Jerzy Niemirycz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Jerzy Niemirycz herbu Klamry (ur. w 1612 w Owruczu, zm. w 1659) – podkomorzy kijowski, kanclerz ruski (1658), ziemianin i polityk polski pochodzenia ruskiego, jeden z najbardziej wpływowych członków wspólnoty braci polskich w Rzeczypospolitej, współtwórca unii hadziackiej.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Polityk i działacz ariański[edytuj | edytuj kod]

Był najstarszym synem Stefana i Marii z Wojnarowskich – bogatej szlachty z Podola, gorliwych wyznawców unitarianizmu. Podczas nauki w Akademii Rakowskiej, Niemirycz wyróżnił się uzdolnieniami matematycznymi i był jednym z ulubionych uczniów Stegmanna. W 1630 zaczął studiować w Lejdzie (Niderlandy), potem podróżował po Francji, Włoszech, Anglii i Szwajcarii.

Po powrocie do Polski w 1634 wziął udział w walkach przeciwko Rosji i Szwecji. W 1635 ożenił się z kalwinistką Elżbietą Słupecką. Od 1636 był sędzią trybunału koronnego oraz posłem na Sejm i wykorzystywał tę funkcję broniąc praw i wiary innowierców. W 1638 na próżno usiłował obronić w Sejmie Akademię Rakowską przed likwidacją.

Utrzymywał w swoich posiadłościach zbory braci polskich (w Czerniechowie, gdzie duchownymi byli: Piotr Stoiński (młodszy) (1610–1649) i Jerzy Ciachowski (1652–1661/62) i w Uszomirze). W Uszomirze ufundował ariańską szkołę, sprowadzał kolonistów ariańskich, skłonił Andrzeja Wiszowatego do podjęcia działalności misyjnej na Kijowszczyźnie.

Zgromadził ogromny majątek (14 miast i 50 wsi), co doprowadziło do konfliktów z krewnymi. W 1641 został podkomorzym kijowskim, jednak jego kariera polityczna skończyła się na skutek odmowy przysięgi na Trójcę Świętą, co było warunkiem przyjęcia do Senatu. W 1646 wytoczono przeciw niemu proces o bluźnierstwo, a Trybunał Koronny nakazał mu zamknięcie wszystkich zborów ariańskich i wygnanie braci polskich z jego majątków oraz ukarał grzywną 10 000 złotych. Wyrok pozostał tylko na papierze wobec braku możliwości jego wykonania przez państwo.

Poseł na drugi sejm 1652 roku[1].

Kontrowersyjne działania[edytuj | edytuj kod]

Niemirycz podczas potopu szwedzkiego zaczął popierać szwedzkich najeźdźców, widząc w nich obrońców wolności religijnej. Jego służba w armii szwedzkiej, akcja propagandowa wzywająca do popierania Szwedów oraz udział w przygotowaniu projektu rozbioru Polski w 1657 (traktat w Radnot) wyrobiły mu u większości polskiej szlachty opinię zdrajcy. Jego działania zaszkodziły też wspólnocie braci polskich, którzy również byli postrzegani jako zdrajcy. W 1656 roku król Jan Kazimierz przed zdobyciem Warszawy złożył przysięgę, że wypędzi wszystkich braci polskich z granic kraju.

W 1658 Niemirycz doprowadził do zawarcia i ratyfikacji unii hadziackiej (której tekst sam prawdopodobnie przygotował)[2], a która w formie traktatu pomiędzy Rzecząpospolitą Obojga Narodów a wojskiem zaporoskim ustanawiała równorzędny podmiot prawny (państwo) Księstwo Ruskie na obszarze województw: kijowskiego, bracławskiego i czernihowskiego i przyznanie Cerkwi prawosławnej na tych terenach uprzywilejowanej pozycji.

Aby ułatwić realizację tego planu, Niemirycz formalnie przyjął prawosławie i wezwał braci polskich i innych protestantów, aby uczynili to samo. Tym razem został uznany za zdrajcę przez wszystkich innowierców – żaden nie poszedł za jego przykładem. Samuel Przypkowski ostro skrytykował jego postępowanie. Niemirycz zyskał opinię cynicznego karierowicza i krypto-arianina (tym bardziej, że nie zamknął zborów ariańskich).

Gdy zdawało się, że w 1659 osiągnął swoje cele (ratyfikowano unię hadziacką, a Niemirycz został kanclerzem ruskim), Jerzy Niemirycz zginął w potyczce z Kozakami podczas zainspirowanego przez Moskwę buntu ruskiego chłopstwa (tzw. czerni) dla obalenia postanowień unii hadziackiej. Śmierć Niemirycza została przyjęta z zadowoleniem przez braci polskich, którzy uznali ją za „karę boską” za odstępstwo od unitarianizmu[potrzebny przypis].

W XX w., w czasach Ukraińskiej SRR, postać Niemirycza została przywołana przez ukraińskich działaczy narodowych, którzy uczynili z niego symbol niezrozumianego wizjonera, który chciał zachować niezależność Ukrainy od Rosji w przymierzu z Polską. Analogiczną ocenę Niemirycza – współtwórcy unii hadziackiej przedstawił Paweł Jasienica w książce Rzeczpospolita Obojga Narodów.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Władysław Czapliński: Dwa sejmy w roku 1652. Studium z dziejów rozkładu Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII wieku, Wrocław 1955, s. 147.
  2. Natalia Jakowenko, Historia Ukrainy do końca XVIII wieku, s. 250.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]