Radziwiłłowie herbu Trąby

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Herb Radziwiłłów (Trąby Odm.)
Herb Radziwiłłów, nadany im przez cesarza w 1547
Posiadłości ziemskie Radziwiłłów w I Rzeczypospolitej (niebieski) na tle posiadłości innych rodów magnackich
Mikołaj Radziwiłł Czarny otrzymuje od cesarza tytuł książęcy

Radziwiłłowie (lit. Radvila, błr. Радзіві́лы) – polsko-litewski ród magnacki herbu własnego (Trąby Odmienne).

Historia rodu[edytuj | edytuj kod]

Nazwisko Radziwiłłów występuje pierwszy raz w dokumencie unii polsko-litewskiej w 1401. W XVI w. ród podzielił się na kilka linii, z których dwie przyjęły kalwinizm, z czego jedna tylko przez 2 pokolenia i pod koniec XVI w. przeszła na katolicyzm, ale druga pozostała mu wierna aż do wygaśnięcia pod koniec XVII wieku.

Świetność rodu podkreśliło uzyskanie przez Mikołaja Amora w 1518 od władcy S.I.R cesarza Maksymiliana I Habsburga tytułu księcia, potwierdzonego jeszcze w tym samym roku w Polsce przez Zygmunta I Starego[1], a także ponowne nadanie dla Mikołaja Czarnego z 14 grudnia 1547 od cesarza Ferdynanda I, tytułu książąt, potwierdzonego w Rzeczypospolitej na mocy aktu unii lubelskiej z 1569 r., przez poszczególne linie w kolejności:

Potęgę rodu zbudowali w XVI w. bracia stryjeczni: Mikołaj Radziwiłł Czarny (zm. 1565) – założyciel linii na Ołyce i Nieświeżu i Mikołaj Radziwiłł Rudy (zm. 1584) – założyciel linii na Birżach i Dubinkach. Mikołaj Radziwiłł Rudy doprowadził do małżeństwa swojej siostry Barbary Radziwiłłówny z królem Zygmuntem Augustem. Obaj uzyskali dla siebie i potomków w 1547 tytuły książąt cesarskich od cesarza Karola V.

Zdobyli oni stanowisko dominujące w stosunku do innych magnatów i szlachty i stali się najzaciętszymi obrońcami odrębności Wielkiego Księstwa, a zarazem protektorami różnowierstwa na Litwie. Po ich śmierci członkowie rodu Radziwiłłów utrzymali dawną potęgę oraz przeszli na katolicyzm. Ród wydał szereg jednostek o niezwykłej religijności i dobroczynności, oraz zastęp wybitnych wodzów.

Radziwiłłowie walczyli o hegemonię na Litwie z Sapiehami oraz przez krótki czas, w II poł. XVII w., z Pacami. W XVII w. byli w dalszym ciągu rzecznikami separatyzmu litewskiego i wydali kilku rokoszan. Z Radziwiłłów wywodzili się znakomici wodzowie m.in. Jerzy Radziwiłł Herkules, Mikołaj Radziwiłł Rudy, Krzysztof Radziwiłł Piorun, Janusz Radziwiłł.

Z powodu swojej potęgi Radziwiłłowie mogli sobie pozwolić na prowadzenie polityki sprzecznej z wolą władców Rzeczypospolitej. W 1655 (potop szwedzki) pochodzący z kalwińskiej linii Janusz i Bogusław Radziwiłłowie próbowali zerwać unię Litwy z Koroną i uznali protektorat Szwecji nad Litwą. Jednak wystąpiła przeciwko nim inna gałąź Radziwiłłów z linii na Ołyce i Nieświeżu. W XVIII w. Radziwiłłowie bronili ustroju Rzeczypospolitej przed reformatorami. W czasach króla Augusta II Mocnego i później przestali odgrywać pierwszoplanową rolę polityczną. Przyćmiewając inne rody magnackie ogromem fortuny, założyli kilka ordynacji. Do 1831 roku wydali 1 kardynała, 3 biskupów, 21 ministrów i 37 wojewodów. Spowinowaceni i spokrewnieni kilkakrotnie z Hohenzollernami w XIX w. (np. Wilhelm Paweł Radziwiłł syn Ludwiki Hohenzollern) posiadali znaczne wpływy na dworze pruskim i odgrywali pewną rolę w obozie centrum niemieckiego. W czasie Powstania listopadowego Michał Gedeon Radziwiłł pełnił funkcję Naczelnego Wodza wojsk powstańczych. W polskim życiu publicznym do dziś pojawiają się potomkowie Radziwiłłów.

Radziwiłłowie sprawowali najważniejsze urzędy: wojewodów wileńskich, kanclerzy, hetmanów wielkich litewskich, polnych litewskich, biskupów krakowskich.

Główne miasta radziwiłłowskich latyfundiów to: Birże, Kleck, Kiejdany, Nieśwież, Szydłowiec, Ołyka, Towiany i Połoneczka. Inne posiadłości to m.in. Mir (z zamkiem), Radziwiłłów, Biała (Podlaska), Nieborów, Szpanów, Antonin (wieś w powiecie ostrowskim).

Etymologia nazwiska[edytuj | edytuj kod]

Polskie formy Radziwiłł lub Radźwił (patronimiki Radziwiłłowic(z), Radźwiłowic(z)) pochodzą od pierwotnie białoruskiego Radzivil, czyli derywatu na il od podstawy Radziv-, pochodzącej ze skróconej formy imienia Radzivón (z v usuwającym rozziew od cerkiewnego Rodi.ón, analogicznie jak Larivón od Lari.ón (Ilarión) czy Ljavónt od Le.ón), i podobnie jak Stanil od Stanislav. Do litewskiego przejęte jako Radzivìlas, Radzvilà[2].

Znani członkowie rodu[edytuj | edytuj kod]

  • Syrpuć – legendarny założyciel rodu.

Pokolenie 1[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 2[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 3[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 4[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 5[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 6[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 7[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 8[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 9[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 10[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 11[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 12[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 13[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 14[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 15[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 16[edytuj | edytuj kod]

Pokolenie 17[edytuj | edytuj kod]

Zamki i pałace[edytuj | edytuj kod]

Inne zamki i pałace Radziwiłłów:

Kuratorzy sztuki[edytuj | edytuj kod]

Henryk Siemiradzki, Chopin u księcia radziwiłła

Antoni Radziwiłł był wielbicielem muzyki i sztuki. Posiadłości Radziwiłłowa w Berlinie służyły jako artystyczne salony, na które uczęszczali zarówno arystokraci, jak i sami artyści. Radziwiłł organizował cotygodniowe wieczory muzyczne oraz pomagał przy produkcji niezależnych sztuk teatralnych[4]. Pomiędzy 1822-1824 Antoni Radziwiłł wybudował swoją kolejną rezydencję w Antoninie według projektu Niemieckiego architekta Karl Friedrich Schinkel, która służyła jako letnia rezydencja przeznaczona na polowania. W swoim późniejszym życiu Antoni Radziwiłł przeprowadził się do Antonina wraz ze swoją małżonką Friederike Dorothea Luise i dwoma córkami Wandą i Elizą. Antoni Radziwiłł miał wiele kontaktów wśród muzycznych Europejskich elit i z czasem przeobraził Antonin w ważną lokalizację na mapie Europejskich muzyków. Antonin odwiedzali między innymi znani artyści tacy jak Niccolò Paganini, Johann Wolfgang von Goethe, Fryderyk Chopin i Ludwig van Beethoven. Chopin udzielał lekcji muzyki córce Radziwiłła, Wandzie[5]. Podczas swoich licznych pobytów w posiadłości Chopin skomponował Poloneza op.3 oraz Trio op.8, które zadedykował Antoniemu Radziwiłłowi, który wspierał Chopina finansowo. Wizyty Chopina na salonach Radziwiłła zostały udokumentowane przez Henryka Siemieradzkiego na heliograwiurze z 1888 zatytułowanej „Chopin u księcia Radziwiłła”.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Karl Friedrich Eichhorn: Niemczech uważany ze stanowiska historycznego i pod względem praw niemieckich poltycznych i xiążęcych. Warszawa: 1843, s. 11, 63-67
  2. Wojciech Smoczyński, Nazwy osobowe „litewskie”, [w:] Aleksandra Cieślikowa (red.), Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Część 7: Suplement. Rozwiązanie licznych zagadek staropolskiej antroponimii, Kraków 2002, s. 25.
  3. Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705–2008, 2008, s. 212.
  4. Banach, Witold, Radziwiłłowie. Burzliwe losy słynnego rodu, Wydawnictwo Poznanskie, 2017, ISBN 978-83-7976-806-6.
  5. Fryderyk Chopin Institute, Chopin’s Poland, Narodowy Instytut Fryderyka Chopina, 2018.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]