Lalibela

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Lalibela
አክሱም
Ilustracja
Państwo  Etiopia
Kilil Amhara
Wysokość 2630[1] m n.p.m.
Populacja (2012)
• liczba ludności

19100[2]
Położenie na mapie Etiopii
Mapa lokalizacyjna Etiopii
Lalibela
Lalibela
Ziemia 12°01′45,660″N 39°02′25,512″E/12,029350 39,040420

Lalibela[3] (amhar. ላሊበላ) daw. Roha[a][4] – miejscowość w Etiopii, leżąca na wschód od jeziora Tana, na pograniczu Wyżyny Abisyńskiej i Kotliny Danakilskiej.

Lalibela jest świętym miejscem Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego, do którego zmierzają liczne pielgrzymki chrześcijan. Słynie z jedenastu wykutych w litej skale monumentalnych kościołów, zbudowanych najprawdopodobniej na zlecenie cesarza Lalibeli (1181–1221) w XII–XIII wieku.

W 1978 roku wykute w skale kościoły Lalibeli wpisano na listę światowego dziedzictwa kulturalnego UNESCO.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Lalibela leży 2630 m n.p.m. na wschód od jeziora Tana, na pograniczu Wyżyny Abisyńskiej i Kotliny Danakilskiej, ok. 700 km na północ od Addis Abeby[5]. Przez miejscowość przepływa strumyk Jordan[5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W okresie średniowiecza miasto nazywało się Roha[5] i było stolicą królestwa dynastii Zagwe obejmującego tereny obecnej Etiopii w X–XIII wieku[2]. Obecna nazwa miasta została nada mu na cześć negusa Etiopii z dynastii Zagwe – Lalibeli (1181–1221)[5][4], który miał założyć tu nową stolicę królestwa i zlecić w mieście budowę kościołów[2] z zamiarem stworzenia „Nowej Jerozolimy” po tym jak muzułmanie zablokowali drogi pielgrzymkowe do Jerozolimy[6].

Lalibela znaczy "pszczoły uznały jego władzę"[1]. Według legendy po narodzinach cesarza otoczył go rój pszczół, co jego matka uznała za znak i zapowiedź, że będzie w przyszłości negusem, królem królów Etiopii[1]. Sprawujący wówczas władzę brat przyszłego cesarza otruł Lalibelę w obawie o utratę tronu[1]. Lalibela zapadł jednak w trzydniowy sen, podczas którego aniołowie zanieśli go do nieba[1], a bóg odesłał go na ziemię z poleceniem budowy kościołów i wysłał aniołów, by pomogli w budowie, pracując w nocy[5].

Według innej legendy, król miał zatrudnić Hindusów, Arabów, Egipcjan a nawet budowniczych z Jerozolimy[5]. Budowle miały zostać ukończone po 24 latach pracy[5]. Aby zmieścić się w takich ramach czasowych przy budowie musiałoby pracować 40 tys. robotników, co wydaje się mało prawdopodobnym[5].

Kolejna legenda utrzymuje, że przynajmniej jeden z kościołów został zbudowany z pomocą aniołów w jeden dzień[1].

Lalibela jest świętym miejscem Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego, do którego zmierzają liczne pielgrzymki chrześcijan[7]. Lalibelę odwiedza podczas świąt kościelnych do 50 tys. wiernych[7]. Corocznie kościoły zwiedza ponad 10 tys. turystów[7][b]. W Lalibeli przebywa ok. 350 księży i 250 diakonów, setki mnichów i studentów[8].

Kościoły Lalibeli[edytuj | edytuj kod]

Kościoły skalne w Lalibelia
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Bete Giyorgis Lalibela.jpg
Kościół świętego Jerzego
Kraj  Etiopia
Typ kulturowe
Spełniane kryterium I, II, III
Numer ref. 18
Regionb Afryka
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 1978
na 2. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO

Jedenaście kościołów wykuto w litej skale i ozdobiono reliefami w późnym XII wieku i na początku XIII wieku[5]. Pierwszym Europejczykiem, który odwiedził kościoły był portugalski jezuita Francisco Álvares w 1520 roku[5].

Jeden z kościołów sięga 27 m w głąb skały, wysokość wielu przewyższa 10 m[9] a niektóre świątynie połączone są tunelami[5]. Architektura i zdobnictwo świątyń zdradza wpływy greckie, egipskie a nawet islamskie[7].

Kościoły formują dwie grupy – po północnej i południowej stronie strumyku Jordan[5].

Po północnej stronie znajdują się[6]:

  • Biete Medhani Alem (wolne tłum. kościół Zbawcy Świata) – pięcio-nawowa świątynia, najprawdopodobniej największy wykuty w skale kościół na świecie[6]
  • Biete Mariam (wolne tłum. kościół Maryi) – z malowidłami Gwiazdy Dawida i scen z życia Jezusa, m.in. ucieczki do Egiptu[2]
  • Biete Maskal (wolne tłum. kościół Krzyża)
  • Biete Denagel (wolne tłum. kościół Dziewic)
  • Biete Golgotha Mikael (wolne tłum. kościół Golgoty Michała) – kościół Golgoty dzieli z kościołem Michała ten sam dach; w kościele Golgoty znajduje się Kaplica Trójcy Świętej – najświętsze miejsce w Lalibeli[2]. Tradycja utrzymuje, że spoczywa tu Lalibela[10].

Po stronie południowej znajdują się[6]:

  • Biete Amanuel (wolne tłum. kościół Emmanuela)
  • Biete Qeddus Mercoreus (wolne tłum. kościół św. Marka)
  • Biete Abba Libanos (wolne tłum. kościół Abby Libanosa)
  • Biete Gabriel Raphael (wolne tłum. kościół Gabriela Rafaela)
  • Biete Lehem (wolne tłum. kościół św. chleba).

Jeden z kościołów – Biete Ghiorgis (wolne tłum. kościół św. Jerzego) – został wykuty z dala od innych, ale połączony z nimi poprzez system rowów[6].

Cztery kościoły – Biete Medhani Alem, Biete Mariam, Biete Amanuel i Biete Ghiorgis – to wolnostojące bloki skalne, wyraźnie oddzielone od otaczającej ich skały – kościoły monolityczne[5]. Pozostałe świątynie nie są w pełni monolityczne, ponieważ nie są w pełni oddzielone od otaczającej ich skały – przynajmniej jedną ze ścian lub dach tworzy otaczająca je skały[5].

W 1978 roku wykute w skale kościoły w Lalibeli wpisano na listę światowego dziedzictwa kulturalnego UNESCO[6].

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Stosowanie imienia Lalibela jako toponim pojawia się w XVI–XVII wieku; do tej pory Etiopski Kościół Ortodoksyjny często stosuje nazwę Debra Roha. Patrz Phillipson (2014))
  2. Dane z 2001 roku

Przypisy

  1. a b c d e f Kim Wildman, Philip Briggs: Ethiopia. Bradt Travel Guides, 2012, s. 323. ISBN 9781841624143. [dostęp 2016-01-16]. (ang.)
  2. a b c d e David H. Shinn, Thomas P. Ofcansky: Historical Dictionary of Ethiopia. Scarecrow Press, 2013, s. 259. ISBN 9780810874572. [dostęp 2016-01-16]. (ang.)
  3. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza granicami Polski przy Głównym Geodecie Kraju: Afryka. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2004, s. 66, seria: Nazewnictwo Geograficzne Świata. [dostęp 2016-01-16].
  4. a b David W. Phillipson: Foundations of an African Civilisation: Aksum and the Northern Horn, 1000 BC - AD 1300. Boydell & Brewer Ltd, 2014, s. 227. ISBN 9781847010889. [dostęp 2016-01-16]. (ang.)
  5. a b c d e f g h i j k l m n Donald Langmead, Christine Garnaut: Encyclopedia of Architectural and Engineering Feats. ABC-CLIO, 2001, s. 179. ISBN 9781576071120. [dostęp 2016-01-16]. (ang.)
  6. a b c d e f UNESCO: Rock-Hewn Churches, Lalibela (ang.). [dostęp 2016-01-16].
  7. a b c d Donald Langmead, Christine Garnaut: Encyclopedia of Architectural and Engineering Feats. ABC-CLIO, 2001, s. 180. ISBN 9781576071120. [dostęp 2016-01-16]. (ang.)
  8. Mark Jarzombek. Lalibela and Libanos: The King and the Hydro-Engineer of 13th Century Ethiopia. „Construction Ahead”, s. 16–21, (May–June 2007) (ang.). 
  9. Kim Wildman, Philip Briggs: Ethiopia. Bradt Travel Guides, 2012, s. 324. ISBN 9781841624143. [dostęp 2016-01-16]. (ang.)
  10. David W. Phillipson: Foundations of an African Civilisation: Aksum and the Northern Horn, 1000 BC - AD 1300. Boydell & Brewer Ltd, 2014, s. 235. ISBN 9781847010889. [dostęp 2016-01-16]. (ang.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]