Ornat

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Ornat – (łac. ornare - ozdabiać; ornatus - ubiór ozdobiony, wspaniały, strojny, ozdoba) w liturgii rzymskokatolickiej, starokatolickiej, luterańskiej i anglikańskiej główna szata liturgiczna zakładana przez kapłana do mszy świętej i tych czynności, które łączą się z nią bezpośrednio. W obrządku bizantyjskim odpowiednikiem ornatu jest felonion (fiełoń).

Symbolika ornatu[edytuj]

Ornat symbolizuje kapłańskie obowiązki i godności. Ornat jest symbolem ofiary krzyżowej Chrystusa, jak i ciężaru służby Bożej spełnianej przez kapłana, jako robotnika w winnicy Pańskiej. W liturgii święceń kapłańskich teksty odnoszą ornat do symbolu miłości Bożej przykrywającej wszelki grzech (por. 1P 4,8). Ornat spoczywa na plecach, co nawiązuje do przytłaczającego ciężaru (szczególnie gdy ornat jest bogato zdobiony) wyrażonego w słowach modlitwy odmawianej przy jego zakładaniu jako "słodkie jarzmo Pańskie" (por Mt 11,30). Ornat powstał ze zwykłego rzymskiego płaszcza (paenula), który używany był w podróży, w nie pogodę, a zwłaszcza na widowiskach cyrkowych, gdzie lud był wystawiony na deszcz i wilgoć. W ciągu wieków posiadł różne kroje. W przeszłości głównym motywem zdobniczym ornatów był krzyż lub sceny związane z życiem Jezusa, Najświętszej Maryi Panny i świętych. Przy wykonywaniu współczesnych ornatów unika się wyszukanych ozdób.[1]

Kolory ornatów w Kościele rzymskokatolickim[edytuj]

Kolor ornatu zależy od okresu liturgicznego lub wspomnienia (oficjum) dnia. Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego OWMR 346 wymienia sześć barw ornatów: biały, czerwony, zielony, czarny, fioletowy i różowy[2]:

  • koloru białego (de facto czasem kremowego czy żółtego) używa się w mszach Okresu Wielkanocnego i Narodzenia Pańskiego, w święta i wspomnienia Chrystusa Pana (z wyjątkiem dotyczących Jego Męki), świętych, którzy nie byli męczennikami; w uroczystości Wszystkich Świętych i św. Jana Chrzciciela, w święta św. Jana Ewangelisty, Katedry św. Piotra i Nawrócenia św. Pawła. Biały ornat jest również wykorzystywany w święta i wspomnienia Maryjne – często występuje on w wersji zwanej niebieską z licznymi zdobieniami w tym kolorze. Wykorzystywany jest również w mszach pogrzebowych dzieci, a także dorosłych (zgodnie z wolą zmarłego).
Papież Franciszek ubrany w ornat i paliusz.
  • kolor złoty (również srebrny – dużo rzadziej stosowany) nie jest kolorem stricte liturgicznym, jest zaś kolorem uniwersalnym, często zastępując biały, używa się go również zamiast wszystkich innych; nie może jednak zastąpić czarnego ani fioletowego. Używany bywa podczas szczególnie uroczystych celebracji, w szczególności w Niedzielę Zmartwychwstania czy w Boże Narodzenie.
  • koloru czerwonego używa się w niedzielę Męki Pańskiej (Palmową), w Wielki Piątek, w niedzielę Zesłania Ducha Świętego, w mszach o tematyce wiążącej się z Duchem Świętym (msza obrzędowa bierzmowania), w mszach w oficjach męczenników i apostołów, w mszach o Krzyżu Świętym, w Liturgii Męki Pańskiej, wyjątkowo również w mszach i obrzędach pogrzebowych za zmarłego papieża.
  • koloru zielonego używa się w okresie zwykłym w ciągu roku – per annum.
  • koloru czarnego używa się rzadko, przeznaczony jest dla mszy pogrzebowych i w intencjach dotyczących zmarłych, dawniej również w ceremonii Wielkiego Piątku. Obecnie na mszach za zmarłych najczęściej używa się koloru fioletowego.
  • kolor fioletowy przypisany jest okresom pokuty i oczekiwania (wielki post, Adwent), a także mszom za zmarłych.
  • kolor różowy przewidziany jest na niedziele Gaudete (III Adwentu) i Laetare (IV wielkiego postu), jako rozjaśniony fiolet symbolizuje radość w okresie pokuty i oczekiwania. (Obie nazwy łacińskie dotyczą radości.)
 Zobacz też: Kolory liturgiczne.

Rodzaje ornatów w Kościele rzymskokatolickim[edytuj]

Skrzypcowe

Do reformy liturgicznej w roku 1968 ornat był najczęściej szatą o szerokości ramion, w kształcie dwóch podłużnych części połączonych na ramionach, z otworem na głowę, zupełnie rozciętych po bokach, by ręce miały pełną swobodę ruchów. Ornat skrzypcowy wykonywany z drogocennych materiałów – adamaszku, atłasu, brokatu, aksamitu, altembasu (złotogłowiu) oraz rypsu, był szamerowany galonami i szychowany haftami, rzadziej złotem, zazwyczaj z pretekstą w kształcie kolumny lub krzyża. Czasami ornaty skrzypcowe kameryzowano (wysadzano) kamieniami szlachetnymi lub ich imitacjami. Ornat skrzypcowy ma kilka odmian:

  • odmiana francuska – posiada krzyżową lub kolumnową, bardzo ozdobną pretekstę z tyłu, przód także posiada pretekstę, lecz jest mniej ozdobny. Odmiana ta funkcjonuje do dziś.
  • odmiana rzymska – posiada pretekstę kolumnową z tyłu, a krzyżową (w kształcie litery T) z przodu. Odmiana ta także jest nadal używana.
  • odmiana hiszpańska i brazylijska – posiada preteksty krzyżowe lub kolumnowe. Różni się znacznie kształtem od ornatu skrzypcowego, gdyż przypomina w wyglądzie gruszkę.
  • odmiana belgijsko-niemiecka – posiada preteksty kolumnowe lub krzyżowe z tyłu. Nieznacznie różni się od francuskiego ornatu skrzypcowego. Nadal używana.
  • odmiana św. Karola Boromeusza – przypomina dzisiejszy ornat gotycki, ale jest węższy.
Ornat skrzypcowy w odmianie hiszpańskiej.
Gotyckie

W użyciu był również dłuższy ornat gotycki (zwany starożytnym lub antycznym), nieco zbliżony wyglądem do ornatów posoborowych. Obecnie ornat jest luźno zwisającą szatą wkładaną przez głowę, szerszą, zwisającą nie tylko do przodu i do tyłu, ale i na boki. Najczęściej składa się z jednego płata materiału o eliptycznym kształcie, z dziurą pośrodku na głowę, często z ozdobnym kapturem i zdobioną pretekstą. Po reformie liturgicznej z 1968 roku stał się najczęściej używaną szatą w liturgii. Ornaty te także mają swoje odmiany :

  • odmiana św. Andrzeja – przypomina dzisiejszy ornat gotycki bez kaptura, ma pretekstę w kształcie krzyża z wznoszącymi się ramionami. Odmiana ta jest nadal używana.
  • odmiana zwykła – z pretekstą jak w ornatach skrzypcowych. Nadal używana.
  • odmiana posoborowa – stylizowana na odmianę zwykłą, ale cechująca się dość dużą dowolnością w zdobieniach.

Aktualnie dopuszcza się stosowanie zarówno ornatów kroju skrzypcowego jak i gotyckiego, choć praktyka pokazuje częstsze stosowanie tego drugiego.

Ornat gotycki wraz z mitrą
Stożkowe

Powszechnie stosowany do XV wieku. Ornat w formie stożka, szyty z półkola materiału, którego boki złożone do środka dają właśnie kształt stożka z poziomym bądź pionowym wycięciem na głowę. Jest to najprawdopodobniej pierwotny kształt ornatów, wspólny dla chrześcijaństwa zachodniego i wschodniego. Z biegiem lat w zależności od tradycji, przycinano materiał po bokach (tradycja rzymska) lub z przodu (tradycja bizantyjska). Pierwotnie ornat stożkowy był wierzchnią szatą używaną powszechnie w cesarstwie rzymskim. Ornaty stożkowe rozdawane były duchownym podczas spotkania młodych nad Lednicą w 2010 roku[3], używane są nadal w niektórych klasztorach i Kościołach starokatolickich[4].

Ornaty w innych obrządkach[edytuj]

Benedykt XVI w ornacie o kroju rzymskim

Ornat w kolorze ciemnoniebieskim używany w Kościołach starokatolickich i anglikańskich w okresie Adwentu. Symbolizuje oczekiwanie na wschód słońca[5]. W krajach skandynawskich w Kościołach protestanckich podobnie jak w Kościele rzymskokatolickim używa się ornatu.

Przypisy

  1. Ks. GrzegorzK. G. Rzeźwicki Ks. GrzegorzK. G., Od kandydata przez stopnie ministranta funkcję lektora i ceremoniarza do animatora, 2013.
  2. Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów: Rzeczy potrzebne do sprawowania mszy świętej (pol.). W: Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego z trzeciego wydania Mszału Rzymskiego, Rzym 2002 [on-line]. KKBiDS, 6 listopada 2003. [dostęp 2012-03-12].
  3. http://www.lednica2000.pl/formacja/aktualnosc/artykul/ornat-lednicki/
  4. http://www.starokatolicy.eu/dlaczego-uzywamy-ornaty-stozkowe/
  5. http://stpaulsivy.org/did-you-know-series/did-you-know-why-blue-for-advent-by-the-rev-eric-liles/

Bibliografia[edytuj]

  • E. Stencel Przy ołtarzu Pana, wyd. Diecezjalne, Pelplin 1993

Linki zewnętrzne[edytuj]