Iwieniec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Iwieniec
Ilustracja
Centrum Iwieńca
Herb
Herb
Państwo  Białoruś
Obwód miński
Populacja (2010)
• liczba ludności

4300[1]
Kod pocztowy 222370
Położenie na mapie obwodu mińskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu mińskiego
Iwieniec
Iwieniec
Położenie na mapie Białorusi
Mapa lokalizacyjna Białorusi
Iwieniec
Iwieniec
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Iwieniec
Iwieniec
Ziemia 53°53′25″N 26°44′30″E/53,890278 26,741667
Strona internetowa
Portal Portal Białoruś
Okolice Iwieńca, mapa topograficzna, WIG 1926

Iwieniec (biał. Івянец) – istniejące od XVI wieku miasteczko na Białorusi w rejonie wołożyńskim obwodu mińskiego nad rzeką Wołmą, w ZSRR i BSSR jako osiedle typu miejskiego; 4,3 tys. mieszkańców (2010).

Historia[edytuj]

Już w 1495 r. odnotowany jako własność Jerzego Sołłohuba z Iwieńca, późniejszego wojewody smoleńskiego, odziedziczony przez niego z braćmi po ojcu Andrzeju Sołłohubie. Kościół parafialny fundowany przez Sołłohubów przed 1524 r.[2] Prawa miejskie w XVI wieku. 14.02.1743 r. po trwającym 140 lat procesie o spadek po Sołłohubach wyprocesowany przez ówczesnego podskarbiego wielkiego litewskiego Jana Michała Sołłohuba. Miasto stało się wówczas centrum hrabstwa iwienieckiego, utworzonego przez podskarbiego wielkiego litewskiego. Hrabstwo iwienieckie przekazane zostało w zarządzanie, a potem było odziedziczone przez syna Antoniego Sołłohuba, generała artylerii litewskiej, żonatego z Brygidą z Radziwiłłów. Po śmierci w 1759 r. Antoniego zarządzane było przez wdowę, a następnie stało się własnością wnuka podskarbiego, Jerzego Sołłohuba[3], posła na Sejm 1776 r., starosty ejszyskiego. Odziedziczony w 1777 r. przez wdowę Mariannę, 2-vo Brühlową, starościnę warszawską, żonę Alojzego Fryderyka Brühla[4]. Po jej przedwczesnej śmierci (1782) Iwieniec stał się dziedzictwem nieletniej prawnuczki podskarbiego Jana Sołłohuba, Józefy Sołłohubówny[5]. W 1783-1784 r. toczył się proces w Trybunale Głównym Litewskim w Wilnie i proces eksdywizorski[6][7] w Iwieńcu w sprawie uregulowania zadłużeń powstałych jeszcze za życia Jerzego Sołłohuba.

Iwieniec wraz z całym hrabstwem został utracony przez Rzeczpospolitą w II rozbiorze 1793 r. (granica poszła wzdłuż granicy powiatu mińskiego, do którego należał Iwieniec).

W 1794 r. był widownią przemarszów wojsk polskich podczas insurekcji kościuszkowskiej: w czerwcu 1794 r. do Iwieńca dotarł korpus dowodzony przez księcia Michała Kleofasa Ogińskiego[8], a w sierpniu 1794 przez Iwieniec przeszedł pułk jazdy płk. Stefana Grabowskiego[9].

Słownik Geograficzny tak opisuje miejscowość pod koniec XIX wieku:

Iwieniec, mko, z zarządem gminnym i folw. w zachodniej stronie pow. mińskiego, paraf. Kamień, nad rzeką Wołmą, od roku 1810 własność Plewaków, niegdyś Sołłohubów; mko ma dm. 288, zasiedlone przeważnie żydami. Ludność żydowska trudni się drobnym handlem, chrześcijańska słynie zduństwem, wyrobem garnków i kafli. Gmina Iwienicka składa się z 14 starostw wiejskich, ze 132 małych wiosek i liczy 3329 włościan płci męskiej. Do roku 1868 był tu kościół parafialny fundowany w roku 1606, z filiami w Starzykach i Dutce. Także byli tu franciszkanie osadzeni w r. 1702 przez stolnika mińskiego Wańkowicza; wszystko to już dziś nie istnieje. Folw. posiada przeszło 3750 mr., miejscowość skalista i kamienista; łąki nadrzeczne dobre. Okr. polic. II rakowski[10].

W okresie międzywojennym ponownie w granicach Polski, w ówczesnym powiecie wołożyńskim w dawnym województwie nowogródzkim.

Iwieniec w latach II RP był miasteczkiem oddalonym od granicy z ZSRR o 16 km. Rzeka Wołma, przepływająca przez miasteczko brała swój początek poza granicą państwową. Położone było na pagórkach i otoczone lasami. "Składało się" z kilkunastu większych i mniejszych uliczek – do najważniejszych należały: Piłsudskiego, 3 Maja, Kościuszki i por. Żwirki. Znajdowały się przy nich najważniejsze budynki administracyjne, prywatne i kościoły:

  • przy ul. Piłsudskiego (dawna Kojdanowska) – urząd pocztowy, sąd grodzki i trzy budynki szkolne,
  • przy ul.Kościuszki (dawna Rakowska) – urząd gminny, budynek szkoły powszechnej, szpital i kościół św. Aleksego.
  • przy ul. 3 Maja (dawna Wileńska) znajdowały się najbardziej okazałe budynki mieszkalne, dwa hotele, posterunek policji, apteka, kościół św. Michała.

Przy placu bazarowym (rynku) u zbiegu wymienionych 3 ulic, znajdował się najstarszy kościół w Iwieńcu pod wezwaniem św. Trójcy, istniejący już w XVI w. jako modrzewiowy, potem murowany fundacji Jana Sołłohuba, podskarbiego wielkiego litewskiego, z 1743 r. 28 listopada 1868 r. wraz z kościołem franciszkańskim św. Michała został zarządzeniem ministra spraw wewnętrznych Rosji Timaszewa zamknięty i oddany prawosławnym, w latach 1880-1885 oba zostały przerobione na cerkwie prawosławne. Spłonął 31 sierpnia 1888 r. w wielkim pożarze Iwieńca od ognia podłożonego "przez mściwą kobietę" i zniszczył "znaczną część miasteczka Iwieńca w powiecie Mińskim" (Gazeta Warszawska, z dn. 30.09.1888 r. nr 257 s. 2-3) i nie został odbudowany, ruiny rozebrano po I wojnie światowej, zaś na fundamentach od strony ulicy Rakowskiej (Kościuszki) wybudowano w 1914 r. (według Br. Króla) niewielką cerkiew, rozebraną po II wojnie światowej. Na tym miejscu w 1998 r. wybudowano nową cerkiew prawosławną.

Przy wjeździe od strony Wołożyna, za rzeką Wołmą, na tzw. Nowym Mieście, znajdowały się koszary batalionu KOP "Iwieniec" i 2 szwadronu kawalerii KOP[11], stanowiące ich garnizon do 17 września 1939 roku.

Iwieniec, fragment parterowej zabudowy

Do ważniejszych budynków w miasteczku zaliczano także: dom gminy żydowskiej, rzeźnię i zbudowane w rynku w końcu XIX wieku hale na placu bazarowym (sukiennice), mieszczące sklepy. Były liczne cegielnie, młyn, kino "Jutrzenka" w Domu Żołnierza i lotnisko przy koszarach. Wszystkich domów w miasteczku było 574, a murowanych tylko 10 – dane z roku 1938. W 1936 r. wybudowano nową szkołę przy ul. Zaklasztornej. Wybrukowano większość ulic, a niektóre oświetlono.

Początek elektryfikacji Iwieńca to rok 1934. Elektrownia została założona przez prywatnych przedsiębiorców i ulokowana za rzeczką w budynkach gospodarczych dawnego dworu Plewaków (wcześniej Sołłohubów, tzw. Biały Dwór), a pracę maszyn elektrowni wykorzystywano jednocześnie do uruchamiania tartaku. W miasteczku były liczne sklepy różnych branż, które "zaspokajały potrzeby ludności". W 1931 r. Iwieniec liczył 3084 mieszkańców. Obywateli narodowości żydowskiej było 1563, narodowości polskiej 1503, białoruskiej 14, i rosyjskiej 4. Według spisu powszechnego z 1936 r. ogółem na terenie gminy Iwieniec zamieszkiwało 18 148 osób, z tego Polaków 13 587, Białorusinów 2946 i 1592 Żydów. Statystyka nie uwzględnia wojska.

Okoliczna Puszcza Nalibocka była obszarem wzmożonej aktywności żołnierzy ruchu oporu AK. W czasie wojny, 19 lipca 1943, we wsi Borowikowszczyzna niedaleko Iwieńca zostali rozstrzelani przez hitlerowców bł.bł. Józef Achilles Puchała i Karol Herman Stępień, franciszkanie konwentualni z klasztoru w Iwieńcu.

Za II Rzeczypospolitej miejscowość była siedzibą wiejskiej gminy Iwieniec. W czasie wojny od września 1939 do czerwca 1941 w ZSRR, od czerwca 1941 do czerwca 1944 wchodziła w skład niemieckiego Komisariatu Rzeszy Wschód, zaś od 1944 ponownie w składzie ZSRR. W okresie sowieckiej i niemieckiej okupacji miasto awansowało do rangi stolicy rejonu, a liczba jego mieszkańców wzrosła dwukrotnie[12].

19 czerwca Polski Oddział Partyzancki z Ośrodka AK Stołpce zdobył Iwieniec i rozbił miejscowy garnizon niemiecki. Miasto było wolne przez kilkanaście godzin. Wydarzenia te przeszły do historii jako „powstanie iwienieckie”. Mszcząc się za poniesioną klęskę, Niemcy zamordowali później około 150 mieszkańców Iwieńca, a wielu innych wywieźli na roboty przymusowe[13][14].

 Osobny artykuł: Powstanie iwienieckie.

Od 1991 w niepodległej Białorusi. W 1998 Iwieniec otrzymał herb wzorowany na polskim herbie szlacheckim Prawdzic rodu Sołłohubów, przedstawiającym złotego lwa na czerwonym polu. Znajduje się tu także muzeum regionalne, kiedyś Feliksa Dzierżyńskiego, (obecnie w jego rodzinnym Dzierżynowie).

Zabytki[edytuj]

Ludzie związani z miastem[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Iwieńcem.

Galeria[edytuj]

Miasta partnerskie[edytuj]

Przypisy

  1. Численность населения по Республике Беларусь, областям и г. Минску (тысяч человек) на 1 января 2010 года (ros.)
  2. Polski Słownik Biograficzny, t. XL, str. 318)
  3. Jerzy Sołłohub
  4. Marianna Potocki h. Pilawa
  5. Józefa Sołłohub h. Prawdzic
  6. Zygmunt Gloger: Encyklopedia staropolska ilustrowana. Warszawa: P. Laskauer i W. Babicki, 1900. Cytat: Eksdywizja w prawie litewskiem, a potioritas w pr. polskiem, była to nazwa postępowania sądowego, które pomiędzy wierzycieli wydzielało z majątku dłużnika ziemię w naturze, długami przeładowaną. Podział taki dopełniały sądy eksdywizorskie, a zdarzało się nieraz, że całe fortuny pańskie szły w podział pomiędzy licznych wierzycieli..
  7. Dekret eksdywizyjny Hrabstwa Iwienieckiego z 1784 r.
  8. Wyprawa do Iwieńca oddziału wojsk polskich pod dowództwem ks. Michała Kleofasa Ogińskiego w czerwcu 1794 r.
  9. Rajd w sierpniu 1794 r. oddziału płk Stefana Grabowskiego na obszar II zaboru rosyjskiego z 1793 r.
  10. Iwieniec w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom III (Haag – Kępy) z 1882 r.
  11. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 23.
  12. Marian Podgóreczny: Doliniacy. T. I: Za Niemnem. Warszawa: BMT ERIDIA, 2010, s. 29. ISBN 978-83-930539-1-9.
  13. Marian Podgóreczny: op.cit.. s. 29–37.
  14. Kazimierz Krajewski. Powstanie iwienieckie i zapomniane boje w Puszczy Nalibockiej. „Biuletyn Informacyjny AK”. 5/2013, s. 32–33, 2013-05. 

Bibliografia[edytuj]

  • Jerzy Prochwicz, Andrzej Konstankiewicz, Jan Rutkiewicz: Korpus Ochrony Pogranicza 1924-1939. Barwa i Broń, 2003. ISBN 83-900217-9-4.
  • Mały rocznik statystyczny GUS, 1938 r.
  • Józef Jan Kuźmiński, Z Iwieńca i Stołpców do Białegostoku, nakładem autora, Białystok 1993, ISBN 83-901635-0-0
  • Bronisław Władysław Król, Szkoła jako instytucja wychowawcza w środowisku małomiasteczkowym, Państwowy Instytut Nauczycielski, Warszawa 1938 r./Białystok 2001, ISBN 83-88433-00-8
  • Tomasz Głowiński, Zapomniany garnizon. Oddziały Korpusu Ochrony Pogranicza w Iwieńcu w latach 1924-1939, Wydawnictwo Gajt, Wrocław 2008/2009 ISBN 978-8388178-71-9

Linki zewnętrzne[edytuj]