Order Świętego Stefana

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Order św. Stefana)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Order Świętego Stefana
Awers
Awers krzyża Kawalerskiego
Awers
Awers krzyża Komandorskiego (wer. mała)
Awers
Awers Krzyża Wielkiego (wer. mała)
Gwiazda
Gwiazda Krzyża Wielkiego z brylantami i bez
Baretka
Baretka Kawalera
Baretka
Baretka Komandora
Baretka
Baretka Krzyża Wielkiego
Ustanowiono 1764 – ustanowienie
1938 – wznowienie
2011 – restytucja
Dewiza PUBLICUM MERITORUM PRAEMIUM
(Nagroda Zasług Publicznych)

Order Świętego Stefana, dawniej również: Order Świętego Szczepana[1], nazwa pełna: Order Świętego Apostolskiego Króla Węgier Stefana (łac. Ordo Sancti Stephani Regis Hungariae Apostolici, niem. Königlich Ungarischer Hoher Ritterorden vom heiligen Stephan, dem apostolischen König, węg. Magyar királyi Szent Istvan lovagrend) lub Królewski Węgierski Order Świętego Stefana (niem. Königlich Ungarischer Sankt Stephans-Orden, węg. Magyar királyi Szent István rend)[2]odznaczenie za zasługi cywilne, nadawane przez Habsburgów jako królów Węgier w latach 1764-1918 oraz 1938-1944 przez regenta Miklósa Horthyego. W 2011 został wznowiony pod nazwą Węgierski Order Świętego Stefana (węg. Magyar Szent István Rend) jako najwyższe wedle starszeństwa odznaczenie państwowe Węgier[3], nadawane przez węgierskiego prezydenta.

Historia[edytuj]

Lata 1764-1918[edytuj]

Order został ustanowiony 5 maja 1764 przez cesarzową Marię Teresę w dzień koronacji jej najstarszego syna Józefa na króla Rzymian (Niemiec), jako cywilny odpowiednik wojennego Orderu Marii Teresy, oddany pod szczególną opiekę króla Stefana I Świętego, patrona Węgier[4].

Pierwsze statuty trójklasowego orderu ograniczyły ilość kawalerów do 20 posiadaczy Krzyża Wielkiego (Großkreuze, otrzymywali tytuł "rzeczywistych tajnych radców J.K.Apostolskiej Mości" i mieli prawo zwracać się do monarchy per "mój kuzynie"), 30 Komandorów (Commandeure, z tytułem "zwyczajnych tajnych radców") i 50 Krzyży Małych (Kleinkreuze), razem zatem 100 osób (nie licząc członków dynastii i cudzoziemców), co utrzymało się aż do upadku monarchii habsburskiej w 1918 roku.

Wymogi wywodu szlachectwa były w pierwszych latach bardzo surowe: wymagano od kandydata czterech szlacheckich generacji po mieczu i po kądzieli, osiadłych na terenie Królestwa Węgier. Kawalerowie musieli być katolikami, ale nie przestrzegano tego przy nadaniach orderu cudzoziemcom. Do roku 1884 otrzymanie orderu przez nieutytułowanego szlachcica dawało mu prawo do godności barona, zaś baron zostawał hrabią.

Spośród Polaków Wielki Krzyż posiadali Aleksander Colonna-Walewski (nadanie z 1856, nr 907), Agenor Romuald Gołuchowski (nadanie z 1860, nr 952), Alfred Józef Potocki (nadanie z 1883, nr 1238), Julian Dunajewski (nadanie z 1891, nr 1323) i Agenor Maria Gołuchowski (nadanie z 1897, nr 1434)[5].

18 marca 1918 węgierski król i zarazem Karol IV Habsburg, ostatni habsburski wielki mistrz orderu i jego suweren, uznał nadawanie orderu za zakończone[4].

Lata 1938-1945[edytuj]

20 sierpnia 1938 order został odnowiony przez regenta Królestwa Węgier admirała Miklósa Horthyego (Węgry były już wówczas jedyną legalną kontynuacją monarchii Habsburgów po wcieleniu Austrii do III Rzeszy). Do 1945 nadany został tylko trzem Węgrom: ministrowi Pál Telekiemu (1940), Istvánowi Uray (1943) i kardynałowi Jusztiniánowi Serédiemu (1944), a także trzem cudzoziemcom: Hermannowi Göringowi, Joachimowi von Ribbentrop i Galeazzo Ciano[4][5][6].

Od roku 2011[edytuj]

Insygnia współczesne dla mężczyzn
Insygnia współczesne dla kobiet

W 2011 roku został przywrócony jako najwyższy order węgierski[3]. Do chwili obecnej (październik 2015) otrzymały go (wyłącznie Krzyż Wielki) następujące osoby:

Odznaczeni[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaczeni Orderem Świętego Stefana.
 Z tym tematem związana jest kategoria: Polacy odznaczeni Orderem Świętego Stefana.

Insygnia[edytuj]

Insygnia orderu to oznaka, gwiazda dla I. klasy i łańcuch. Oznaka to emaliowany na zielono krzyż typu kawalerskiego. Otoczony złotym obramowaniem medalion środkowy awersu zawiera historyczny herb Węgier z trzema wzgórzami i krzyżem patriarchalnym, z inicjałami założycielki "MT" po bokach, otoczony napisem PUBLICUM MERITORUM PRAEMIUM ("Nagroda Zasług Publicznych"). W medalionie rewersu znajduje się napis STO.ST.RI.AP. ("Sancto Stephano Regi Apostolum").

Zawieszką oznaki była korona królewska stylizowana w kształcie trapezu, w późniejszych latach upodobniono ją do znanej węgierskiej korony św. Stefana.

Gwiazda orderowa była srebrna, ośmiopromienna, często pokryta brylantami, z medalionem awersu oznaki w środku. Niesłychanie kosztowny łańcuch składał się z 25 złotych koron św. Stefana, 13 inicjałów "SS" ("Sanctus Stephanus") i 13 inicjałów "MT" ("Maria Teresa"). Wszystkie insygnia Wielkiego Krzyża podlegały zwrotowi do kancelarii orderu po śmierci posiadacza. Nie pojawiają się prawie nigdy na rynku numizmatycznym.

Order był noszony na zielonej wstędze z pojedynczym czerwonym paskiem w środku, I. klasa na Wielkiej Wstędze z prawego ramienia na lewy bok, II. na szyi, III. na lewej piersi na wstążeczce wiązanej w trójkąt według zwyczaju austriackiego.

Sposób noszenia Orderu Świętego Stefana
Divisa.Ord.RealeS.StefanoUngheria.png
1 – Krzyż Mały (kawalerski), 2 – Komandor (krzyż średni), 3 – Krzyż Wielki
Baretki orderu
Ord.S.Stef.Ungh..png
Krzyż Mały
Ord.S.Stef.Ungh. - COM.png
Komandor
Ord.S.Stef.Ungh. - GC.png
Krzyż Wielki

Przypisy

  1. Samuel Orgelbrand (red.): Ordery [w:] Encyklopedia Powszechna. T. 11, s. 117-118
  2. Stefana Świętego, Królewski Węgierski Order. encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2016-06-18].
  3. a b Kitüntetések (węg.). keh.hu. [dostęp 2014-02-05].
  4. a b c Bodrogi Péter, Molnár József, Zeidler Sándor: Nagy magyar kitüntetéskönyv. A magyar állam rendjelei és kitüntetései a Szent György-rendtől a Nagy Imre érdemrendig. Budapeszt: Rubicon, 2005, s. 33, 36 (węg.)
  5. a b Magyar Királyi Szent István Rend (węg.). archive.is. [dostęp 2013-08-11].
  6. Csordás Lajos: Kétszázötven év alatt ezerhétszázan kapták meg a Szent István-rendet (węg.). nol.hu, 2014-05-08. [dostęp 2016-06-18].

Bibliografia[edytuj]

  • Václav Měřička, Orden und Ehrenzeichen der Österreichisch-Ungarischen Monarchie, Wien 1974
  • Robert Freiherr von Procházka, Österreichisches Ordenshandbuch, 1–4, München 1979