Kaplica Scheiblera

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kaplica Rodziny Scheiblerów
Kaplica Rodziny Scheiblerów (sierpień 2007)
Kaplica Rodziny Scheiblerów (sierpień 2007)
Państwo  Polska
Miejscowość Łódź
Miejsce cmentarz ewangelicko-augsburski przy ul. Ogrodowej
Typ pomnika mauzoleum
Styl architektoniczny neogotycki
Projektant Edward Lilpop, Józef Pius Dziekoński
Całkowita wysokość 37 m
Rozpoczęcie budowy 1885
Ukończenie budowy 1888
Odsłonięto 1 września 1888
Położenie na mapie Łodzi
Mapa lokalizacyjna Łodzi
Kaplica Rodziny Scheiblerów
Kaplica Rodziny Scheiblerów
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Kaplica Rodziny Scheiblerów
Kaplica Rodziny Scheiblerów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kaplica Rodziny Scheiblerów
Kaplica Rodziny Scheiblerów
Ziemia51°46′35,82″N 19°25′59,85″E/51,776617 19,433292
Kaplica Scheiblera (fot. Bronisław Wilkoszewski, 1896)
Wnętrze kaplicy Karola Scheiblera
Plan kaplicy Karola Scheiblera

Kaplica Karola Scheiblera – nagrobna kaplica-mauzoleum znajdująca się na Starym Cmentarzu przy ul. Ogrodowej w Łodzi, w jego ewangelicko-augsburskiej części. Ukończona w 1888 r. według projektu Edwarda Lilpopa i Józefa Dziekońskiego. Jest jednym z największych dzieł architektury cmentarnej na świecie oraz świadectwem bezprecedensowego w skali światowej rozwoju Łodzi w XIX wieku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Karol Scheibler (1820–1881) był twórcą wielkiego imperium przemysłowego, na które składały się zespoły fabryczne przy Wodnym Rynku (obecnie pl. Zwycięstwa), kompleks Księżego Młyna oraz zabudowa biegnąca wzdłuż obecnej ul. ks. bpa Tymienieckiego i sięgająca ul. Piotrkowskiej.

Po przedwczesnej śmierci Scheiblera – na prośbę wdowy, Anny z Wernerów – łódzki architekt miejski Hilary Majewski rozpisał w czerwcu 1883 r. konkurs na projekt kaplicy-mauzoleum. Spośród 11 zgłoszonych prac jury przyznało I nagrodę projektowi warszawianina Jana Hinza, jednak nie został on zaakceptowany przez rodzinę, toteż w grudniu tegoż roku podjęto decyzję o rozpisaniu drugiego konkursu[1]. Efekty tegoż – 16 projektów z 13 modelami – zaprezentowano 16 marca 1884 r. w salach Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie[2]. Jury nie przyznało I nagrody, zaś drugą otrzymał projekt mauzoleum [...] w ciężkim stylu romańskim, wspólnego autorstwa Piotra Brukalskiego i Mikołaja Tołwińskiego[3].

Przedstawione prace konkursowe nie zadowoliły zleceniodawczyni, stąd też zamówiono w 1885 r. projekt u warszawskiego architekta Edwarda Lilpopa, który zaprosił do współpracy Józefa Dziekońskiego[1]. Według ich planów stanął w latach 1885–1888 monument, który zadziwił współczesnych. W warszawskiej prasie pisano: kaplica jest pomnikiem najkosztowniej wykonanym w kraju naszym, gdzie indziej zaś stwierdzano, że jest to niepospolite dzieło architektury, zaprojektowane z wielkim smakiem i wykonane z niezwykłą starannością. Neogotycka architektura budowli oparta została na najlepszych wzorcach gotyku francuskiego i niemieckiego. Czytelne są nawiązania zwłaszcza do katedry pw. św. Szczepana w Wiedniu i do kaplicy Sainte-Chapelle w Paryżu.

Kaplica została poświęcona w dniu 1 września 1888 roku przez pastora Wilhelma Angersteina w obecności rodziny Karola Scheiblera i kilkuset łodzian[4].

W krypcie kaplicy spoczęły doczesne szczątki Karola Scheiblera i jego dwóch wcześnie zmarłych synów – Leopolda i Feliksa[5]. W późniejszych latach pochowani tam zostali kolejni członkowie rodziny, w tym wdowa po zmarłym, Anna Scheibler.

Lata 1945–1989[edytuj | edytuj kod]

Tragiczny był los kaplicy po 1945 roku. Obiekt, tak jak i cały teren Starego Cmentarza Ewangelicko-Augsburskiego, był bezkarnie dewastowany i rozkradany. Krypta grobowa została sprofanowana, szczątki zmarłych i trumny zniszczone. Nieliczna parafia ewangelicka nie była zdolna dopilnować porządku na cmentarzu, władze zaś nie wykazywały żadnego zainteresowania ochroną zabytkowego terenu. Stan kaplicy pogarszał się z każdym dziesięcioleciem.

Działania zmierzające do zabezpieczenia obiektu podjęto dopiero w drugiej połowie lat 70. XX w. W 1978 roku wykonano szczegółową inwentaryzację fotogrametryczną kaplicy (pod kierunkiem jednego z obecnych współzałożycieli Fundacji na rzecz Ratowania Kaplicy Karola Scheiblera, inż. Jacka Tyrowicza), zamurowano okna, teren symbolicznie zabezpieczono siatką. Mimo to proces niszczenia trwał nadal, każdego roku ubywały kolejne detale, spadały na ziemię pinakle i kwiatony.

Okres po 1989 r.[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym konkretnym przedsięwzięciem renowacyjnym było dokonanie przez parafię w 1991 r. wymiany pokrycia dachu, co zabezpieczyło stropy przed zniszczeniem. Parafia ewangelicko-augsburska opracowała jednocześnie wstępne plany odbudowy obiektu. Brak środków finansowych uniemożliwił jednak ich realizację.

W 2000 roku działacze Towarzystwa Opieki nad Zabytkami oraz Towarzystwa Opieki nad Starym Cmentarzem przy ul. Ogrodowej w Łodzi nawiązali współpracę z parafią św. Mateusza, czego owocem było zawiązanie odrębnego stowarzyszenia w celu ochrony kaplicy. Fundacja na rzecz Ratowania Kaplicy Karola Scheiblera została oficjalnie zarejestrowana w 2003 roku[6]. Dysponując niewielkimi środkami finansowymi (duża część pieniędzy pochodzi z listopadowych kwest), już od początku starała się prężnie działać na rzecz renowacji kaplicy. Dzięki jej funduszom w 2002 przywrócono pierwotny napis „Pamięci Karola Scheibler” nad rozetą wejściową (zamieniony w czasie okupacji niemieckiej na niemieckojęzyczną inskrypcję), odnowiono żeliwne drzwi wejścia głównego (czerwiec – październik 2004) oraz drzwi boczne. Do wnętrza powróciła z Muzeum Historii Miasta Łodzi odnowiona rzeźba Wskrzeszenia córki Jaira oraz Pieta[1].

W 2006 roku kaplica trafiła na listę stu najbardziej zagrożonych zabytków świata[7], ogłaszaną co roku przez nowojorską World Monuments Fund.

W 2009 roku, w ramach dalszych prac remontowych, przeprowadzono renowację wieży[8].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

[...] Wnętrze kaplicy sprawia wrażenie poważne, mimo to przyjazne dla oka; skromność i gust wytworny idą tu w zawody o lepsze. [...]
Kronika Łódzka. Mauzoleum..., [w:] „Dziennik Łódzki”, nr 197 z 4 września 1888 r.[5]

Budowla posiada charakter dwukondygnacyjny (w przyziemiach zlokalizowano dwie krypty grobowe, zaś w części naziemnej znajduje się kaplica cmentarna). Jest to obiekt jednonawowy, na planie krzyża, o wymiarach 25×13,5 m, z krótkimi ramionami nawy poprzecznej, lokowanej w połowie długości bryły. Posiada smukłą bryłę zwieńczoną ażurową kamienną wieżą, wysokości 37 m. U jej podstawy znalazły się figury ośmiu muzykujących aniołów, wykonane z blachy cynkowej według modeli znanego warszawskiego rzeźbiarza Andrzeja Pruszyńskiego. Do budowy kaplicy użyto piaskowca na skalę niespotykaną w warunkach polskich, w wystroju wnętrz marmurów (z białego marmuru wykonano m.in. ołtarz[5]). Okna wypełniły witraże. Artystyczny kształt budowli i jakość jej wykonania sprawiły, że powstało prawdziwe arcydzieło architektury neogotyckiej. W całej Europie wzniesiono zaledwie kilka budowli dorównujących klasą łódzkiemu mauzoleum.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Grzegorczyk ↓.
  2. Kronika Łódzka. Na konkurs kaplicy pomnikowej.... „Dziennik Łódzki”. Rok I (nr 59), s. 2, kol. 4, 1884-03-16. Zdzisław Kułakowski (red.). Łódź: Zdzisław Kułakowski. ISSN 1898-3111. [dostęp 2017-09-01]. 
  3. Kronika Łódzka. Rozstrzygnięcie konkursu na kaplicę grobową dla ś. p. Karola Scheiblera. „Dziennik Łódzki”. Rok I (nr 63), s. 2, kol. 4, 1884-03-21. Zdzisław Kułakowski (red.). Łódź: Zdzisław Kułakowski. ISSN 1898-3111. [dostęp 2017-09-01]. 
  4. Kronika Łódzka. Poświęcenie kaplicy. „Dziennik Łódzki”. Rok V (nr 196), s. 2, kol. 4, 1888-09-02. Antoni Chomętowski (red.). Łódź: Stefan Kossuth. ISSN 1898-3111. [dostęp 2016-03-10]. 
  5. a b c Kronika Łódzka. Mauzoleum.... „Dziennik Łódzki”. Rok V (nr 197), s. 2, kol. 3, 1888-09-04. Antoni Chomętowski (red.). Łódź: Stefan Kossuth. ISSN 1898-3111. [dostęp 2017-09-20]. 
  6. Stefański 2006 ↓.
  7. Mausoleum of Karol Scheibler (ang.). World Monuments Fund. [dostęp 2017-09-01].
  8. Piotr Niemcewicz. Konserwacja Kaplicy Karola Scheiblera. „Renowacje i Zabytki”. Nr 2 (34), s. 83, kwiecień – czerwiec 2010. Edward Hardt (red. nacz.). Kraków: Agencja Informacyjno-Promocyjna „raport”. ISSN 1643-2029. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]