Przejdź do zawartości

Pałac Na Wyspie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Pałac Na Wyspie
Zabytek: nr rej. 2/2 z 1 lipca 1965[1]
Ilustracja
Pałac Na Wyspie, elewacja południowa (2023)
Państwo

 Polska

Województwo

 mazowieckie

Miejscowość

Warszawa

Adres

ul. Agrykola 1

Styl architektoniczny

klasycyzm

Architekt

Dominik Merlini
Jan Chrystian Kamsetzer

Rozpoczęcie budowy

po 1683

Ukończenie budowy

1689

Ważniejsze przebudowy

1788–1793

Zniszczono

1944

Odbudowano

1945–1960

Położenie na mapie Warszawy
Mapa konturowa Warszawy, w centrum znajduje się ikonka pałacu z opisem „Pałac Na Wyspie”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum na prawo znajduje się ikonka pałacu z opisem „Pałac Na Wyspie”
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, w centrum znajduje się ikonka pałacu z opisem „Pałac Na Wyspie”
Ziemia52°12′53″N 21°02′08″E/52,214722 21,035556
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Pałac Na Wyspie, także pałac Na Wodzie lub pałac Łazienkowski – klasycystyczny pałac w Łazienkach Królewskich w Warszawie.

Pierwotnie barokowy pawilon Łaźni (Hippokrene), zbudowany według projektu Tylmana z Gameren w 1683–1689 dla marszałka wielkiego koronnego Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, przebudowany w 1772–1793 przez Dominika Merliniego i Jana Chrystiana Kamsetzera dla króla Stanisława Augusta Poniatowskiego[2.1].

Zespół pałacowy leży na sztucznej wyspie otoczonej przez staw. Jest połączony z lądem dwoma mostami zwieńczonymi kolumnami. Przy jeziorze znajduje się również Amfiteatr, a przed przebudową pałacu, w roku 1767, utworzono ogród francuski.

Historia

[edytuj | edytuj kod]
Łazienka Stanisława Herakliusza Lubomirskiego proj. Tylman z Gameren, widok od północy

Pałac został rozbudowany na życzenie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w latach 1772–1793 przez przebudowę barokowego pawilonu Łaźni, zaprojektowanego i zbudowanego w latach 1683–1689 przez Tylmana van Gameren dla marszałka wielkiego koronnego Stanisława Herakliusza Lubomirskiego. Był znajdujący się na wyspie budynek z bogato zdobioną łazienką i kilkoma pokojami[3].

W latach 1788–1793 pałac rozbudowano w stylu klasycystycznym według projektu Dominika Merliniego. Autorami dekoracji malarskiej i rzeźbiarskiej byli m.in. Marcello Bacciarelli i Jan Bogumił Plersch.

Pałac był od 1775 letnią rezydencją króla. W lecie, od 1784 roku, w sali jadalnej, która dawniej pełniła funkcję sypialni, odbywały się organizowane przez władcę obiady czwartkowe[2.1][4]. Wszelkie większe przyjęcia, zwłaszcza tańce i bale, organizowano w sali balowej[5]. Na piętrze budynku znajdowały się apartamenty Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz pokoje jego kamerdynera Franciszka Ryxa[6]. Władca miał tam gabinet, bibliotekę, garderobę i sypialnię. Na piętrze wydzielone zostały również mieszkanie dla bibliotekarza oraz przestrzeń dla osobistego strażnika monarchy[7][8].

Po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego był własnością kolejno księcia Józefa Poniatowskiego i jego siostry księżnej Marii Teresy Poniatowskiej. W 1817 pałac wraz z Łazienkami został sprzedany carowi Aleksandrowi I za kwotę 1 mln 80 tys. zł[9]. W 1846 w wyniku przebudowy zachodniego pawilonu w pałacu powstała cerkiew św. Aleksandra Newskiego zaprojektowana przez Andrzeja Gołońskiego[2.2].

Podczas dwudziestolecia międzywojennego był, wraz z parkiem, własnością Państwowych Zbiorów Sztuki.

Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 roku znajdujące się w pałacu dzieła sztuki przewieziono do gmachu Muzeum Narodowego[10].

Jesienią 1944 roku sprzęty znajdujące się w pałacu zostały wywiezione przez stacjonujących w nim Niemców do III Rzeszy. Po upadku powstania warszawskiego Niemcy oblali wnętrza pałacu Na Wyspie benzyną i podpalili[11]. W pożarze uległy zniszczeniu najstarsze i najcenniejsze pomieszczenia – pokój kąpielowy wyłożony holenderskimi płytkami ceramicznymi, wnętrze pochodzące z XVII w. z pierwotnej wersji pałacu projektu Tylmana z Gameren, oraz Sala Salomona, gdzie zniszczeniu uległy malowidła Marcello Bacciarellego. W ścianach spalonego budynku nawiercono ok. 1000 otworów na dynamit[11]. Niemcy nie zdołali jednak wysadzić pałacu w powietrze.

Odbudowę pałacu, pod kierownictwem architekta Jana Dąbrowskiego rozpoczęto po zakończeniu wojny, a zakończono w 1965[12]. Pierwszy etap odbudowy zakończono w maju 1960 i udostępniono zwiedzającym sale na parterze[13]. Bogate wnętrze zostało zrekonstruowane. Nie odtworzono zniszczonego w pożarze 1944 malowidła Jana Bogumiła Plerscha na plafonie przedstawiającego Dianę w kąpieli i podglądającego ją Akteona oraz malowideł Marcello Bacciarellego w Sali Salomona. W lutym 1960 kustoszem pałacu został Marek Kwiatkowski[12]. Sale na piętrze udostępniono w lipcu 1965[14].

Pałac został włączony w charakterze oddziału do Muzeum Narodowego, a od roku 1995 jest samodzielną instytucją.

W latach 2012–2015 prowadzono w pałacu prace renowacyjne. Wzmocniono wtedy m.in. zapadające się tarasy nad stawem wbijając w dno 150 dębowych pali usztywnionych żelbetową opaską. Położono nowe blaszane pokrycie dachu, wymieniono wszystkie instalacje oraz poddano konserwacji rzeźby znajdujące się na attykach. Remont objął wszystkie pomieszczenia zabytku, m.in. w Sali Balowej odsłonięto XVII-wieczne malowidła Jana Bogumiła Plerscha[15].

Pomieszczenia

[edytuj | edytuj kod]
Galeria Obrazów
  • Gabinet Portretowy
  • Galeria Obrazów
  • Kaplica
  • Pokój Bachusa
  • Pokój kąpielowy
  • Przedsionek
  • Przedpokój
  • Rotunda
  • Sala Balowa
  • Sala Jadalna
  • Sala Salomona

Galeria

[edytuj | edytuj kod]
  • Łazienka Lubomirskiego ok. 1775 przed przebudową, widok od południa, na obrazie Bernarda Canaletta
    Łazienka Lubomirskiego ok. 1775 przed przebudową, widok od południa, na obrazie Bernarda Canaletta
  • Marcin Zaleski, Wnętrze sypialni króla w pałacu w Łazienkach, (1847)
    Marcin Zaleski, Wnętrze sypialni króla w pałacu w Łazienkach, (1847)
  • Sala kąpielowa Pałacu na Wodzie (1875)
    Sala kąpielowa Pałacu na Wodzie (1875)
  • Sala Salomona w Pałacu na Wodzie (1892)
    Sala Salomona w Pałacu na Wodzie (1892)
  • Nieistniejąca cerkiew św. Aleksandra Newskiego (1880)
    Nieistniejąca cerkiew św. Aleksandra Newskiego (1880)
  • Spalony przez Niemców pałac Na Wyspie w 1945
    Spalony przez Niemców pałac Na Wyspie w 1945
  • Zegar słoneczny z 1786 przed pałacem
    Zegar słoneczny z 1786 przed pałacem
  • Widok od północy
    Widok od północy

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – Warszawa [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 grudnia 2025, s. 33 [dostęp 2025-09-21].
  2. ↑ Wielka Encyklopedia PWN. Tom 16. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 272. ISBN 83-01-13826-2.
    1. ↑ a b S. 272.
    2. ↑ S. 273.
  3. ↑ Andrzej Zahorski: Warszawa za Sasów i Stanisława Augusta. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 80.
  4. ↑ Obiekt architektoniczny - Pokoje [online], www.lazienki-krolewskie.pl [dostęp 2019-03-20] (pol.).
  5. ↑ Obiekt architektoniczny - Pokoje [online], www.lazienki-krolewskie.pl [dostęp 2019-03-20] (pol.).
  6. ↑ Wojciech Fijałkowski: Szlakiem warszawskich rezydencji i siedzib królewskich. Warszawa: Wydawnictwa PTTK „Kraj”, 1990, s. 44. ISBN 83-7005-191-X.
  7. ↑ Obiekt architektoniczny - Pokoje [online], www.lazienki-krolewskie.pl [dostęp 2019-03-20] (pol.).
  8. ↑ Pałac na Wodzie [online], vinci.org.pl [dostęp 2019-03-20].
  9. ↑ Ilustrowany przewodnik po Warszawie wraz z treściwym opisem okolic miasta (wydanie I na podstawie wydania z 1893 roku). Warszawa: Wydawnictwo Ciekawe Miejsca.net, 2012, s. 205. ISBN 978-83-928349-8-4.
  10. ↑ Janusz Odziemkowski: Warszawa w wojnie obronnej 1939 roku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 147. ISBN 83-01-07927-4.
  11. ↑ a b Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 449–450. ISBN 83-01-08836-2.
  12. ↑ a b Marek Kwiatkowski. Już prawie ćwierć wieku walczę o Łazienki... Spotkanie z doc. dr. hab. Markiem Kwiatkowskim. „Kronika Warszawy”. 2(58), s. 43, 1984. 
  13. ↑ Krzysztof Jabłoński i in.: Warszawa: portret miasta. Warszawa: Arkady, 1984, s. strony nienumerowane (Kronika odbudowy, budowy i rozbudowy 1945−1982). ISBN 83-213-2993-4.
  14. ↑ Wydarzenia warszawskie na łamach prasy w latach 1965−1966. „Warszawski Kalendarz Ilustrowany Stolicy 1968”, s. 123, 1967. Wydawnictwo Warszawskiego Tygodnika "Stolica". 
  15. ↑ Tomasz Urzykowski. Łazienki piękniejsze i bez asfaltu. „Gazeta Stołeczna”, s. 3, 11 września 2015. 

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pałac_Na_Wyspie&oldid=79486676”