Język staropolski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
ięzyk Polſki
język staropolski
Obszar

dawniej ziemie polskie

Pismo/alfabet

łacińskie

Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
język urzędowy [a]
Kody języka
Kod ISO 639-1 pl
Kod ISO 639-2 pol
Kod ISO 639-3 brak
Glottolog oldp1256
Linguist List 0gi
SIL POL
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język staropolskietap rozwoju języka polskiego w tzw. dobie staropolskiej, którą umownie wyznacza się między rokiem 1136[b] (lub X wiekiem) a przełomem XV i XVI wieku. W początkach doby staropolskiej pojawiły się pierwsze różnice między poszczególnymi językami zachodniosłowiańskimi, zwłaszcza między grupami: czesko-słowacką a lechicką (język polski, język kaszubski, języki pomorskie, język połabski).

Periodyzacja[edytuj | edytuj kod]

Dzieje języka polskiego można dzielić na okresy ze względu na dwa kryteria:

  • filologiczne – decyduje fakt występowania pisanych zabytków polszczyzny; w takim ujęciu końcem epoki polszczyzny przedpiśmiennej i początkiem języka staropolskiego jest rok 1136, czyli prawdopodobna data sporządzenia Bulli gnieźnieńskiej, którą można potraktować jako pierwszy filologiczny zabytek polszczyzny[2]
  • historycznojęzykowe – decyduje wewnętrzny rozwój języka oraz jego uwarunkowania zewnętrzne (społeczne, polityczne, kulturalne, ekonomiczne); w takim ujęciu początek języka staropolskiego wyznaczają początki polskiej państwowości w X wieku[3]

Za koniec doby staropolskiej przyjmuje się przełom XV i XVI wieku (przełom średniowiecza i renesansu), kiedy to zbiegły się zmiany w systemie językowym (m.in. zanik iloczasu) oraz zmiany społeczne i kulturalne[4][5].

Należy odróżniać też pojęcia język staropolski oraz literatura staropolska. Okres staropolski literatury obejmuje dłuższy czas – od X w. do połowy XVIII w. (czyli nie tylko literaturę średniowieczną, ale także renesansową i barokową)[6].

Pisownia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Historia ortografii polskiej.

Trudnością dla średniowiecznych skrybów usiłujących skodyfikować ortografię dla języka staropolskiego było nieprzystosowanie alafabetu łacińskiego do niektórych cech ówczesnej fonologii, takich jak iloczas i nosowość samogłosek, lub miękkość spółgłosek. Z tego powodu w dobie staropolskiej nie było jednakowej pisowni. Polskie glosy w tekstach łacińskich mają zlatynizowane formy i nie oddają wielu różnic między fonemami. Mimo to już wtedy pisownia niektórych nazw własnych zdołała się ustalić[7][8].

Pisownia w dłuższych pomnikach staropolszczyzny, na przykład w kazaniach świętokrzyskich albo w psałterzu floriańskim jest już polepszona. Ich pisarze starali się na rozmaite sposoby rozwiązać wspomniane problemy, przez co w każdym dziele stosowane są inne konwencje ortograficzne. Powszechne było użycie dwuznaków dla głosek nieobecnych w języku łacińskim, literę ø lub ɸ wprowadzono do zapisu nosówek, a podstawowe znaki łacińskie używano konsekwentnie do zapisu konkretnych dźwięków. Mimo to pewne cechy rozróżniające fonemy, między innymi iloczas samogłosek, zaznaczano rzadko[9][10].

Parkoszowic[edytuj | edytuj kod]

Około roku 1440, Jakub Parkoszowic, profesor na Uniwersytecie Jagiellońskim, jako pierwszy podjął próbę standaryzacji ortografii polskiej. Napisał po łacinie traktat o zasadach pisowni polskiej, do którego – jako przykład ich użycia – dołączył krótki wiersz po polsku Obiecado. W traktacie zaproponowane są następujące reguły:[11][12]

i inne.

Propozycja Parkoszowica się nie przyjęła. Zasady przedstawione w jego pracy okazały się niewygodne i niepraktyczne, zbyt dużo odbiegały też od powszechnie już używanych zapisów. Mimo wszystko, jego traktat jest bardzo ważnym dokumentem dla historii języka – był pierwszą w dziejach pracą naukową poświęconą polszczyźnie. Szczególnie ważna jest zawarta w nim wiedza o ówczesnej polskiej fonologii[11][12].

Fonologia[edytuj | edytuj kod]

Przez wieki w wymowie staropolskiej zaszło wiele zmian.

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

Wczesny konsonantyzm staropolski składał się z następujących fonemów. Ponieważ nie można ściśle określić dawej wymowy, podana transkrypcja jest prawdopodobnym przybliżeniem[13].

Wargowe Przedniojęzykowe Zadziąsłowe Średnio-
językowe
Miękko-
podniebienne
twarde miękkie twarde miękkie miękkie miękkie twarde
Nosowe m mʲ n ɲ
Zwarte p b pʲ bʲ t d tʲ dʲ k ɡ
Zwarto-
szczelinowe
t͡sʲ d͡zʲ t͡ʃ d͡ʒ
Szczelinowe (f) v (fʲ) vʲ s z sʲ zʲ ʃ ʒ x
Aproksymantyczne ɫ lʲ j
Drżące r rʲ

Najwięcej przemian spółgłoskowych dotyczyło miękkich spółgłosek przedniojęzykowych. Spośród nich u /tʲ/, /dʲ/, /sʲ/ oraz /zʲ/ miękkość wzmocniła się i stały się dziąsłowo-podniebienne, a pierwsze dwie z nich przeszły w dodatku ze zwartych na zwarto-szczelinowe. W rezultacie nabrały takiej samej artykulacji co ich współczesne odpowiedniki: /t͡ɕ/, /d͡ʑ/, /ɕ/ oraz /ʑ/. Ta zmiana zaszła bardzo wcześnie, po pisowni jej początki można datować na połowę XIII w.[14][15][16]

Około wieku XIII i XIV fonem /rʲ/ nabrał w swojej wymowie dużej frykcji, przez co upodobnił się do czeskiego /r̝/ – spółgłoski drżącej dziąsłowej podniesionej, u której występuje zarówno drganie języka, jak i artykulacja szczelinowa (ale była wtedy prawdopodobnie jeszcze nadal miękkia: /r̝ʲ/)[14][15][17].

Język prasłowiański nie znał dźwięku /f/. W wiekach XII i XIII w Małopolsce i Mazowszu nagłosowe zbitki /xv/ i /xvʲ/ zostały uproszczone do /f/ i /fʲ/ (np. chwytać > fytać, chwała > fała, chwila > fila). To powiększyło zbiór ich spółgłosek o dwa fonemy. Zmiana ta nie weszła do języka literackiego i ostatecznie również w tamtych dialektach została cofnięta. Ponownie te dwa dźwięki zaczęły się pojawiać w pożyczkach i w XIV–XV wieku już się przyjęły (wcześniej obce [f] zastępowano /b/ lub /p/)[18][19]. Jeszcze później /f/ pojawiło się też w słowach rodzimych z uproszczenia grupy /pv/ (głównie w słowie upwać > ufać i pochodnych)[20].

Przy samym końcu doby staropolskiej (XV wiek) doszło przed ustnymi samogłoskami przednimi do palatalizacji tylnych spółgłosek /k/ i /ɡ/ do odpowiednio [kʲ] i [ɡʲ]. Ową zmianę zwykło się nazywać "czwartą palatalizacją słowiańską". W późniejszym czasie napływ zapożyczeń w których przed przednimi samogłoskami stały twarde spółgłoski tylnojęzykowe doprowadziło do fonemizacji tego rozróżnienia. Zaznaczyć należy że zmiękczeniu nie uległa spółgłoska szczelinowa /x/, nie uległy mu też spółgłoski tylnojęzykowe przed przednią nosówką /æ̃~ɛ̃/.[21][22][23] Ta nowa palatalizacja nie wszędzie w Polsce przebiegła w sposób tu opisany, w szczególności na Mazowszu.

Po tych procesach system spółgłoskowy języka staropolskiego przedstawiał się następująco:[13]

Wargowe Przedniojęzykowe Zadziąsłowe Średnio-
językowe
Miękko-
podniebienne
twarde miękkie twarde miękkie miękkie miękkie miękkie twarde
Nosowe m mʲ n ɲ
Zwarte p b pʲ bʲ t d [kʲ] [ɡʲ] k ɡ
Zwarto-
szczelinowe
t͡sʲ d͡zʲ t͡ʃ d͡ʒ t͡ɕ d͡ʑ
Szczelinowe f v fʲ vʲ s z ʃ ʒ ɕ ʑ x
Aproksymantyczne ɫ lʲ j
Drżące r ʲ

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Wokalizm staropolski składał się z następujących fonemów. Jak wspomniano, transkrypcja jest z konieczności przybliżona[24][25].

  przednie centralne tylne
przymknięte i iː [ɨ] [ɨː] u uː
środkowe ɛ ɛː   ɔ ɔː
otwarte æ̃ æ̃ː a aː ɑ̃ ɑ̃ː

[ɨ] oraz [ɨː] występowały w dystrybucji komplementarnej odpowiednio z [i] oraz [iː] – te pierwsze przed spółgłoskami twardymi, te drugie we wszystkich pozostałych pozycjach. Można zatem przyjąć że te pary były alofonami[24][26].

Wszystkie fonemy samogłoskowe były w parach – jedna krótka, druga długa. Staropolskie długie samogłoski pochodziły z czterech źródeł:[27][28][29][30]

  1. ze wzdłużenia zastępczego samogłosek w sylabach przedostatnich, jeśli po nich następowała dźwięczna spółgłoska i końcowy jer, który przy tym zanikał (np. PS rogъ > SP rōg, PS gněvъ > SP gniēw, PS stalъ > SP stāł; prawo Havlíka)
  2. ze ściągnięcia różnych zbitek dwu samogłosek rozdzielonych przez /j/ (np. PS sějati > SP siāć, PS dobrajego > SP dobrēgo, PS rybojǫ > SP rybǭ)
  3. odziedziczone z prasłowiańskiego akcentu neoakutowego
  4. odziedziczone z prasłowiańskich pretonicznych długich samogłosek w wyrazach dwusylabowych (to znaczy z długich samogłosek w pierwszej sylabie, o ile druga sylaba była akcentowana i kończyła wyraz)

Zanik iloczasu[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też: Samogłoski pochylone.

W okresie staropolskim długość samogłosek przestała być cechą rozróżniającą fonemy. Długie samogłoski przymknięte /iː/, [ɨː] i /uː/ zrównały się wymową z ich krótkimi odpowiednikami bez zmiany barwy. Los pozostałych długich samogłosek był inny; one również utraciły długość, ale ich artykulacja się zwęziła, przez co pozostały różne od dawnych krótkich. W ten sposób /ɛː/ przeszło na /e/, a /ɔː/ na /o/. Dawne długie /aː/ ponadto się zaokrągliło i przeszło w /ɒ/. Proces ten trwał długo i zakończył się pod koniec XV wieku. W polonistyce zwyczajowo nazywa się te trzy samogłoski /ɒ/, /e/ i /o/ pochylonymi[31][32][33].

Historia polskich nosówek była inna. Język staropolski zachował cztery nosówki do XIV wieku, kiedy zrównały się one co do barwy, pozostawiając tylko rozróżnienie długości. Nowy system miał więc już tylko dwie samogłoski nosowe: krótkie /ã/ (z dawnych krótkich /æ̃/ i /ɑ̃/) oraz długie /ãː/ (z dawnych krótkich /æ̃ː/ i /ɑ̃ː/). Gdy w ciągu XV wieku iloczas zanikał poróżniły się one barwą, tak jak pozostałe samogłoski nieprzymknięte. Krótka nosówka przesunęła się do przodu do /æ̃~ɛ̃/, natomiast długa przesunęła się do tyłu i zaokrągliła do /ɒ̃~ɔ̃/, tracąc długość (ich barwa ostatecznie sporo się wahała w różnych gwarach, co oznaczono w transkrypcji znakiem tyldy – ~)[34][35][36][37].

Opisane zmiany doprowadziły pod sam koniec doby staropolskiej do poniższego systemu:[38][25]

  przednie centralne tylne
przymknięte i ɨ u
środkowe ɛ e   ɔ o
otwarte æ̃~ɛ̃ a ɒ ɒ̃~ɔ̃

Akcent[edytuj | edytuj kod]

Mimo że akcentu wyrazowego nie zaznaczano nigdy w pisowni to jego rozwój w staropolszczyźnie da się prześledzić poprzez obserwację niektórych zmian fonetycznych.

W starszych zabytkach przyrostek czasownikowy -i/-y drugiej i trzeciej osoby liczby pojedynczej trybu rozkazującego wypada (zanika) u niektórych czasowników, ale w innych pozostaje. Porównanie z językami wschodniosłowiańskimi pozwala sądzić że końcowa samogłoska była zatrzymywana wtedy, gdy padał na nią akcent w prasłowiańszczyźnie. Przykłady:

Z tego powodu sądzi się, że w języku staropolskim zachował się przynajmniej początkowo prasłowiański akcent swobodny i leksykalny[39][40][41].

Częste upuszczanie drugiej samogłoski w słowach trzysylabowych, jakie zdarzało się w XIV i XV w. (wieliki > wielki, ażeby > ażby, iże mu > iż mu, Wojeciech > Wojciech) wskazuje na to, że w tym czasie akcent polski zmienił się już na stały inicjalny. Za pozostałości powszechnej obecności akcentu pierwszosylabowego w dawnej polszczyźnie uważa się akcent właśnie inicjalny występujący na Podhalu oraz na południowych Kaszubach[39][42][41].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

W tej sekcji słowa staropolskie zapisano tak jak ich odpowiedniki we współczesnej ortografii polskiej, z tym wyjątkiem że nieprzymknięte samogłoski długie oznaczono makronem: ā, ē, ō. Pokazany stan nosówek jest czternastowieczny – dwie nosówki poróżnione długością. Żeby ułatwić porównanie ze współczesnymi formami i dla poprawnego wyświetlania oznaczono je współczesnymi literami: ę dla /ã/ oraz ą dla /ãː/.

Rzeczowniki[edytuj | edytuj kod]

Staropolskie rzeczowniki odmieniały się przez siedem przypadków: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik i wołacz; trzy liczby: pojedynczą, podwójną i mnogą; i miały jeden z trzech rodzajów gramatycznych: męski, żeński albo nijaki.

Poniżej znajduje się uproszczona tabelka odmiany:[43][44]

Męskie
(oprócz tych na -a/,
odmienianych jak żeń.)
Nijakie Żeńskie
twarde tematy
samogłoskowe
miękkie tematy
samogłoskowe
tematy
spółgłoskowe
L. pojedyncza Mian. -o -e -a -a -i
Dop. -a -u -a -y -i (-ēj) (-y) -i
Cel. -u -owi -u (-owi) -e -i (∅)
Bier. =Mian. lub =Dop. =Mian.
Narz. -em -em -im
Miej. -e -u (-i) -e -i
Woł. -e -u =Mian. -o -e (-o) -i
L. podwójna Mian.
Bier.
-a -e -i -i
Dop.
Miej.
-u
Cel.
Narz.
-oma -ama -ma
L. mnoga Mian. -i -y -owie -e -a -y -e -i
Dop. -ōw -i (∅) -i -i
Cel. -om -em (-am) -om (-am) -ām/-am (-om)
Bier. -i -y -e =Mian. =Mian.
Narz. -mi -y (-ami) -ami (-mi) (-y) -mi -ami
Miej. -ech -och (-ach) -ech (-och) (-ach) -āch/-ach (-ech) -ech -och (-ach)

Uwagi:

Formy w nawiasach zdarzały się sporadycznie lub zaczynały się szerzyć pod sam koniec doby staropolskiej (podczas przejścia w dobę średniopolską). Wołacz liczby podwójnej i mnogiej był identyczny z mianownikiem.

Mimo że staropolszczyzna przejęła wszystkie prasłowiańskie kategorie fleksyjne, to cały system został gruntownie zreorganizowany. Dobór końcówek w prasłowiańszczyźnie zależał przede wszystkim od brzmienia tematu rzeczownika, ale wiele różnic zostało zatartych przez zmiany fonetyczne. Co za tym idzie użycie danej końcówki zaczęto przywiązywać przede wszystkim do rodzaju leksykalnego rzeczowników, co uprzednio nie było głównym czynnikiem (mimo tego w pewnych przypadkach brzmienie tematu nadal grało rolę), a stare deklinacje stopniowo się łączyły. Wiele dawnych końcówek wyszło z użycia, a inne, nierzadko te o najwyraźniejszym brzmieniu, zastąpiły je[45][46].

Wiele powyższych końcówek jest takich samych jak we współczesnym języku polskim, ale niekoniecznie miały one taki sam rozkład. W klasach odmiany, które miały do wyboru dwie lub więcej równoznacznych końcówek, te bardzo często były po prostu zamienne, podczas gdy współcześnie ich użycie się ustabilizowało i wiele słów przyjmuje tylko jedną z nich.[47][43][48]

Rozróżnienie żywotności rzeczowników męskich jakie istnieje we współczesnym języku polskim w staropolszczyźnie dopiero zaczynało się uwydatniać. Najbardziej widoczną zmianą było użycie dopełniacza na miejscu biernika w liczbie pojedynczej męskich rzeczowników żywotnych. Bezpośrednim powodem było to, że pierwotnie mianownik i biernik męskich rzeczowników były identyczne, co sprawiało, że ciężko było stwierdzić, który z dwu rzeczowników ma być podmiotem, a który dopełnieniem, jako że panował szyk swobodny: Ociec kocha syn mogło znaczyć albo "Ojciec kocha syna" albo "Ojca kocha syn". Problem rozwiązuje użycie form dopełniacza w funkcji biernika: Ociec kocha syna to jednoznacznie Ojciec kocha syna. Już w najdawniejszych zabytkach takie formy są powszechne, choć nadal zdarzają się wyjątki[49][50].

Czasowniki[edytuj | edytuj kod]

Staropolskie czasowniki odmieniały się przez trzy osoby; trzy liczby: pojedynczą, podwójną i mnogą; dwa tryby: oznajmujący i rozkazujący; oraz miały jeden z dwu aspektów leksykalnych: dokonany albo niedokonany. Istniały również analityczne konstrukcje dla trybu przypuszczającego, tworzonego przez aoryst czasownika być i starą formę imiesłowową; podobnie analityczne konstrukcje czasu przeszłego i zaprzeszłego; oraz dwa archaiczne czasy aoryst i imperfekt, które już na początku okresu piśmiennego prawie wyszły były z użycia.

Poważne zmiany w stosunku do prasłowiańszczyzny zaszły w użyciu czasów. Starożytne czasy aoryst i imperfekt były w zaniku już w pierwszych znanych zabytkach języka. W najdawniejszych dziełach z XIV i XV w. można naliczyć tylko 26 ich użyć, a na dodatek nie poświadczono wszystkich form odmiany. Jedynym wyjątkiem był aoryst czasownika być, który przetrwał jako czasownik posiłkowy do tworzenia trybu przypuszczającego[51][52][53].

Rolę czasu przeszłego przejęła konstrukcja analityczna – istniejący już w języku prasłowiańskim czas przeszły złożony, tworzony za pomocą odmienionej w czasie tereźniejszym formy czasownika być i starej formy imiesłowu czasownika[54][55].

Słownictwo[edytuj | edytuj kod]

Po chrzcie Polski w 966 roku do języka staropolskiego przeniknęło wiele zapożyczeń z łaciny (albo za pośrednictwem języka czeskiego, jak większość terminologii religijnej, albo bezpośrednio w późniejszym okresie) np. ańjołanioł od łac. angelus.

Słownik staropolski opracowany w latach 1953‒2002 zawiera w sumie około 23 tysiące staropolskich słów wynotowanych ze średniowiecznych źródeł rękopiśmiennych powstałych w XIV i XV wieku[56].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Zachowało się stosunkowo dużo staropolskich świeckich tekstów źródłowych z XV i początku XVI wieku[57].

Dużą grupę zabytków polszczyzny świeckiej stanowią teksty prawne. Najstarsze z nich, przysięgi sądowe, pochodzą z końca XIV i z XV wieku[58]. Zachowały się też przekłady statutów, w tym statutów Kazimierza Wielkiego. Najstarszy rękopis przekładu statutów zawiera Kodeks Świętosławowy z lat 1448–1450[59]. Kolejne przekłady tekstów prawnych zawierają inne rękopiśmienne kodeksy, jak Kodeks Działyńskich I (ok. 1460), Kodeks Dzikowski (1501, 1523) i Kodeks Stradomskiego (1518, 1542)[59]. Znanych jest też kilka odpisów tłumaczeń ortyli magdeburskich (orzeczeń sądu w Magdeburgu dla miast lokowanych na prawie niemieckim), z których najstarszy został zapisany około 1480[60]. Inne zachowane zabytki języka prawniczego i urzędowego to akt pełnomocnictwa w sprawach majątkowych Tomasza z Pakości (1. poł. XV w.), formuły przysiąg wójta, ławników, rajców i rzemieślników (2. poł. XV w.), protokolarz miasta Woźnik (polskie zapiski od 1521, najstarsza zachowana księga miejska w języku polskim)[61][57]. Pewne formalne cechy tekstu prawnego nosi tzw. testament Piotra Wydżgi (zanotowany przez Długosza ok. 1470–1480), aczkolwiek jest to w istocie opis sposobu dotarcia do skarbów ukrytych w górach[62].

Opracowania naukowe[edytuj | edytuj kod]

W latach 1953–2002 słownictwo staropolskie opracowała krakowska Pracownia Słownika Staropolskiego, a jej praca ukazała się w formie słownika staropolskiego[56]. W 2014 roku Instytut Języka Polskiego PAN wydał uzupełnienie tego słownika pt. Słownik staropolski suplement cz. I pod redakcją Ewy Deptuchowej[63].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Dopiero w 1696 – tj. po okresie uznanym za staropolski – język polski stał się językiem urzędowym w Wielkim Księstwie Litewskim. W Koronie aż do końca czasów saskich (1763) językiem urzędowym pozostawała łacina[1].
  2. Jest to data wydania tzw. bulli gnieźnieńskiej, która umownie zamyka dobę przedpiśmienną języka polskiego.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Norman Davies: Boże igrzysko. Historia Polski. T. 2: Od roku 1795. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”, 1991, s. 40–41. ISBN 83-7006-023-4.
  2. Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 56.
  3. Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 56–57.
  4. Walczak 1999 ↓, s. 63.
  5. Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 57.
  6. Wilkoń 2004 ↓, s. 21.
  7. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 53–54.
  8. Rospond 1973 ↓, s. 41–43.
  9. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 55–57.
  10. Rospond 1973 ↓, s. 45–51.
  11. a b Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 57–58.
  12. a b Klemensiewicz 1985 ↓, s. 96–99.
  13. a b Klemensiewicz 1985 ↓, s. 104–105.
  14. a b Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 89.
  15. a b Klemensiewicz 1985 ↓, s. 105.
  16. Mańczak 1989 ↓, s. 36.
  17. Mańczak 1989 ↓, s. 39.
  18. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 90.
  19. Rospond 1973 ↓, s. 113–115.
  20. Mańczak 1989 ↓, s. 35.
  21. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 95.
  22. Klemensiewicz 1985 ↓, s. 103.
  23. Mańczak 1989 ↓, s. 41.
  24. a b Rospond 1973 ↓, s. 64.
  25. a b Klemensiewicz 1985 ↓, s. 100.
  26. Stieber 1966 ↓, s. 12.
  27. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 78–80.
  28. Rospond 1973 ↓, s. 65–67.
  29. Mańczak 1989 ↓, s. 25–26.
  30. Stieber 1966 ↓, s. 11–13,17,23–26.
  31. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 77–78.
  32. Rospond 1973 ↓, s. 67–68.
  33. Klemensiewicz 1985 ↓, s. 100–101.
  34. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 80–81.
  35. Rospond 1973 ↓, s. 68–69, 84–85.
  36. Klemensiewicz 1985 ↓, s. 101.
  37. Mańczak 1989 ↓, s. 29.
  38. Rospond 1973 ↓, s. 68.
  39. a b Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 82–83.
  40. Rospond 1973 ↓, s. 88.
  41. a b Mańczak 1989 ↓, s. 24–25.
  42. Rospond 1973 ↓, s. 89.
  43. a b Rospond 1973 ↓, s. 236–276.
  44. Mańczak 1989 ↓, s. 56–84.
  45. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 107–108, 114–122.
  46. Rospond 1973 ↓, s. 233–236.
  47. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 114–122.
  48. Klemensiewicz 1985 ↓, s. 106–108.
  49. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 123.
  50. Rospond 1973 ↓, s. 239–240.
  51. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 154–155.
  52. Rospond 1973 ↓, s. 304–306.
  53. Klemensiewicz 1985 ↓, s. 112.
  54. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 151–154.
  55. Rospond 1973 ↓, s. 306–307.
  56. a b Stanisław Urbańczyk 1953 ↓.
  57. a b Walczak 1999 ↓, s. 71.
  58. Walczak 1999 ↓, s. 66.
  59. a b Wydra i Rzepka 1984 ↓, s. 167.
  60. Wydra i Rzepka 1984 ↓, s. 175.
  61. Wydra i Rzepka 1984 ↓, s. 182,186.
  62. Wydra i Rzepka 1984 ↓, s. 183.
  63. Ewa Deptuchowa 2014 ↓.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Władysław Kuraszkiewicz: Gramatyka historyczna języka polskiego. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1972.
  • Zenon Klemensiewicz: Historia języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985. ISBN 83-01-06443-9.
  • Stanisław Rospond: Gramatyka historyczna języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973.
  • Witold Mańczak: Polska fonetyka i morfologia historyczna. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983. ISBN 83-01-05387-9.
  • Zdzisław Stieber: Historyczna i współczesna fonologia języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966.
  • Krystyna Długosz-Kurczabowa, Stanisław Dubisz: Gramatyka historyczna języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2006. ISBN 83-235-0118-1.
  • Bogdan Walczak: Zarys dziejów języka polskiego. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1999. ISBN 83-229-1867-4.
  • Aleksander Wilkoń: Dzieje języka artystycznego w Polsce. Średniowiecze. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2004. ISBN 83-226-1383-0.
  • Wiesław Wydra, Wojciech Ryszard Rzepka: Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1984. ISBN 83-04-01568-4.
  • Stanisław Urbańczyk: Słownik staropolski tom 1, zeszyt 1, (A-Ażeć), wstęp "Z historii słownika". Warszawa: Pracownia, Polska Akademia Umiejętności, 1953.
  • Ewa Deptuchowa: Słownik staropolski suplement cz. I, wstęp "Od Słownika staropolskiego do suplementu". Kraków: Lexis, Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 2014. ISBN 978-83-64007-10-1.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]