gov.pl [dostęp 2022-12-28].
  315. a b Dla mediów, szpitalzywiec.pl [dostęp 2022-12-28].
  316. Oddziały, szpitalzywiec.pl [dostęp 2022-12-28].
  317. Zakład opiekuńczo-leczniczy, szpitalzywiec.pl [dostęp 2022-12-28].
  318. Medycyna pracy, szpitalzywiec.pl [dostęp 2022-12-28].
  319. Ratownictwo medyczne w Żywcu sp. z o.o., ratownictwo.zywiec.pl [dostęp 2022-12-28].
  320. Opieka medyczna, zywiec.pl [dostęp 2022-12-28].
  321. Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Żywcu, gov.pl [dostęp 2022-12-28].
  322. Kontakt, zywiec.piw.gov.pl [dostęp 2022-12-28].
  323. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Żywcu. mops-zywiec.pl. [dostęp 2022-12-28].
  324. O nas, pcpr-zywiec.pl [dostęp 2022-12-28].
  325. TG Sokół, „Jednodniówka wydana z okazji 35 lecia gniazda Sokolego w Żywcu 1893-1928”, TG Sokół w Żywcu, Żywiec 1928.
  326. Zarządzenie Nr 111 Wojewody Śląskiego z dnia 8 kwietnia 2010 r. ws. ustalenia liczby radnych wybieranych do rad gmin (Dz. Urz. Woj. Śląskiego 2010 r. Nr 64, poz. 1062).
  327. Wykaz miejscowości wyróżnionych odznaczeniami państwowymi. W: Urszula Lewandowska, Krystyna Malik: Przewodnik po Polsce. Warszawa: Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, 1991, s. 20. ISBN 83-217-2519-8. (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]