Klebark Wielki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Klebark Wielki
Klebark Wielki
Państwo  Polska
Województwo warmińsko-mazurskie
Powiat olsztyński
Gmina Purda
Sołectwo Klebark Wielki
Liczba ludności (2011) 501[1]
Strefa numeracyjna (+48) 89
Tablice rejestracyjne NOL
SIMC 0486586
Położenie na mapie gminy Purda
Mapa lokalizacyjna gminy Purda
Klebark Wielki
Klebark Wielki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Klebark Wielki
Klebark Wielki
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Klebark Wielki
Klebark Wielki
Położenie na mapie powiatu olsztyńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu olsztyńskiego
Klebark Wielki
Klebark Wielki
Ziemia53°45′11″N 20°36′01″E/53,753056 20,600278
Kapliczka przed kościołem
Krzyż z tablica upamiętniającą jubileusz lokacji wsi
Kościół - widok od frontu
Jan Liszewski urodzony we wsi

Klebark Wielki (niem. Groß Kleeberg) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Purda. Do 1954 roku siedziba gminy Klebark. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Wieś położona jest nad Jeziorem Klebarskim, na niewielkich pagórkach, otoczona starym drzewostanem i polami uprawnymi, na trasie z Olsztyna do Giław.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wcześniej w miejscu Klebarka, przed lokacją, znajdowała się osada pruska. Jeszcze na przełomie XIV i XV wieku większość mieszkańców stanowili Prusowie. Ludność polska z Mazowsza i ziemi chełmińskiej zaczęła się tu osiedlać na przełomie XIV i XV wieku. Jeszcze na początku XVI wieku kazania w wygłaszano w języku polskim i pruskim.

W 1352 r. wieś wzmiankowana w dokumentach, dotyczących założenia majątku w Klewkach. Wieś, pod nazwa Cleberg, lokowana była w 1357 roku przez warmińską kapitułę na prawie chełmińskim, na 60 włókach (około tysiąc ha). Należało do niej Jezioro Klebarskie (271,22 ha) wówczas zwane Amelung. Zasadźcą był Prus Johannes. Zasadźca otrzymał 8 włók wolnych o czynszu, a osiedleni chłopi – 52 łany czynszowe (każdy po 1-4 włók), z 14 latami wolnizny. Wieś należała początkowo do parafii w Klewkach. Sołtys (był nim zasadźca Johannes) otrzymał, oprócz ziemi wolnej od czynszu, prawo do połowu ryb w jeziorze oraz do pobierania połowy czynszu z karczmy. Później pobierał także podatki dla Kapituły i dziesięciny dla proboszcza.

Kościół zbudowano prawdopodobnie po 1400, a w 1420 przybył tu nowy proboszcz Georg Hese objął parafię po poprzedniku Jakubie Rogenschutzu.

W XV wieku, podczas wojny trzynastoletniej, wieś uległa całkowitemu zniszczeniu (w 1455 zniszczyli ją Krzyżacy pod wodzą Jerzego von Schlibena), ale kościół ocalał. W czasie wojny polsko-krzyżackiej (1519-21) wieś została zniszczona. Nowe osadnictwo rozpoczęto w dwóch miejscach, co w przyszłości zaowocowało powstaniem dwóch wsi: Klebarka Wielkiego (Alt Cleberg) i Klebarka Małego (Neu Cleberg). W 1587 r. kapituła warmińska podzieliła Klebark na dwie części po 30 włók każda, w tym 4 sołeckie. Pierwotną, drewnianą budowlę świątyni zastąpiono murowanym budynkiem w 1580 r.

Po zniszczeniach i wyludnieniu z czasów wojny polsko-krzyżackiej akcje rekolonizacyjną w 1517 i 1521 prowadził Mikołaj Kopernik (jako administrator kapituły warmińskiej, rezydujący w Olsztynie). Osadnicy pochodzili z terenów Polski. Jednakże osadnictwo organizowane było w dwóch miejscach, w wyniku czego dokonał się podział na dwie osobne wsie. Kapituła warmińska przywilejem z 4 września 1587 usankcjonowała podział na dwie równe części, po 30 łanów każda, w tym po 4 łany sołeckie. Tym samym zostały wówczas założone dwie odrębne wsie: Klebark Wielki (zwany też Starym – Alt Cleberg) i Klebark Mały (zwany też Nowym Klebarkiem – Neti Cleberg.)

W II poł. XIX wieku była wsią kościelną i gminną zarazem, o zabudowie, która przetrwała do dziś.

W Klebarku Wielkim urodził się Jan Liszewski, a związani ze wsią byli: Robert Bilitewski, ks. Paweł Chmielewski, Jadwiga Hosenberg

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół parafialny z 1892 (proj. Fritz Heitmann). Jest to trójnawowa halowa budowla w stylu neogotyckim z wyodrębnionym prezbiterium. Zachowały się w nim krzyżowo-żebrowe sklepienia, ława gdańska z XVII wieku, neogotycka ambona, granitowa chrzcielnica oraz organy z końca XIX wieku. W świątyni przechowywane są relikwie Krzyża Świętego. Wieża na planie prostokąta, ozdobiona blendami i wimpergami, zegar z 1895. Przy drzwiach do wieży figura anioła[2].
  • neoklasycystyczna plebania z końca XVIII w.
  • neogotycka kapliczka.
  • Kaplica Neosakralna autorstwa artysty Krzysztofa Sokolovskiego na plebanii kościoła pw. Znalezienia Krzyża Świętego.

Proboszczowie i wikariusze[edytuj | edytuj kod]

  • ks. Jakub Rogenschutz (prawdopodobnie pierwszy proboszcz)
  • ks. Georg Hese (od 1420)
  • ks. Marcin Czaplicki (wymieniany w 1582)
  • ks. Marcin Korzeniowski (wymieniany w 1598)
  • ks. Krzysztof Móller, (proboszcz w latach 1716-1729), pochodził z Olsztyna, ukończył gimnazjum jezuickie w Reszlu, ufundował w Klebarku przytułek dla 4 ubogich.
  • ks. Maciej Ludwig (proboszcz wymieniany w 1773)
  • ks. Juliusz Grzymała (wymieniany w 1863)
  • ks. Józef Kiszporski (wikary w 1872)
  • ks. Robert Bilitewski, (ur. 19 grudnia 1859 w Patrykach, zm. 29 maja 1935 w Klebarku Wielkim, doktor teologii, działacz narodowy na Warmii, w Klebarku mieszkał od 1917)
  • ks. Paweł Chmielewski (1889-1945, proboszcz w latach 1915-1945)

Mieszkańcy wsi[edytuj | edytuj kod]

  • Johannes (Prus) – zasadźca i pierwszy sołtys
  • Bartłomiej z Pułtuska (w 1582 nauczyciel w szkole parafialnej)
  • Szymon Jaworski (w 1598 nauczyciel w szkole parafialnej)

Początek XVIII wieku[edytuj | edytuj kod]

  • sołtys – Józef Jackowski,
  • Chłopi: Agata Batory, Jerzy Biały, Katarzyna Biały, Urszula Bieńkowska, Wawrzyniec i Franciszek Bykowscy, Piotr i Marcin Dziubkowie, Elżbieta Gburek, Mikołaj Karaś, Piotr Kiersnowski, Piotr Kolonowski, Michał Kowalski, Michał Kranich, Anna Kronczewska, Barbara Libera, Urban Loczek, Walenty Obywatel, Gertruda Osieja, Maciej Polakowski, Helena Redyk, Wawrzyniec i Franciszek Redzykowie, Dorota Stefanowska, Piotr Szafryn, Agneta Wapylówna,

1773[edytuj | edytuj kod]

Według katastru podatkowego z 1773, sporządzonego przez urzędników pruskich po zaborze Warmii, Klebark Wielki był wsią szarwarczną na 30 łanach, z których 6 stanowiło uposażenie proboszcza Macieja Ludwiga. Karczma, którą obsługiwał Józef Doliwa, była własnością polskiej rodziny szlacheckiej Grzymałów z Tracka. We wsi był nauczyciel o nazwisku Jackowski. We wsi było dwóch kowali (nazwisko jednego z nich to Jeski) oraz krawiec o nazwisku Matrowski. Wieś w tym czasie liczyła 161 mieszkańców.

1935[edytuj | edytuj kod]

W 1935 mieszkało we wsi 377 katolików (w całej parafii 2400), z których 27 uważało język polski za swój macierzysty, a 105 posługiwało się językiem polskim i niemieckim. Działało polskie Towarzystwo Młodzieży, 4 osoby należały do Związku Polaków w Niemczech. Nabożeństwa odprawiano tu na przemian po polsku i po niemiecku.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Strona polskawliczbach.pl
  2. Piotr Skurzyński "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna" Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 ​​​ISBN 83-7200-631-8​ s. 136