Unia hadziacka
Unia hadziacka lub Ugoda hadziacka (ukr. Гадяцький договір) – umowa zawarta 16 września 1658 w Hadziaczu pomiędzy Rzecząpospolitą Obojga Narodów a Kozackim Wojskiem Zaporoskim, reprezentowanym przez hetmana kozackiego Iwana Wyhowskiego.
Założenia unii
[edytuj | edytuj kod]Przewidywała przekształcenie Rzeczypospolitej Obojga Narodów w unię trzech równorzędnych podmiotów prawnych (państw): Korony Królestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego i Wielkiego Księstwa Ruskiego, utworzonego z województw kijowskiego, bracławskiego i czernihowskiego (od unii lubelskiej, stanowiących część Korony)[1]. Konsekwencją unii miało być traktatowe ustanowienie odrębnych urzędów dla Rusi (funkcje marszałka ruskiego, obok marszałka koronnego i litewskiego, hetmana ruskiego, kanclerza ruskiego i inne stanowiska analogiczne do istniejących w pozostałych dwóch członach federacji), dopuszczenie posłów ruskich do Sejmu, a biskupów prawosławnych do Senatu. Państwo to miało posiadać własne wojsko, własny skarb, własne ministerstwa i urzędy, pod zwierzchnictwem hetmana z własnego wyboru. Szlachta wszystkich trzech państw miała wybierać wspólnie króla i wysyłać posłów na sejm walny. Unię brzeską postanowiono wykluczyć na obszarze Księstwa Ruskiego; wyższe duchowieństwo prawosławne otrzymało uprawnienia równające je z łacińskim, m.in. prawo zasiadania w Senacie; zastrzeżono, że w województwie kijowskim urzędy senatorskie zarezerwowane są dla prawosławnych, zaś w bracławskim i czernihowskim obowiązywać ma alternata na przemian z katolikami. Tysiąc Kozaków (starszyzny kozackiej) otrzymało nadanie praw szlacheckich jednorazowo, a stu Kozaków (z każdego pułku kozackiego) zatwierdzonych przez hetmana miało z rąk króla otrzymywać szlachectwo corocznie[1]. Postanowienia ugody obejmowały również przyjęcie do etatowego rejestru kozackiego 30 tysięcy Kozaków (tekst ugody dawał możliwość zwiększenia liczby jako Wielmożny Hetman Zaporoski na Regestrze poda), a także powrót szlachty (polskiej i ruskiej) do jej majątków na Ukrainie naddnieprzańskiej.
Unia hadziacka stanowiła międzynarodowoprawne przekreślenie ugody perejasławskiej (zawartej pomiędzy Radą Kozacką i Bohdanem Chmielnickim a Wasilijem Buturlinem, występującym jako pełnomocnik cara Aleksego I), na mocy której Ukraina została poddana władzy cara moskiewskiego.
Wiosną 1659 Sejm Rzeczypospolitej zatwierdził Unię[2], a zaprzysiągł (ratyfikował) król Jan II Kazimierz Waza. W konsekwencji unii wojsko kozackie przeszło na stronę Rzeczypospolitej i 8 lipca 1659, pod buławą Iwana Wyhowskiego, pokonało próbującą interweniować zbrojnie na Ukrainie naddnieprzańskiej armię rosyjską w bitwie pod Konotopem.
Przeciwdziałanie Carstwa Rosyjskiego – doprowadzenie do buntu miejscowego chłopstwa ruskiego (tzw. czerni), w którym zginął Jerzy Niemirycz (kanclerz ruski) i obalono hetmanat Iwana Wyhowskiego (na rzecz marionetkowego Jerzego Chmielnickiego) – sprawiło, że unia hadziacka ostatecznie nie weszła w pełni w życie (mimo obowiązywania części jej postanowień w latach 1658–1659). Po śmierci Niemirycza postulat Księstwa Ruskiego nie został ponowiony przez żadną ze stron. Ukraina weszła w okres tzw. ruiny.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 Andrij Portnow, Polska i Ukraina: wspólna historia, asymetryczna pamięć, pan.pl, Berlin–Warszawa 2023, s. 15-16, DOI: 10.24425/147248, ISBN 978-83-66847-54-5 [dostęp 2024-06-21] (pol.).
- ↑ Ohryzko Jozafat, Volumina legum. T.4. Prawa, konstytucye y przywileie Królestwa Polskiego, Wielkiego Xięstwa Litewskiego y wszystkich prowincyi należących na walnych seymiech koronnych od Seymu Wiślickiego roku pańskiego 1347 aż do ostatniego Seymu uchwalone, Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, 1859 [dostęp 2026-06-29] (pol.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657-1660 rozdział IV Ugoda hadziacka
- Janusz Kaczmarczyk, Rzeczpospolita Trojga Narodów: mit czy rzeczywistość: ugoda hadziacka – teoria i praktyka, Kraków 2007, Wyd. Księgarnia Akademicka, ISBN 978-83-7188-954-7.
- Piotr Kroll, Od ugody hadziackiej do Cudnowa. Kozaczyzna między Rzecząpospolitą a Moskwą w latach 1658–1660, Warszawa 2008, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, ISBN 978-83-235-0496-2.
- Janusz Tazbir, Jak Polska Ukrainę straciła w Polityka 4 listopada 2009.
- Kurier Galicyjski – Artykuły o ugodzie hadziackiej w numerze specjalnym 2010
- Unia hadziacka 1658 r. w oczach najnowszej historiografii polskiej i ukraińskiej
- Mariusz Robert Drozdowski, Rzeczypospolita wobec idei odnowienia unii hadziackiej w latach 1660–1682
| Wojska kozackie | |
|---|---|
| Inne grupy | |
| Historia |
|
| Sławni Kozacy | |
| Pojęcia |
