Kronika wielkopolska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Kronika wielkopolska – anonimowa kronika dziejów Polski do roku 1271 lub 1273. Pierwotny, niezachowany tekst Kroniki został najprawdopodobniej spisany przed rokiem 1296 w Wielkopolsce. Na jego podstawie, najpóźniej w XIV wieku, zredagowano dwie, nieco różniące się wersje, które zachowały się do naszych czasów[1]. Ich przekaz jest bardzo złożony i trudny do objaśnienia, niemniej dla współczesnych historyków jest jednym z podstawowych źródeł np. do dziejów rozbicia dzielnicowego, zwłaszcza w Wielkopolsce. Kronika uważana jest za żywy pomnik XIII-wiecznej polskiej ideologii i kultury[2].

Okoliczności powstania[edytuj | edytuj kod]

Kronika była pisana z perspektywy Wielkopolski. Nie jest znany jej tytuł; w jednym z zachowanych rękopisów występuje zapis Chronicon Polonie, w innym Annalia vetuste gentis Polonorum vel Kronice[3]. Według niektórych historyków (B. Kürbisówna) pierwsza jej redakcja powstała w latach 1283–1296, a jej autorem był kustosz kapituły poznańskiej Godzisław Baszko, natomiast druga redakcja (uzupełnienie pierwszej) w latach 1377–1384 (za tą tezą przemawia zależność tekstowa od Kroniki Dzierzwy z pocz. XIV w.). Według innych całość napisał Janko z Czarnkowa w drugiej połowie XIV wieku. Kronika zachowała się w 9 rękopisach, zawierających Wielką kronikę - kolekcję źródeł historycznych, zebranych w Wielkopolsce pod koniec XIV wieku.

Autor kroniki postawił sobie za cel spisanie dziejów władców Polski. Kronika obejmuje okres od czasów legendarnych do lat 1271/1272, a w dwóch odpisach również rok 1273. Pod względem źródłowym i stylistycznym kronika składa się z dwóch części: pierwsza, obejmująca zdarzenia do 1202, opiera się na Kronice Wincentego Kadłubka. Część druga, mająca bardziej annalistyczny charakter, opracowana jest na podstawie roczników kapituły gnieźnieńskiej i poznańskiej. Inne wykorzystane źródła to prawdopodobnie zaginione Roczne dzieje Polaków (Annales Polonorum historiae), archiwalia kościelne i Żywot św. Stanisława (Vita maior) Wincentego z Kielczy. Przedmowa do kroniki zachowała się w 2 redakcjach tekstu. Pierwsza powstała w latach 1295/1296 (Przemysł II wymieniony jest jako władca panujący). Druga, obszerniejsza została napisana prawdopodobnie w XIV w. Kronikę wielkopolską na język polski przetłumaczył w roku 1965 Kazimierz Abgarowicz.

Źródła[edytuj | edytuj kod]

Autor Kroniki uważał, jak podkreślił w prologu, że historia powinna opierać się przede wszystkim na przekazach pisanych. Dlatego zgromadził pokaźną bibliotekę, składającą się z pism zebranych przede wszystkim w Wielkopolsce, ale także w innych dzielnicach, szczególnie w Krakowie[4].

Kronikarz zapowiedział, że jego zamiarem było kontynuowanie Kroniki polskiej Wincentego Kadłubka aż do czasów panowania Przemysła II. Dlatego dzieje Polski do końca XII wieku relacjonował dość wiernie za Kroniką Kadłubka, chociaż przestylizował jej tekst. Pominął wiele rozważań i przypowieści Wincentego, wprowadzając niekiedy w ich miejsce daty historyczne oraz własne opowieści. Źródłem wielu faktów były Annales Polonorum historiae („Roczniki historyczne Polaków”). Z tego zaginionego pisma pochodzą nie tylko niektóre opowieści, lecz także daty nieznane Wincentemu[5].

Autor powoływał się na pisma przechowywane przy różnych kościołach oraz opowiadania ludzi sędziwych i dostojnych. Z archiwów kościelnych cytował dokumenty, a na ustnych opowiadaniach oparł kilka opowieści rycerskich. Parafrazował też w odpowiednich miejscach żywoty świętych, ale tylko Żywot większy św. Stanisława, autorstwa Wincentego z Kielczy, zacytował bezpośrednio[6].

Na nieznanych źródłach kronikarz oparł opowiadania o oblężeniu Poznania przez Władysława II w roku 1146, o Kazimierzu Mnichu, o Walterze i Helgundzie oraz Wisławie z Wiślicy. Opowieść wiślicka zachowała ślady kompozycji poetyckiej, pochodzącej prawdopodobnie z dworu Henryka Sandomierskiego. Przy opowieści o Piotrku (Piotrze Włostowicu) autor odwołał się do nieznanych współcześnie osobno spisanych Gesta Piotrka[7].

Treść utworu[edytuj | edytuj kod]

Kronika wielkopolska wykazuje cechy gesta ducum, czyli utworu sławiącego czyny książąt[8]. Centralnymi postaciami kroniki są władcy z linii Piastów wielkopolskichPrzemysł I i Przemysł II. Przemysł I przedstawiony jest jako wzorzec władcy, łączącego cnoty rycerskie (toczenie tylko wojen obronnych) oraz duchowe (pobożność, chrześcijańska pokora). Jako władcy idealni ukazani są również inni królowie i książęta polscy, np. Bolesław Śmiały (przed dokonaniem zbrodni na św. Stanisławie) i Bolesław Krzywousty.

Kronika miała charakter elitarny i kierowana była do wyższych warstw społecznych, zwłaszcza środowisk dworskich. Stąd pojawiły się w niej wątki rycerskie i romansowe (m. in. legenda o Helgundzie i Walgierzu Wdałym, dzieje Piotra Włostowica)[3]. Relacja faktograficzna uzupełniana jest fikcyjnymi listami, mowami i dialogami, pisanymi ozdobnym stylem. Pojawiają się również fragmenty poetyckie, głównie cytaty z autorów starożytnych, takich jak Owidiusz, Horacy, Wergiliusz, Lukan. Kronika zawiera także wstawki o charakterze sentencji, np. o patriotyzmie przy okazji opisu zmagań Bolesława Krzywoustego z Pomorzanami.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Skibiński 2012 ↓, s. 262-263.
  2. Kürbis 2010 ↓, s. 30-31.
  3. 3,0 3,1 Słownik literatury staropolskiej, s.353.
  4. Kürbis 2010 ↓, s. 26.
  5. Kürbis 2010 ↓, s. 23-24.
  6. Kürbis 2010 ↓, s. 24.
  7. Kürbis 2010 ↓, s. 24-25.
  8. Słownik literatury staropolskiej, s.350.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kronika wielkopolska. Kazimierz Abgarowicz (tł.), Brygida Kürbis (red.). Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, 2010. ISBN 97883-242-1275-0.
  • Brygida Kürbisówna: Studia nad Kroniką wielkopolską. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 1952.
  • Brygida Kürbisówna: Dziejopisarstwo wielkopolskie XIII i XIV wieku. Warszawa: PWN, 1959.
  • Teresa Michałowska: Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 188-193, seria: Wielka Historia Literatury Polskiej. ISBN 83-01-11452-5.
  • Słownik literatury staropolskiej. redakcja: Teresa Michałowska. Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 346-354, seria: Vademecum polonisty. ISBN 83-04-02219-2.
  • Labuda Gerard Główne linie rozwoju rocznikarstwa polskiego w wiekach średnich, Kwartalnik historyczny, tom 78, z.4/1971
  • Brygida Kürbis: Wstęp. W: Kronika wielkopolska. Kazimierz Abgarowicz (tł.), Brygida Kürbis (red.). Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, 2010, s. 7-33. ISBN 97883-242-1275-0}.
  • Edward Skibiński: Kronika wielkopolska. W: Vademecum historyka mediewisty. Jarosław Nikodem, Dariusz Andrzej Sikorski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 260-265. ISBN 978-83-01-17239-8.