Liturgia Męki Pańskiej

Liturgia Męki Pańskiej – w rycie rzymskim nabożeństwo odprawiane w Wielki Piątek w godzinach popołudniowych.

Wielki Piątek jest jednym z dwóch dni w roku (drugim jest Wielka Sobota), w których w rycie rzymskim nie sprawuje się Eucharystii. Liturgia Męki Pańskiej ma natomiast umożliwić wiernym oddanie czci cierpieniom i śmierci Jezusa Chrystusa poniesionej na krzyżu. W Polsce często przed liturgią odprawia się drogę krzyżową, a po niej gorzkie żale^{[potrzebny przypis]}.

Przebieg obrzędów

Zreformowany ryt rzymski

Intencje modlitw błagalnych (modlitwy powszechnej) wielkopiątkowej liturgii
w różnych wydaniach mszału rzymskiego
Missale romanum 1954 Niezreformowany ryt rzymski sprzed reformy Piusa XII (do 1955)	Missale romanum 1962 Niezreformowany ryt rzymski po reformie Piusa XII (1955-1970)	Missale romanum 2008 Zreformowany ryt rzymski (od 1970)
za Kościół święty	za Kościół święty	za Kościół święty
za papieża	za papieża	za papieża
za wszystkie stany Kościoła	za wszystkie stany Kościoła	za wszystkie stany Kościoła
za cesarza	za rządzących państwami	za katechumenów
za katechumenów	za katechumenów	o jedność chrześcijan
za strapionych i cierpiących	za strapionych i cierpiących	za Żydów
za heretyków i schizmatyków	o jedność Kościoła	za niewierzących w Chrystusa
za Żydów	za Żydów	za niewierzących w Boga
za pogan	za pogan	za rządzących państwami
		za strapionych i cierpiących

Ołtarz jest tego dnia obnażony – bez krzyża, kwiatów, świeczników i obrusów. Tabernakulum od poprzedniego dnia pozostaje puste.

Liturgia powinna rozpocząć się około godziny 15, o ile racje duszpasterskie nie przemawiają za późniejszą porą. Kapłan z diakonem ubrani w szaty mszalne czerwonego koloru oraz posługujący udają się do ołtarza, przy czym w trakcie wejścia nie niesie się żadnych paramentów ani nie wykonuje się śpiewu. Jeżeli w liturgii uczestniczą inni prezbiterzy, zakładają oni strój chórowy oraz (w czasie Komunii) czerwone stuły. Następnie kapłan i diakon wykonują gest prostracji (w zależności od okoliczności zamiast tego mogą też uklęknąć); wszyscy pozostali klęczą przez pewien czas w milczeniu.

Potem kapłan odmawia wstępną orację bez wezwania Módlmy się, a po niej zaczyna się liturgia słowa składająca się z trzech czytań przeplatanych śpiewami międzylekcyjnymi. W ramach ewangelii czyta się lub śpiewa opis Męki Pańskiej według św. Jana, możliwe jest jego wykonanie z podziałem na role. Po ewangelii powinna następować krótka homilia, na koniec której kapłan może zachęcić wiernych do pozostania w milczeniu przez pewien czas.

Następuje modlitwa powszechna w szczególnej formie sięgającej starożytności chrześcijańskiej. Liczy ona dziesięć wezwań, z których każde składa się z:

zapowiedzi intencji śpiewanej przez diakona lub kantora z ambony,
chwili modlitwy w ciszy, w czasie której można polecić zgromadzonym, by klęknęli,
oracji śpiewanej przez kapłana z miejsca przewodniczenia lub od ołtarza,
aklamacji Amen wykonywanej przez wszystkich zgromadzonych.

Intencje modlitwy powszechnej tego dnia są niezmienne. W razie poważnej i publicznej potrzeby biskup diecezjalny może pozwolić lub nakazać, by do istniejących intencji dodano dodatkową.

Głównym momentem liturgii Męki Pańskiej jest adoracja krzyża, które w zależności od lokalnego zwyczaju może przebiegać w jednej z dwóch form:

diakon lub posługujący przynosi zasłonięty krzyż do ołtarza, następnie kapłan odsłania go (zdejmuje z niego zasłonę) w trzech etapach i po każdym z nich ukazuje go zgromadzonym,
diakon, kapłan lub posługujący przynosi niezasłonięty krzyż do ołtarza, przy czym w drodze od wejścia do kościoła do prezbiterium niosący krzyż zatrzymuje się trzykrotnie i ukazuje go zgromadzonym.

Przy ukazywaniu wiernym krzyża śpiewa się aklamację Oto drzewo Krzyża, na którym zawisło Zbawienie świata (łac. Ecce lignum Crucis, in quo salus mundi pependit), na co wierni odpowiadają: Pójdźmy z pokłonem (łac. Venite adoremus). Następnie kapłan, posługujący i wierni oddają cześć krzyżowi, np. poprzez pocałunek lub skłon. W tym czasie śpiewa się improperia i inne pieśni o Męce Pańskiej. Jedynie w wielkich zgromadzeniach wiernych można zrezygnować z podania krzyża do adoracji wszystkim wiernym; w takim wypadku po oddaniu mu czci przez pewną część zgromadzonych kapłan w krótkich słowach zachęca ich do adoracji, następnie podnosi go i trzyma przez pewien czas. W polskiej tradycji krzyż następnie składany jest na przeznaczonym ku temu miejscu w nawie, gdzie wierni mogą mu oddawać cześć aż do rozpoczęcia wigilii paschalnej.

Gdy zakończy się adoracja krzyża, ołtarz jest przykrywany obrusem, umieszcza się na nim także świece, korporał i mszał. Diakon lub kapłan krótką drogą przenosi z kaplicy przechowania naczynia z Najświętszym Sakramentem konsekrowanym dnia poprzedniego. Następują krótkie modlitwy przygotowujące do przyjęcia Eucharystii (zawierające modlitwę Pańską i embolizm), a następnie rozdaje się komunię. Po niej naczynia puryfikuje się i kapłan odmawia modlitwę po komunii.

Liturgia kończy się modlitwą nad ludem, bez błogosławieństwa i rozesłania. W Polsce i w niektórych krajach zgodnie z tradycją po modlitwie po komunii Najświętszy Sakrament wystawiony w monstrancji przekrytej półprzezroczystym welonem przenosi się do symbolicznego grobu Pańskiego i wystawia do adoracji. W kaplicy grobu Pańskiego powinien być ołtarz, choćby przenośny, i tabernakulum do przechowywania naczynia z Najświętszym Sakramentem przeznaczonym na wiatyk. Kapłan wypowada krótką modlitwę, po czym po chwili adoracji w ciszy wraz z posługującymi odchodzi.

Niezreformowany ryt rzymski

Przed reformą Piusa XII

Ponieważ Kościół w dzień krwawej ofiary Chrystusa powstrzymuje się od ofiary bezkrwawej, w tym dniu odprawia się mszę uprzednio poświęconych darów (łac. missa praesanctificatorum). Diakon i subdiakon używają zwiniętych z przodu czarnych ornatów (łac. planeta plicata), które w przeciwieństwie do dalmatyk – szat radości, są symbolem jarzma i pokuty. Ołtarz jest ogołocony z wyjątkiem sześciu lichtarzy ze świecami (które powinny być wykonane na znak pokuty z niebielonego wosku) oraz krucyfiksu zasłoniętego fioletowym lub czarnym materiałem; tabernakulum jest puste.

Obrzędy powinny rozpoczyna się po odmówieniu nony. Celebrans, diakon i subdiakon ubrani w szaty mszalne koloru czarnego oraz posługujący udają się do ołtarza, przy czym w trakcie wejścia nie niesie się żadnych paramentów ani nie wykonuje się śpiewu. Następnie celebrans i lewici (diakon i subdiakon) wykonują gest prostracji; wszyscy pozostali klęczą przez pewien czas w milczeniu. Podczas prostracji posługujący nakrywają ołtarz jednym obrusem oraz kładą mszał po stronie lekcji.

Celebrans z lewitami wstają i podchodzą do ołtarza i całują go. Potem lektor odczytuje proroctwo z księgi Ozeasza, po którym śpiewa się traktus z Pieśni Habakuka, a następnie celebrans odmawia orację; potem subdiakon wykonuje lekcję z księgi Wyjścia, po której śpiewa się kolejny traktus (z Psalmu 139). Potem wykonuje się Mękę Pańską według św. Jana, w miarę możliwości z podziałem na role Chrystusa, ewangelisty (łac. chronista) i pozostałych osób (łac. synagoga). Ostatni fragment pasji jest śpiewany przez diakona z asysty w formie jak ze zwykłej mszy, tj. z błogosławieństwem diakona i procesją, jednak bez świec oraz kadzidła.

Następują uroczyste modlitwy błagalne wywodzące się ze starożytnej modlitwy powszechnej, która w obrządku rzymskim zanikła we wszystkie dni poza Wielkim Piątkiem. Liczą one dziewięć wezwań, z których każde składa się z:

zapowiedzi intencji śpiewanej przez celebransa od ołtarza,
wezwania diakona Klęknijmy (łac. Flectamus genua), chwili modlitwy w ciszy zakończonej wezwaniem subdiakona Powstańcie (łac. Levate),
oracji śpiewanej przez celebransa,
aklamacji Amen wykonywanej przez wszystkich zgromadzonych.

Głównym momentem liturgii jest adoracja krzyża. Celebrans i lewici zdejmują ornaty, diakon zabiera krucyfiks z ołtarza i podaje go celebransowi. Ten, stojąc przed ołtarzem, odsłania go (zdejmuje z niego zasłonę) w trzech etapach i po każdym z nich ukazuje go zgromadzonym, śpiewając z pomocą lewitów wezwanie Oto drzewo krzyża, na którym zawisło Zbawienie świata (łac. Ecce lignum crucis in quo salus mundi pependit). Wierni odpowiadają Pójdźmy z pokłonem (łac. Venite, adoremus). Następnie celebrans, posługujący i wierni oddają cześć krzyżowi, np. poprzez pocałunek lub skłon. Celebrans i lewici po oddaniu czci krzyżowi ponownie zakładają ornaty. W czasie adoracji śpiewa się improperia i inne pieśni o Męce Pańskiej. Po jej zakończeniu krzyż jest ustawiany z powrotem na ołtarzu; zapala się świece ołtarzowe i umieszcza na nim korporał i puryfikaterz.

Celebrans z lewitami i posługującymi procesyjnie (z krzyżem, świecami i kadzidłem) udają się do ołtarza (tzw. ciemnicy), w którym w dniu poprzednim złożono naczynie z Najświętszym Sakramentem. Podczas procesji do ołtarza głównego śpiewa się hymn Vexilla regis prodeunt. Następnie rozpoczyna się ofiarowanie w formie częściowo zbieżnej z tą ze zwyczajnej mszy, podczas którego kielich zalewany jest winem oraz wodą, a następnie razem z konsekrowaną hostią są okadzane. Bezpośrednio po ofiarowaniu celebrans przechodzi do śpiewu modlitwy Pańskiej, którą jak zwykle śpiewa sam celebrans, pozostali zaś zgromadzeni odpowiadają dopiero na ostatnie wezwanie sed libera nos a malo. W tym dniu komunię przyjmuje tylko celebrans – nie jest udzielana wiernym. Po puryfikacji i modlitwie Quod ore sumpsimus obrzędy zasadniczo od razu się kończą, a celebrans i posługujący odchodzą. W Polsce i niektórych krajach przyjęła się jednak tradycja konsekrowania w Wielki Czwartek jeszcze jednej hostii, którą po wielkopiątkowych obrzędach umieszczoną w monstrancji przekrytej półprzezroczystyn welonem, zanosi się procesyjnie do Grobu Pańskiego. Po zakończeniu obrzędów odmawia się nieszpory bez śpiewu i ponownie obnaża ołtarz.

Po reformie Piusa XII

Mszał po reformie nie wspomina już o mszy uprzednio poświęconych darów, stosuje raczej termin Solemnis actio liturgica postmeridiana in Passione et Morte Domini (Uroczysta popołudniowa czynność liturgiczna [na cześć] Męki i Śmierci Pańskiej). Zasadnicze różnice wprowadzone przez reformę lat 50. XX wieku to:

Na ołtarzu nie powinien znajdować się krzyż ani świece – pojawiają się one tam po zakończeniu adoracji krzyża. Obrus umieszcza się bezpośrednio przed rozpoczęciem modlitw błagalnych.
W pierwszej części celebrans i diakon są ubrani w alby oraz czarne stuły, zaś subdiakon jedynie w albę (lewici nie używają złożonych ornatów). Na czas modlitw błagalnych celebrans zakłada czarną kapę, a lewici dalmatykę i tunicellę, które potem ponownie zdejmują na rozpoczęcie odsłaniania krzyża. Po zakończeniu jego adoracji zdejmują paramenty w kolorze czarnym i zakładają szaty mszalne (ornat, dalmatykę, tunicellę i stuły, jednak nie manipularz) koloru fioletowego.
Po prostracji kapłan stojąc u stóp ołtarza śpiewa orację, a następnie przechodzi z lewitami do siedzenia, gdzie pozostaje przez całą liturgię słowa.
Mękę Pańską śpiewa się bez wyróżniania końcowej części.
Niektóre intencje modlitw błagalnych są przeredagowane lub inaczej nazwane.
Najświętszy Sakrament z kaplicy przechowania przynosi diakon w towarzystwie dwóch świec i baldachimu – w procesji nie biorą udział celebransi i wierni.
Zrezygnowano z niektórych obrzędów ofiarowania ze zwykłej mszy. Modlitwę Pańską odmawiają wszyscy (jedyny raz w roku), wszyscy zgromadzeni mogą także przyjąć komunię.
Po Komunii nie odmawia się modlitwy Quod ore sumpsimus, natomiast celebrans jako dziękczynienie za przyjęcie sakramentu stojąc przy ołtarzu śpiewa trzy oracje, po których obrzędy się kończą. Nie odmawia się nieszporów, lecz kompletę, i ponownie obnaża ołtarz.

Bibliografia

Kongregacja Kultu Bożego: Wielki Piątek Męki Pańskiej. [w:] List okólny o przygotowaniu i obchodzeniu świąt paschalnych [on-line]. KKBiDS, 16 stycznia 1988. [dostęp 2012-04-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)].