Księga henrykowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Liber fundationis claustri sanctae Mariae Virginis in Heinrichow (Księga założenia klasztoru świętej Marii Dziewicy w Henrykowie, także: Księga Henrykowska) – stustronicowa spisana po łacinie kronika opactwa Cystersów w Henrykowie na Dolnym Śląsku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Księga powstała początkowo jako spis dóbr klasztornych (w celu wyjaśnienia praw klasztoru do nich), w związku z niestabilną sytuacją (także prawną) po najeździe mongolskim w 1241. Zawiera ona opis dziejów założenia, uposażenia oraz posiadłości należących do klasztoru Cystersów w Henrykowie. Klasztor ufundował w roku 1227 Mikołaj notariusz kancelarii księcia wrocławskiego Henryka Brodatego, a pierwszych zakonników sprowadzono z istniejącego wcześniej klasztoru w Lubiążu[1].

Księga znajduje się obecnie w Muzeum Archidiecezjalnym we Wrocławiu (sygn. V.7)[2], natomiast jej kopia znajduje w zabytkowym cysterskim klasztorze w Henrykowie.

10 marca 2014 Księga Henrykowska została nominowana do wpisania na listę UNESCOPamięć Świata[3].

Budowa dzieła oraz autorzy[edytuj | edytuj kod]

Dzieło składa się z dwóch części oraz dodatku wymieniającego biskupów wrocławskich[1]. Autorem części pierwszej obejmującej dzieje klasztoru do roku 1259 jest Piotr, opat klasztoru[4], który spisał ją w latach 1269-1273[1][5] Autor części drugiej – nieznany z imienia zakonnik, doprowadza historię opactwa do roku 1310.

Zawartość[edytuj | edytuj kod]

Księga stanowi cenny dokument historyczny, prawniczy i językowy, zapisano w niej około 120 nazw miejscowych, informacje o mieszkańcach (od wieśniaków po biskupów wrocławskich) i ich imiona[5][4].

Nazwy miejscowe[edytuj | edytuj kod]

Księga wymienia szereg nazw miejscowych i geograficznych z terenu Dolnego Śląska. W sumie zawarto w niej ok. 120 dolnośląskich nazw miejscowości w przeważającej większości leżących we wschodnio-południowej części dzisiejszego województwa dolnośląskiego. Najczęściej są to osady zlokalizowane w bezpośredniej bliskości klasztoru na terenie obecnych powiatów: ząbkowickiego i strzelińskiego. Wymienione zostały m.in. miejscowości: Bobolice[6], Brukalice[7], Cienkowice[8], Ciepłowody[9], Czesławice[10], Głogów[11], Henryków[12], Jagielno[13], Kobyla Głowa[14], Muszkowice[15], Przychowa[11], Raczyce[16], Pisary[17], Skalice[16], Wadochowice[18],Witostowice[16] i inne.

Zdanie w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

W zapiskach z 1270, na karcie 24[2] znajduje się zdanie, które jest uważane za najstarsze zapisane w języku polskim[19]:

Book of Henryków.PNG


Quote-alpha.png
„Bogwali uxor stabat, ad molam molendo. Cui vir suus idem Bogwalus, compassus dixit: Sine, ut ego etiam molam. Hoc est in polonico: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai.” - oryginalny cytat Księgi Henrykowskiej po łacinie[20]
Quote-alpha.png
Gdy zaś tam przez pewien czas przemieszkiwał, pojął za żonę córkę jakiegoś kleryka, chłopkę grubą i zupełnie niezdarną. Lecz trzeba wiedzieć, że za owych dni były tu w okolicy młyny wodne ogromnie rzadkie, przeto żona tego Bogwała Czecha stała bardzo często przy żarnach mieląc. Litując się nad nią mąż jej Bogwał mówił: „Sine, ut ego etiam molam” – to jest po polsku: „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj!” Tak ów Czech na zmianę mełł z żoną i często obracał kamień tak jak żona[21].

W transliteracji zdanie to brzmi: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai, w wyniku transkrypcji można je zapisać jako: Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj[22], co współcześnie oznacza: Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj[19].

Zostało ono wypowiedziane przez osiadłego na Dolnym Śląsku czeskiego rycerza Boguchwała do jego miejscowej żony, gdy ta mełła ziarno na ręcznych żarnach. Znajduje się ono w opisie pochodzenia należącej do dóbr klasztornych pobliskiej wsi Brukalice[5]. Jako że mielenie ziarna było wtedy uważane za pracę niegodną mężczyzny, Czech ten został nazwany przez sąsiadów Brukałą (zbrukany), a przezwisko to dało także miano całej osadzie.

Zdanie to zostało określone przez kronikarza jako polskie, zawiera jednak w sobie charakterystyczne cechy zarówno współczesnego języka polskiego[potrzebne źródło], języka czeskiego i dialektu śląskiego[23] – „day” (polska końcówka „-aj”, w czeskim i śląskim „-ej”), „ut” (czeskie „ať”, po śląsku „dyć”, po polsku „niech”, w dawnej polszczyźnie „ać”[24] tzn. „niech”, „oby”[25], „pobrusa” (śląska końcówka „-a”, w współczesnym polskim „-ę”, w czeskim „-ím”).

Do dnia dzisiejszego w śląskim funkcjonuje słowo brusić, mające takie samo znaczenie jak polski czasownik ostrzyć[23]. Słowo to w zależności od dialektu śląskiego przyjmuje brzmienie „pobrusza” lub „pobrusa” (mazurzenie w części gwar śląskich).

Jednak przypisanie końcówki „-a” w pobrusza wyłącznie gwarom śląskim jest nadużyciem. Ma ją także język kaszubski, gwary mazurskie, warmińskie, kujawskie, chełmińskie, krajeńskie, mazowieckie północne i „wyspowo” mazowieckie środkowe i południowe, część wielkopolskich i inne. Jest to cecha charakterystyczna gwar polskich, niewyróżniająca śląskiej.

Należy jednak zauważyć, że i w dawnej polszczyźnie występowało słowo brusić. Słowo to wprawdzie wyszło z użycia w literackiej polszczyźnie, jednak pozostawiło ślady swego istnienia oraz funkcjonowania w systemie językowym. Od niego pochodzą współczesny wyraz obrus i dawne pobruszyć oraz brus czy brusek, które np. w dawnym kowalstwie oznaczały osełkę, samo zaś brusić oznaczało ocierać, wycierać' tu w znaczeniu ostrzyć[26]. Z kolei wyraz obrus jest powiązany z brusić w ten sposób, iż dawniej o obrusy wycierano ręce w warsztatach i gospodarstwach. Od wyrazu brus - osełka pochodzą zaś liczne nazwy miejscowe oraz osobowe.

Do dziś słowo brusić używane jest m.in. w gwarze sądeckiej.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Wiesław Wydra 1984 ↓, s. 166-167.
  2. 2,0 2,1 Teresa Michałowska: Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 266. ISBN 83-01-13842-4.
  3. wroclaw.pl - Księga Henrykowska nominowana do listy UNESCO
  4. 4,0 4,1 Bogdan Walczak: Zarys dziejów języka polskiego. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1999, s. 63. ISBN 83-229-1867-4.
  5. 5,0 5,1 5,2 Jadwiga Kotarska, Edmund Kotarski: Średniowiecze, renesans, barok.. Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia, 2002, s. 169. ISBN 83-7134-121-0.
  6. Gustav Adolf Stenzel 1854 ↓, s. 14,137.
  7. Gustav Adolf Stenzel 1854 ↓, s. 14,138.
  8. Gustav Adolf Stenzel 1854 ↓, s. 14,20,137.
  9. Gustav Adolf Stenzel 1854 ↓, s. 19.
  10. Gustav Adolf Stenzel 1854 ↓, s. 116,139.
  11. 11,0 11,1 Gustav Adolf Stenzel 1854 ↓, s. 131.
  12. Gustav Adolf Stenzel 1854 ↓, s. 1.
  13. Gustav Adolf Stenzel 1854 ↓, s. 17.
  14. Gustav Adolf Stenzel 1854 ↓, s. 42,83.
  15. Gustav Adolf Stenzel 1854 ↓, s. 16.
  16. 16,0 16,1 16,2 Gustav Adolf Stenzel 1854 ↓, s. 138.
  17. Gustav Adolf Stenzel 1854 ↓, s. 28,133-134.
  18. Gustav Adolf Stenzel 1854 ↓, s. 92.
  19. 19,0 19,1 Bogdan Walczak: Zarys dziejów języka polskiego. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1999, s. 64. ISBN 83-229-1867-4.
  20. Cyfrowa wersja Księgi Henrykowskiej
  21. Przekład Romana Grodeckiego, cyt. za: Teresa Michałowska: Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 266-267. ISBN 83-01-13842-4.
  22. Teresa Michałowska: Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 267. ISBN 83-01-13842-4.
  23. 23,0 23,1 Barbara i Adam Podgórscy: Słownik gwar śląskich. Katowice: Wydawnictwo KOS, 2008, s. 12. ISBN 978-83-60528-54-9.
  24. „AĆ” w Słowniku staropolszczyzny
  25. „ać”-„acz” używane jest wielokrotnie w pierwszym tłumaczeniu tekstu Biblii na język polski tzw. Biblii królowej Zofii z lat 1453-1455 oraz w wierszu z roku 1415 pt. O zachowaniu się przy stole stanowiącym najstarszy znany utwór świecki w języku polskim: „Kto nie wie, przecz by to było, Ja mu powiem, ać mu miło”
  26. A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, 42, 372

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Gustav Adolf Stenzel: Liber Fundationis Claustri Sanctae Mariae Virginis in Henrichow. Breslau: Josef Max & Komp., 1854.
  • Wiesław Wydra: Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543. Wrocław: Ossolineum, 1984. ISBN 83-04-01568-4.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]