Niebo nad Berlinem

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Niebo nad Berlinem
Der Himmel über Berlin
Gatunek melodramat
Data premiery 23 września 1987
Kraj produkcji  Francja
 Niemcy
Język niemiecki
Czas trwania 127 min
Reżyseria Wim Wenders
Scenariusz Peter Handke
Wim Wenders
Richard Reitinger
Główne role Bruno Ganz
Solveig Dommartin
Otto Sander
Curt Bois
Peter Falk
Muzyka Jürgen Knieper
Zdjęcia Henri Alekan
Scenografia Esther Walz
Heidi Lüdi
Kostiumy Monika Jacobs
Montaż Peter Przygodda
Produkcja Wim Wenders
Anatole Dauman

Niebo nad Berlinem (niem. Der Himmel über Berlin) – film niemieckiego reżysera Wima Wendersa. W 1998 na podstawie Nieba nad Berlinem nakręcono amerykański film Miasto Aniołów.

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Postacie w cyrku[edytuj | edytuj kod]

  • Laurent Petigand – muzyk
  • Dominique Rojo – perkusja
  • Otto Kuhnle – żongler
  • Christoph Merg – żongler
  • Peter Werner – kierownik
  • Lajos Kovács – trener Marion
  • Susanne Vierkötter
  • Paul Busch
  • Karin Busch
  • Irene Mössinger
  • Franky

Anioły w bibliotece[edytuj | edytuj kod]

Postacie w schronie przeciwlotniczym[edytuj | edytuj kod]

  • Jerry Barrish – reżyser
  • David Crome – asystent reżysera
  • Jeanette Pollak – kostiumy
  • Christian Bartels – młody hitlerowiec
  • Käthe Fürstenwerth
  • Werner Schönrock
  • Bernd Ramien
  • Erika Rabau
  • Silvia Blagojeva Itscherenska
  • Sultan Metal
  • Oliviet Picot
  • Jochen Gliscinsky
  • Erich Schupke[1]

Opis fabuły[edytuj | edytuj kod]

Miejscem akcji filmu jest Berlin Zachodni w połowie lat 80., a częstym motywem jest klaustrofobiczne zamknięcie miasta murem, zniszczenie przeszłości (m.in. ruiny hotelu Esplanade, w których odbywa się koncert, czy ugór po dawnym placu Poczdamskim). Miasto zostało nam pokazane oczyma dwóch aniołów (Damiela i Casiela). Jest ono smutne i ponure. Żyjący w nim ludzie są nieszczęśliwi, pozbawieni trwałej tożsamości[2]. Wysłannicy Boga (widziani tylko przez dzieci) wędrują ulicami miasta, przyglądają się codziennemu życiu jego mieszkańców i im pomagają. Nieśmiertelni aniołowie widzą świat w odcieniach szarości (nie widzą kolorów), nie czują bólu, głodu, smutku czy radości – innymi słowy mówiąc, nie odczuwają tego co zwykli ludzie. Pewnego dnia Damiel zakochuje się w pięknej akrobatce Marion. Jest to dla niego obce uczucie, nie potrafi sobie z nim poradzić. Postanawia zrezygnować z nieśmiertelności i stać się człowiekiem. W tej drodze pomaga mu były anioł, obecnie aktor filmowy, Peter Falk.

Film po kilku latach zyskał niespodziewanie dodatkowe znaczenie – stał się ostatnim zapisem paradokumentalnym Berlina Zachodniego, ponieważ większość miejsc, w których powstawał, została w ciągu kolejnej dekady, po zjednoczeniu Berlina, zabudowana lub zburzona.

Geneza i okoliczności powstania[edytuj | edytuj kod]

Zaczątkiem filmu był pomysł napisania o Berlinie. Wenders poszukiwał historii, która pozwoliłaby mu opowiedzieć o złożonej i trudnej historii miasta. Pomysł, aby uczynić anioły narzędziem opowieści o stolicy Niemiec pojawił się później[3]. Jego źródeł było, według reżysera wiele. Były to m.in. Elegie duinejskie Rainera Marii Rilkego, malarstwo Paula Klee, Anioł historii Waltera Benjamina i piosenka zespołu the Cure[4]. Inspiracją była też dla niego ostatnia scena jego filmu Paryż, Teksas, w której Nastassia bierze małego Huntera na ręce. Według reżysera ta scena miała w sobie coś wyzwalającego i sprawiła, że w kolejnym filmie chciał mieć silną postać kobiecą[5].

Pewnego dnia Wenders napisał w swoim notatniku "Anioły" i "bezrobotne" i od tych słów zaczął opracowywać notatki do filmu. Początkowo wydawało mu się, że materiału jest za mało – mimo ciągłego przyrostu notatek, nadal nie miał konkretnego pomysłu na wątek czy ideę, która uporządkowałaby materiał. Anioły dawały zbyt wiele możliwości wyobraźni, aby reżyser mógł wybrać jakiś konkretny pomysł[6].

Wenders chciał zacząć kręcić jesienią 1987 roku, nadal jednak nie miał zarysu scenariusza. Do jego napisania Wenders zaprosił pisarza Petera Handkego. Handke ukończył właśnie powieść Die Wiederholung i czuł się wypalony, twierdził, że nie może już nic więcej napisać. W końcu jednak powiedział Wendersowi, że jeśli ten przyjedzie go odwiedzić, to być może uda im się coś wspólnie wypracować. Reżyser udał się więc do Salzburga, gdzie on i Handke rozmawiali o filmie przez tydzień, podczas wspólnych spacerów. Handke zdecydował, że rozumie film, może napisać kilka fragmentów i coś w rodzaju wiersza. Wysyłał mu je pocztą co tydzień, przez cały wrzesień. Były to po prostu fragmenty tekstu, bez żadnych dodatkowych objaśnień. Ostatecznie Handke napisał dziesięć fragmentów (lub, jak mówi Wenders w innym wywiadzie – cztery dialogi[7]). Film nie miał szczegółowego scenariusza, dlatego fragmenty Handkego stanowiły punkty orientacyjne organizujące cały film, pomiędzy którymi Wenders poruszał się kręcąc Niebo nad Berlinem. Resztę scen Wenders rozpisywał wraz ze swoją asystentką Clare i z Richardem Retingerem w noc przed ich nakręceniem[6][7].

Wybór aktorów grających główne role był dla Wendersa oczywisty, nie prowadzono castingu – reżyser od razu zgłosił się do Bruno Ganza i Solveig Dommartin, z którymi pracował już wcześniej. Solveig miała też doświadczenie jako amatorka-trapezistka w szkole cyrkowej w Paryżu. Aktorka była od początku zdecydowana samodzielnie wykonywać sceny na trapezie i nie korzystać z pomocy dublerki. Dlatego rozpoczęła trening pod okiem węgierskiego trenera i aktora, Lajosa Kovacsa. Ćwiczyła przez pięć godzin dziennie przez sześć tygodni w prawdziwym cyrku. Mimo, że na dwa dni przed początkiem zdjęć Dommartin uległa wypadkowi podczas treningu i upadła na plecy z wysokości pięciu metrów, nie przerwała ćwiczeń i odegrała sceny na trapezie w Niebie nad Berlinem[8].

Przystępując do kręcenia filmu Wenders i Handke nie mieli pojęcia, jak mają wyglądać filmowe anioły, dlatego przez pierwsze trzy dni zdjęciowe kręcono bez nich. Sceny filmowano w porządku chronologicznym, dlatego, zaczęto od scen z dziećmi patrzącymi na niebo. W międzyczasie przeprowadzano testy, filmując Bruno Ganza i Otto Sandersa w różnych anielskich przebraniach – perukach, zbrojach, białych szatach, różnych rodzajach makijażu itp. i rozważając różne kwestie teoretyczne, np. czy włosy aniołów mogą poruszać się na wietrze lub czy mogą oni zmoknąć w deszczu. Pod koniec trzeciego dnia zmęczony Wenders stwierdził, że ma dość anielskich strojów i zdecydował, że aktorzy mają zagrać w zwykłych płaszczach. Kupili je następnego dnia[9]. Operator Henri Alekan uważał, że anioły powinny być przezroczyste, jednak reżyser nie chciał się na to zgodzić. Ostatecznie pomysł Alekana z przezroczystością przetrwał w scenach, w których anioł Damiel próbuje podnieść rzeczy (najpierw kamień, potem ołówek), ale jako anioł nie może tego zrobić, przedmioty pozostają tam, gdzie leżą, Damiel podnosi jedynie ich przezroczystą esencję. Imiona aniołów, Damiel i Cassiel, zostały zaczerpnięte ze słownika aniołów[8].

W trakcie kręcenia filmu do obsady dołączyło dwóch dodatkowych aktorów – Peter Falk oraz Curt Bois[10].

Boisa Wendrs poznał poprzez Bruno Ganza. Na etapie planowania filmu, Wenders chciał, aby pojawiła się w nim postać starego archanioła, mieszkającego w bibliotece. Jednak Handke, zainspirowany wiszącą nad swoim biurkiem reprodukcją obrazu Rembrandta Homer, przedstawiającego poetę mówiącego do siebie, zdecydował się zmienić ten pomysł. Wprowadził więc do filmu nieśmiertelnego poetę Homera, ni to człowieka, ni to anioła, który odbywa poetyckie monologi w swojej głowie. Właśnie tę postać zagrał Curt Bois[10].

Na samym początku Wenders planował też włączenie do filmu wątku z byłym aniołem, pracującym jako aktor przy kręconym w Berlinie dużym amerykańskim filmie. Pomysł następnie odrzucił, tylko po to, by wrócić do niego około trzy tygodnie po rozpoczęciu zdjęć. Postanowił mu jednak nadać nie charakter komediowy, jak wstępnie planował, ale poetycki. Zdecydował też, że rolę tę musi zagrać ktoś bardzo znany, kto miałby za sobą dużo ról filmowych i telewizyjnych. Wybrał Petera Falka, ze względu na emanujące od niego ludzkie ciepło. Mimo, że Wenders nie miał żadnego scenariusza, który mógłby mu pokazać, aktor wyraził zgodę. Po nakręceniu zdjęć w Berlinie Falk musiał wrócić do Los Angeles, dlatego jego wewnętrzny monolog musiał zostać nagrany później. Wenders i Falk omówili go telefonicznie, reżyser wysłał mu materiały, a aktor nagrał całość sam w profesjonalnym studiu. Początkowo opierał się na materiałach od Wendersa, jednak w końcu zaczął improwizować i mówić o swoim życiu, w tym o swojej babce. Te poetyckie fragmenty niemal wszystkie znalazły się w filmie. Wenders zdecydował się zachować nawet te, które z punktu widzenia scenariusza nie do końca były spójne – jako były anioł Falk nie mógłby przecież mieć babci[11].

Spontaniczność wyboru stroju i brak scenariusza wynikały z założenia, aby film nie był od początku dokładnie rozplanowany – reżyser chciał zachować wolność i swobodę, podobną do tej, jaka towarzyszy pracy poetów[9].

Muzyka w filmie[edytuj | edytuj kod]

Wśród wykonawców na ścieżce dźwiękowej do filmu znajdują się m.in.: Jürgen Knieper, Laurent Petitgand, Laurie Anderson[12]. Ponadto w filmie wykorzystano utwór Nicka Cave'a And The Bad Seeds - The Carny, w momencie gdy Marion przebiera się w wozie cyrkowym, jednocześnie słucha The Carny z płyty winylowej Your Funeral... My Trial[12]. W filmie jest też przedstawiony koncert Nicka Cave'a z zespołem w nocnym klubie, podczas którego zespół wykonuje utwory: The Carny i From Her to Eternity[12][13]. Na potrzeby filmu zaaranżowano również w nocnym klubie w formie koncertowej Six Bells Chime zespołu Crime And The City Solution z płyty Room Of Lights[12][14].

Nawiązania i inspiracje[edytuj | edytuj kod]

  • w Niebie nad Berlinem Wenders nieświadomie nawiązał do ostatniej sceny Cyrku Charliego Chaplina, pokazującej bohatera siedzącego w pustej przestrzeni po odjeździe cyrku, z widocznym odciśniętym w piasku śladem namiotu. Reżyser nie był świadomy, że jego film zawiera bliźniaczą scenę, z Marion siedzącą na opuszczonym przez cyrk placu, dopóki nie wskazała mu tego aktorka Solveig Dommartin. Wenders, który zrezygnował z zamieszczania cytatów filmowych w swojej twórczości po Stanie rzeczy, uważa, że jest to po prostu zbieg okoliczności, wynikający z tematu[15]
  • według Wendersa światło w filmie i jego poetycka atmosfera mogły być inspirowane przez francuskie kino lat 40. i 50.[16]

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Beicken, Peter, The Films of Wim Wenders: Cinema as Vision and Desire, Robert Philip Kolker, Cambridge: Cambridge University Press, 1993, s. 181, ISBN 0-521-38064-2, OCLC 25832110 [dostęp 2019-06-11].
  2. Magdalena Kempna-Pieniążek: Formuły duchowości w kinie najnowszym. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2013, s. 215. ISBN 978-83-226-2129-5.
  3. Wenders, Wim, On film: Essays and Conversations, Faber and Faber, 2001, s. 473, ISBN 0-571-20718-9, OCLC 45828344 [dostęp 2019-06-10].
  4. Wenders, Wim, On Film : Essays and Conversations, Faber and Faber, 2001, s. 236, ISBN 0-571-20718-9, OCLC 45828344 [dostęp 2019-06-10].
  5. Le Soufle de'l Angle [w:] Wenders, Wim, On Film: Essays and Conversations, Faber and Faber, 2001, s. 269, ISBN 0-571-20718-9, OCLC 45828344 [dostęp 2019-06-10].
  6. a b Le Soufle de'l Angle [w:] Wenders, Wim, On film: Essays and Conversations, Faber and Faber, 2001, s. 269-270, ISBN 0-571-20718-9, OCLC 45828344 [dostęp 2019-06-10].
  7. a b Wenders, Wim, On Film: Essays and Conversations, Faber and Faber, 2001, s. 470, ISBN 0-571-20718-9, OCLC 45828344 [dostęp 2019-06-10].
  8. a b Le Soufle de'l Angle [w:] Wenders, Wim, On Film: Essays and Conversations, Faber and Faber, 2001, s. 271, ISBN 0-571-20718-9, OCLC 45828344 [dostęp 2019-06-11].
  9. a b Wenders, Wim, On film: Essays And Conversations, Faber and Faber, 2001, s. 468-469, ISBN 0-571-20718-9, OCLC 45828344 [dostęp 2019-06-10].
  10. a b Le Soufle de'l Angle [w:] Wenders, Wim, On Film: Essays and Conversations, Faber and Faber, 2001, s. 272, ISBN 0-571-20718-9, OCLC 45828344 [dostęp 2019-06-10].
  11. Wenders, Wim, On film: Essays and Conversations, Faber and Faber, 2001, s. 470-471, ISBN 0-571-20718-9, OCLC 45828344 [dostęp 2019-06-10].
  12. a b c d Various - Wings Of Desire (ang.). 2010-01-01. [dostęp 2010-09-03].
  13. Ian Johnston: Nick Cave. Toruń: C&T, 1997, s. 296. ISBN 83-85318-86-0.
  14. Wiesław Weiss: Crime And The City Solution w: Rock Encyklopedia. Warszawa: Iskry, 1991, s. 149. ISBN 83-207-1374-9.
  15. Wenders, Wim, On Film : Essays and Conversations, Faber and Faber, 2001, s. 466, ISBN 0-571-20718-9, OCLC 45828344 [dostęp 2019-06-10].
  16. Wenders, Wim, On Film: Essays and Conversations, Faber and Faber, 2001, s. 467, ISBN 0-571-20718-9, OCLC 45828344 [dostęp 2019-06-10].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]