Nowosielce (powiat przeworski)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nowosielce
Nowosielce
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat przeworski
Gmina Przeworsk
Wysokość ok. 200 m n.p.m.
Liczba ludności (2011) 1514[1][2]
Strefa numeracyjna 16
Kod pocztowy 37-200
Tablice rejestracyjne RPZ
SIMC 0609126
Położenie na mapie gminy wiejskiej Przeworsk
Mapa lokalizacyjna gminy wiejskiej Przeworsk
Nowosielce
Nowosielce
Położenie na mapie powiatu przeworskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu przeworskiego
Nowosielce
Nowosielce
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Nowosielce
Nowosielce
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Nowosielce
Nowosielce
Ziemia50°03′30″N 22°23′53″E/50,058333 22,398056

Nowosielcewieś w gminie Przeworsk, w powiecie przeworskim, w województwie podkarpackim[3][4]. Leżą kilometr na południe od międzynarodowej trasy E40.

Miejscowość jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii św. Marii Magdaleny.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś została założona w połowie XIV wieku. W drugiej połowie tegoż wieku była już w niej parafia.Dokument z dnia 17 lipca 1393 roku w którym biskup przemyski Maciej nadaje kapitule dziesięcinę wymienia również Nowosielce (Nouaszedlicz)[5]. Dokumentem z dnia 4 listopada 1432 papież Eugeniusz IV zatwierdza układy biskupa Macieja dotyczące dochodów kapituły przemyskiej między innymi z parafii Nowosielce[5].

Prawdopodobnie pierwszym właścicielem był Jan z Tarnowa herbu Leliwa albo jego syn Spytek z Jarosławia, który zapoczątkował linię Tarnowskich/Jaroslawskich, właścicieli Jarosławia, Przeworska i wielu okolicznych wsi. W rękach Jarosławskich wieś pozostała do początku XVI wieku, chociaż na przestrzeni XV wieku pojawiają się w Aktach Ziemskich Przeworskich dzierżawcy między innymi bracia Jan, Piotr i Baltazar Dolińscy[6]. Ostatni z rodu Hieronim Jarosławski zmarł bezpotomnie w 1521 roku w wieku ok. 22 lat. Następnie właścicielami są Tarnowscy. W 1531 roku w zapisach jako właściciel wsi Nouossyelcze występuje Jan z Tarnowa wojewoda ruski i sandomierski[6].

W 1624 r. podczas najazdu tatarskiego wieś Nowosielce oparła się Tatarom, nie ulegając popłochowi. Pod wodzą swojego wójta, byłego żołnierza Michała Pyrza, chłopi wytrzymali czterodniowe oblężenie kościoła, w którym schronili się ze swoim dobytkiem. W roku 1936 na tę cześć społeczeństwo usypało kopiec. 29 czerwca 1936 we wsi odbyło się poświęcenie kopca Michała Pyrza, połączone z wielką manifestacją chłopską (na błoniach wsi Grzęska zgromadziło się ok. 150 tys. uczestników z całej Polski, w tym 65 tys. chłopów z 50 sztandarami i trzema orkiestrami z powiatu jarosławskiego, 40 tys. – z łańcuckiego, 25 tys. – z przeworskiego, 15 tys. – z Lubelszczyzny), w proteście przeciwko rządom sanacji (domagano się amnestii dla więźniów politycznych, rządów prawa, zmian w ordynacji wyborczej, przeprowadzenia nowych wyborów[7]). Na tę uroczystość przybyli do Nowosielec m.in. generalny inspektor sił zbrojnych gen. dyw. Edward Śmigły-Rydz, dowódca Okręgu Korpusu nr X w Przemyślu gen. bryg. Wacław Scaevola-Wieczorkiewicz, wojewoda lwowski Władysław Belina-Prażmowski oraz biskup przemyski Franciszek Barda. Była to jedna z największych uroczystości chłopskich w Polsce międzywojennej.

Urodził się tu Henryk Dyduch (ur. 3 października 1896, zm. wiosną 1940 w Charkowie) – major piechoty Wojska Polskiego, ofiara zbrodni katyńskiej.

Kościół[edytuj | edytuj kod]

Parafia w Nowosielcach została erygowana w 1384 roku, przy istniejącym kościele. 19 października 1384 roku Katarzyna wdowa po Frankonie dziedzicu Nowosielec, uposażyła miejscowy kościół[8]. W 1595 roku kościół pw. św. Krzyża, Wniebowzięcia NMP, św. Jana Ewangelisty, św. Marii Magdaleny, św. Antoniego, św. Katarzyny, św. Leonarda z Abbaty (Ecclesia 1595. per Joannem Demetriom Solikowski Archi-Eppum Leopoliensem s. T. S. Crucis, Assumpt B. M. V., s. Joannis Evang., Mariae Magdalenae, Antonio, Catherinae, Leonardii Abbatis & OO. SS. consecrata) był konsekrowany przez abp lwowskiego Jana Dymitra Solikowskiego.

Kościół w Nowosielcach
Proboszczowie parafii.
1634–1664. ks. Piotr Kisiel.
1664–1692. ks. Jac. Rasewicz (dziekan Jarosławski).
1692–1716. ks. Marcin Gawiński.
1717–1722. ks. Kazimierz Kozłowski.
1722–1744. ks. A. D. Janicki.
1745–1764. ks. Józef Wojciech Krzyżanowski (kanonik).
1764–1769. ks. Franciszek Kajetan Tropp (kanonik, dziekan Jarosławski).
1769–1780. ks. Maciej Bardziński (dziekan Jarosławski).
1781–1787. ks. Józef Iwanicki.
1787–1827. ks. Stanisław Kisielski.
1827–1833. ks. Antoni Kilian (admistrator).
1833–1834. ks. Franciszek Prugar (admistrator)[9].
1834–1846. ks. Marceli Ołpiński[10].
1846–1848. ks. Władysław Weissenbach.
1848–1869. ks. Ludwik Polakowski[11].
1870–1910. ks. Andrzej Gonet[12] (zmarł 4 grudnia 1910).
1910–1911. ks. Tomasz Sapyta (administrator)[13].
1911–1922. ks. Feliks Pawłowski[14].
1922–1949. ks. Józef Ulanowski[15].
1949–1960. ks. Jan Markiewicz.
1960–1981. ks. Stanisław Chabałowski.
1981–1992. ks. Janusz Nowiński.
1992–2003. ks. Roman Trzeciak.
2003–2006. ks. Kazimierz Kopeć.
2006– nadal ks. Piotr Walasz.

Parafia przynależy do Dekanatu Przeworsk I w archidieczji przemyskiej[16].

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Początki szkolnictwa parafialnego w Nowosielcach, są datowane na 1840 rok. Szkoła była w organistówce obok kościoła parafialnego, a jej pierwszym nauczycielem został organista Jan Pańczyk[17]. Przydatnym źródłem archiwalnym do poznawania początków szkolnictwa w Galicji, są austriackie Szematyzmy Galicji i Lodomerii, które podają wykaz szkół ludowych w Galicji, wraz z nazwiskami ich nauczycieli. W 1869 roku szkoła została zmieniona na państwową trywialną. W latach 1873-1874 szkoła była parafialna, a od 1874 roku 1-klasowa. Początkowo szkoły wiejskie były tylko męskie, a od 1890 roku były mieszane (koedukacyjne). Od 1897 roku szkoła była 2-klasowa. Od 1897 roku szkoła posiadała nauczycieli pomocniczych, którymi byli: Maria Truszkowska (1897-1903; 1904-1914?), Józefa Kaniowska (1902-1903, Helena Piotrasówna (1903-1904), Michał Binikiewicz (1904-1905), Genowefa Tatomirowa (1905-1910), Zofia Karakulska (1910-1913), Bolesław Stopa (1910-1913), Zofia Witkowska (1912-1913), Maria Kozicka (1913-1914?), Jan Lew (1913-1914?), Maria Dymnicka (1913-1914?).

W latach 1878-1879 zbudowano drewniany budynek szkolny. W latach 1914-1915 w szkole stacjonowały wojska rosyjskie, które dokonały częściowej dewastacji wyposarzenia, a 13 maja 1915 roku do szkoły przybyły wojska austriackie i niemieckie. W latach 1916-1917 zbudowano nowy drewniany budynek szkolny. W latach 1932-1933 zbudowano murowany budynek szkolny. Podczas II wojny światowej w szkole stacjonowały wojska niemieckie. W 1957 roku dokonano remontu szkoły, a w 1968 roku rozbudowano szkołę. W latach 2002-2008 zbudowano budynek gimnazjum i salę gimnastyczną. 1 września 2008 utworzono Zespół Szkół, w skład której weszły Szkoła Podstawowa im. św. Jan Kanty i Gimnazjum im. św. Królowej Jadwigi[18].

Nauczyciele szkoły parafialnej, kierownicy i dyrektorzy.
1840– ?. Jan Pańczyk (organista)[17].
1853. Szczepan Dyrda[19].
1854–1875. Jan Pańczyk[20], (od 1869 - szkoła trywialna)[21].
1875–1879. Karol Pisowicz[22].
1879–1903. Stanisław Opioła[23].
1903–1904. Maria Truszkowska[24].
1904–1911. Stanisław Bienia[25].
1911–1914. Józef Kozicki[26].
1914–1917. Maria Kozicka.
1917–1919. Maria Truszkowska.
1919–1939. Bolesław Stopa.
1939–1940. Zofia Stopa.
1940–1943. Bronisław Haik.
1943. Zofia Stopa.
1943–1944. Jan Strzelecki.
1944–1945. Zofia Stopa.
1945–1952. Bolesław Stopa.
1952–1974. Stefania Paluch (Kubicka).
1974–1991. Maria Wojciechowska.
1991–1999. Piotr Wiesław Łuksik.
1999–2002. Maria Drapała (SP).
2002–2008. Elżbieta Sowa (SP).
1999–2008. Piotr Wiesław Łuksik (Gimnazjum).
2008– nadal Elżbieta Sowa (ZS)[27][a].

Zabytki i atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Obiekty zabytkowe[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[28]:

Droga rozdzielająca cmentarz

1. Drewniany kościół parafialny pw. św. Marii Magdaleny (1595, XIX- nr.rej A-306 z 27.11.1952) o charakterze obronnym; kilkakrotnie remontowany. W XVII wieku ludność wsi broniła się w nim przed Tatarami. Od zachodu poprzedza go wyniosła wieża – dzwonnica z silnie nadwieszoną izbicą, po bokach zadaszenia – soboty.

  • cmentarz kościelny (nr.rej A-306 z 27.11.1952)

2. Cmentarz rzymskokatolicki (2 części rozdzielone drogą) z połowy XIX wieku (nr.rej A-847 z 25.02.1997)

  • 3 kaplice grobowe

3. Dom myśliwski z XIX w.(nr.rej A-840 z 07.11.1996)

  • budynek gospodarczy

Inne[edytuj | edytuj kod]

Zabytki kultury materialnej wymienione w Biuletynie Informacji Publicznej PODKARPACIE[29]:

  • Kopiec Pyrza usypany w 1936 (Michał Pyrz w 1624 dowodził obroną kościoła przed Tatarami).
  • Ślady późnołużyckiego cmentarza ciałopalnego (700-900).
  • Święte Jezioro, gdzie według legendy stała świątynia pogańska, o czym świadczą liczne, metalowe przedmioty, znalezione nad brzegiem jeziora.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec czerwca 1969 drużyna LZS Nowosielce awansowała do II ligi piłki ręcznej mężczyzn[30].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Według strony internetowej szkoły, wykaz kierowników rozpoczyna się od 1879 roku (Stanisław Opioła). Jednak po przeanalizowaniu źródeł archiwalnych, przez Wikipedię, ustalono pierwszych kierowników: Jan Pańczyk (parafialna), Szczepan Dyrda (parafialna) i Karol Pisowicz (trywialna)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. [ Portal polskawliczbach.pl]
  2. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-05-16].
  3. GUS. Wyszukiwarka TERYT
  4. Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  5. a b Akta Grodzkie i Ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie wydane staraniem Galicyjskiego Wydziału Krajowego. T. VIII. Lwów, 1880.
  6. a b Akta Grodzkie i Ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie wydane staraniem Galicyjskiego Wydziału Krajowego. 1906 rok. Tom 19.
  7. Michał Rauszer "Osiem milionów chłopów", "Le Monde Diplomatique" lipiec 2017, str. 34
  8. Akt fundacyjny Nowosielec
  9. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Premislinsis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1834 (str. 50) [dostęp 2018-03-15]
  10. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Premisliensis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1835 (str. 48) [dostęp 2018-03-15]
  11. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Premisliensis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1853 (str. 67) [dostęp 2018-03-15]
  12. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos. Premisliensis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1874 (str. 148) [dostęp 2018-03-14]
  13. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Premisliensis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1911 (str. 196) [dostęp 2018-03-15]
  14. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Premisliensis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1912 (str. 203) [dostęp 2018-03-15]
  15. Elenchus Cleri Dioeceseos Rit(us) Lat(ini) Premisliensis 1923 (str. 49) [dostęp 2018-03-15]
  16. Opis dekanatu na stronie archidiecezji
  17. a b Status Scholarum Nationalium in Dioecesi Premisliensi R(itus) L(atini) pro Anno 1841 (str. 10) [dostęp 2018-03-14]
  18. Historia szkoły
  19. Szematyzm Szkół Ludowych i ich Nauczycieli pod Kierunkiem Konsystorza Przemyskiego Obr. Łać. na Rok 1853 (str. 18) [dostęp 2018-03-14]
  20. Szematyzm Szkół Ludowych i ich Nauczycieli pod Kierunkiem Konsystorza Przemyskiego Obr. Łać. na Rok 1855 (str. 17) [dostęp 2018-03-14]
  21. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1970 (str. 438) [dostęp 2018-03-14]
  22. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1876 (str. 441) [dostęp 2018-03-14]
  23. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1880 (str. 408) [dostęp 2018-03-14]
  24. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1904 (str. 623) [dostęp 2018-03-14]
  25. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1905 (str. 624) [dostęp 2018-03-14]
  26. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1912 (str. 761) [dostęp 2018-03-14]
  27. Kierownicy i dyrektorzy szkoły
  28. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podkarpackie. 2018-06-30. s. 111. [dostęp 2015-09-22].
  29. Biuletyn Informacji Publicznej Podkarpacie: KULTURA I TURYSTYKA. [dostęp 31 maja 2009].doc.
  30. Sport. Piłka ręczna. LZS Nowosielce w II lidze. „Nowiny Rzeszowskie”. Nr 167, s. 2, 2 lipca 1969. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]