Lapończycy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Saami
Godło narodowe
Nazwa polska Lapończycy
Populacja 64 – 107 tys.
Rejon Laponia
Państwo Norwegia, Finlandia, Rosja
Język Języki saamskie, w tym Język północnosaamski, Język południowosaamski, Język lule, Język skolt, Język inari, Język kildin
Religia Chrześcijaństwo (w tym prawosławie, luteranizm), szamanizm/animizm
Mapa
Lokalizacja

Lapończycy, Saamowie[1] (Łoparowie[2], Loparowie[2]; lap. Saami[1]) – lud zamieszkujący głównie Laponiękrainę historyczno-geograficzną w Europie Północnej obejmującą północne krańce Norwegii, Finlandii, Rosji (Płw. Kolski) oraz Szwecji[3]. Saamowie są potomkami pierwotnych mieszkańców Skandynawii[2].

Jedna trzecia Lapończyków posługuje się językami saamskimi (z grupy języków ugrofińskich), pozostali mówią językami urzędowymi krajów, w których mieszkają.

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie słowa Sámi jest nieznane. Istnieje teoria łącząca Sámi, Häme (region w Finlandii) oraz Suomi (fińskie określenie Finlandii) w grupę wywodzącą się od tego samego zapożyczenia z języków bałtyckich*žēmē, oznaczające ziemię[4].

Pochodzenie określenia Lapończycy (szw. lappar, ros. лопь) jest nieznane, przez wieki została ona skojarzona ze szwedzkim słowem „lapp”, oznaczającym łatę i uznana za pejoratywną[5], sugerującą, że Saamowie noszą stare połatane ubrania[6] lub że są ludem „przyszytym” do prawowitych mieszkańców Skandynawii. Z tego powodu od lat 20. XX wieku w Rosji oraz w ostatnich dziesięcioleciach w krajach nordyckich[7] zaczęto upowszechniać nazwy oparte na rdzennej nazwie Sámi.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Saamowie, autochtoni Laponii, około 1900 roku

Są potomkami przedindoeuropejskiego ludu nazwanego przez badaczy Komsa, który zamieszkiwał tereny Fennoskandii od czasów ostatniego zlodowacenia (10 tys. lat temu)[8]. Ten koczowniczy lud trudnił się głównie myślistwem. Do XIV  w. zamieszkiwali oni znaczny obszar Skandynawii[2] (również obszar współczesnej Finlandii), później zostali zepchnięci na północ przez ludy skandynawskie i ugrofińskie[2]. Genetycznie Saamowei są dość odlegli od innych ludów żyjących w Skandynawii, wykazując stosunkowo najbliższe (acz niewielkie) spokrewnienie z Finami – przypuszczalnie w efekcie setek lat mieszania się populacji. Zajmują oni najmniej korzystne obszary tundry polarnej. Saamowie zostali schrystianizowani bardzo późno, bo dopiero w okresie od XVII do XIX wieku, przy czym Saamowie skandynawscy przyjęli luteranizm, a Saamowie kolscy – prawosławie[3].

Kultura i zwyczaje[edytuj | edytuj kod]

Współcześni Saamowie w strojach ludowych

Silne procesy asymilacyjne wymusiły na większości Saamów przejęcie osiadłego trybu życia[3], choć przez długi okres granice poszczególnych krajów nie miały dla koczowniczych Saamów większego znaczenia. Lud ten nadal trudni się tradycyjnymi zajęciami: myślistwem (Saamowie leśni), rybołówstwem (Saamowie nadbrzeżni, głównie nad Oceanem Arktycznym) czy hodowlą reniferów (Saamowie górscy)[3].

Wśród Saamów ciągle żywy jest folklor, m.in. oryginalny kolorowy strój ludowy, rytmiczna forma śpiewu – tzw. joikowanie oraz zdobnictwo w rogu, kości i drewnie[3]. Ciągle obecne są elementy szamańskich praktyk i animistycznych wierzeń.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według szwedzkiego parlamentu Saami szacowana liczba ludności Saami wynosi około 70 000. Jednym z problemów przy próbie oszacowania liczby ludności Sámi jest to, że istnieje niewiele wspólnych kryteriów tego, czym jest „bycie Sámi”. Ponadto istnieje kilka języków Sámi i dodatkowych dialektów, a na terenie Laponii jest kilka obszarów, gdzie niewielu Sámi posługuje się językiem ojczystym z powodu wymuszonej asymilacji kulturowej, lecz nadal uważają się za Samów. Inne wyznaczniki tożsamości to pokrewieństwo (o którym można powiedzieć, że ma duże znaczenie dla wszystkich Sámi), region geograficzny Laponii, z którego pochodzi ich rodzina, lub też ochrona bądź zachowanie pewnych aspektów kultury saamskiej[9].

Niemniej jednak, ze względu na asymilację kulturową ludności Sámi, która miała miejsce w czterech krajach na przestrzeni wieków, trudno jest dokładnie oszacować liczbę ludności[10]. Liczebność tej populacji szacuje się na od 80 do 135 tysięcy osób[11][12], na obszarze całego regionu nordyckiego, w tym na terenach miejskich, takich jak Oslo, Norwegia, tradycyjnie uważanych za położone poza Laponią.

Znani Saamowie[edytuj | edytuj kod]

  • Lars Levi Læstadius (1800-1861) – szwedzko-saamski pastor luterański, założyciel religijnego ruchu odrodzeniowego laestadianizmu, botanik, pisarz i propagator abstynencji.
  • Mari Boine (ur. 1956) – norwesko-saamska piosenkarka o międzynarodowej sławie, tworzy i wykonuje muzykę, inspirującą się folklorem saamskim.
  • Tomi Putaansuu (ur. 15 lutego 1974 w Rovaniemi) – założyciel i członek hardrockowego zespołu Lordi. To właśnie on realizuje nowe pomysły na teledyski, piosenki i stroje dla grupy.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Lapończycy. Encyklopedia PWN. [dostęp 2020-01-17].
  2. a b c d e Wielka Encyklopedia Powszechna PWN. T. 10: Robi–Step. Warszawa: PWN, 1967, s. 278.
  3. a b c d e Wielka Encyklopedia Powszechna PWN. T. 6: Kont–Mam. Warszawa: PWN, 1965, s. 387–388.
  4. Abstract: The Finnic Ethnonyms (ang.).
  5. Jacek Pawlicki, Ostatni tacy Sami, wyborcza.pl, 2008 [dostęp 2019-11-21].
  6. An introduction to the Sami people (ang.).
  7. Saamis or Lapps (ang.).
  8. Galdu Resource Centre for the Rights of Indigenous Peoples (ang.). [dostęp 14 września 2007]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  9. SAMI IN SWEDEN, web.archive.org, 27 grudnia 2009 [dostęp 2019-12-18] [zarchiwizowane z adresu 2009-12-27].
  10. The Saami – Virtual Finland, web.archive.org, 10 lutego 2009 [dostęp 2019-12-18] [zarchiwizowane z adresu 2009-02-10].
  11. Europe :: Norway – The World Factbook – Central Intelligence Agency, cia.gov [dostęp 2019-12-18].
  12. The Sámi people (Norway – the official site in the UK), web.archive.org, 24 maja 2006 [dostęp 2019-12-18] [zarchiwizowane z adresu 2006-05-24].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]