Piorunian rtęci(II)

Piorunian rtęci
	; próbka związku
Nazewnictwo
	Nomenklatura systematyczna (IUPAC)
addyt.	bis[karbidooksydoazotan(1−)] rtęci(2+)
	Inne nazwy i oznaczenia
półsyst.	piorunian rtęci(II)
inne	rtęć piorunująca
	Ogólne informacje
Wzór sumaryczny	Hg(CNO)2
Masa molowa	284,62 g/mol
Wygląd	szare krystaliczne ciało stałe
	Identyfikacja
Numer CAS	628-86-4
PubChem	12359
SMILES
	[O-][N+]#C[Hg]C#[N+][O-]
Właściwości
	Gęstość
	4,42 g/cm³; ciało stałe
	Rozpuszczalność w wodzie
	0,07 g/100 g (12 °C); 0,77 g/100 g (100 °C)
	w innych rozpuszczalnikach
	rozpuszczalny w pirydynie (14,5 g/100 ml), etanolu i wodzie amoniakalnej
Temperatura rozkładu	90 °C (wybuchowo)
Niebezpieczeństwa
	Globalnie zharmonizowany system; klasyfikacji i oznakowania chemikaliów
	Na podstawie podanego źródła
	Niebezpieczeństwo
Zwroty H	H200, H301, H311, H331, H373, H410
Zwroty P	brak wiarygodnych danych
	Podobne związki
Podobne związki	Piorunian srebra
	Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą; stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
	Multimedia w Wikimedia Commons

Piorunian rtęci(II), pot. rtęć piorunująca, Hg(CNO)₂ – nieorganiczny związek chemiczny, sól kwasu piorunowego i rtęci na II stopniu utlenienia. Stosowany jako inicjujący materiał wybuchowy.

Właściwości

Jest to białe krystaliczne ciało stałe o gęstości 4,47 g/cm³^[3] (po sprasowaniu ok. 3,3 g/cm³^[5]), jednak w zależności od metody syntezy uzyskać można też produkt o kolorze szarym lub brązowym^[3]. Reaguje z glinem, a wilgotny z miedzią^[5]. Trudno rozpuszcza się w wodzie. W podwyższonej temperaturze rzędu 50–60 °C rozkłada się w ciągu kilku miesięcy, jednak forma rekrystalizowana jest znacznie trwalsza. Produktami rozkładu są rtęć, azot i tlenek węgla^[3]:

Hg(CNO)₂ → Hg + N₂↑ + 2CO↑

W temperaturze 100–115 °C detonuje^[3], jednak niektóre źródła podają znacznie wyższe temperatury wybuchu, np. 175 °C^[6]. Prędkość rozchodzenia się fali detonacji wynosi do 5,5 km/s. Powoli rozkłada się także pod wpływem światła. Ze względu na wybuchowość pod wpływem bodźców mechanicznych (tarcie, uderzenie, nakłucie etc.), iskry elektrycznej lub podgrzania, jest używany głównie jako inicjujący materiał wybuchowy w spłonkach i detonatorach^[5]. Jest silnie trujący, dlatego współcześnie zastępuje się go innymi związkami, np. tetrazenem lub trinitrorezorcynianem ołowiu.

Właściwości wybuchowe piorunianu rtęci^[7]
Energia wybuchu	1,5 MJ/kg
Zdolność krusząca	130 cm³ Pb na 10 g
Maksimum ciśnienia detonacji	brak danych
Prędkość detonacji	5,4 km/s
Gęstość odpowiadająca V_det	4,2 g/cm³
Wrażliwość na uderzenie	duża
Objętość produktów gazowych	234 dm³/kg
Temperatura podczas wybuchu	brak danych

Otrzymywanie

Piorunian rtęci otrzymuje się w reakcji kwasu azotowego i azotanu rtęci(II) z etanolem lub aldehydem octowym. Produkt w kolorze brązowym powstaje przy użyciu etanolu, natomiast biały przy użyciu etanolu w obecności metalicznej miedzi i kwasu solnego lub przy użyciu acetaldehydu. Produkt szary powstaje w źle dobranych warunkach reakcji. Zabarwienie jest wynikiem obecności zanieczyszczeń, jednak produkt w kolorze brązowym ma w rzeczywistości wyższą czystość niż biały. Kolor szary jest efektem obecności koloidalnej rtęci. Związek można oczyścić przez rekrystalizację, np. z wody lub pirydyny^[3].

Historia

Jest najwcześniej poznanym inicjującym materiałem wybuchowym. Jego odkrywcą był prawdopodobnie Korneliusz Drebbel lub Johannes Kunckel(inne języki); obaj byli siedemnastowiecznymi alchemikami. Związek nie znalazł wówczas zastosowania i został zapomniany. Ponownie został odkryty w roku 1800 przez angielskiego chemika Edwarda Howarda^[3]^[8].

Przypisy

↑ ^a ^b Table IX Names of homoatomic, binary and certain other simple molecules, ions, compounds, radicals and substituent groups, [w:] Neil G.N.G. Connelly Neil G.N.G., TureT. Damhus TureT., Richard M.R.M. Hartshorn Richard M.R.M., Alan T.A.T. Hutton Alan T.A.T., Nomenclature of Inorganic Chemistry. IUPAC Recommendations 2005 (Red Book), International Union of Pure and Applied Chemistry, RSC Publishing, 2005, s. 291, ISBN 978-0-85404-438-2 (ang.).
↑ ^a ^b ^c Physical Constants of Inorganic Compounds, [w:] CRC Handbook of Chemistry and Physics, William M.W.M. Haynes (red.), wyd. 97, Boca Raton: CRC Press, 2016, s. 4-73, ISBN 978-1-4987-5429-3, OCLC 961861918 (ang.).
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ RobertR. Matyáš RobertR., JiríJ. Pachman JiríJ., Primary Explosives, Berlin–Heidelberg: Springer-Verlag, 2013, s. 39–58, ISBN 978-3-642-28436-6 .
↑ ^a ^b Mercuric fulminate, [w:] GESTIS-Stoffdatenbank [online], Institut für Arbeitsschutz der Deutschen Gesetzlichen Unfallversicherung, ZVG: 500092 [dostęp 2026-04-21] (niem. • ang.).
↑ ^a ^b ^c StanisławS. Torecki StanisławS., 1000 słów o broni i balistyce, Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1973, s. 154 .
↑ PhillipP. Carson PhillipP., CliveC. Mumford CliveC., Hazardous Chemicals Handbook, wyd. 2, Butterworth-Heinemann, 2002, s. 215, ISBN 978-0-7506-4888-2 .
↑ MałgorzataM. Galus MałgorzataM., Tablice chemiczne, Warszawa: Wydawnictwo Adamantan, 2008, ISBN 978-83-7350-105-8 .
↑ EdwardE. Howard EdwardE., On a new fulminating mercury, „Philosophical Transactions of the Royal Society of London”, 90, 1800, s. 204–238 (ang.).

[RB-1] Table IX Names of homoatomic, binary and certain other simple molecules, ions, compounds, radicals and substituent groups, [w:] Neil G.N.G. Connelly Neil G.N.G., TureT. Damhus TureT., Richard M.R.M. Hartshorn Richard M.R.M., Alan T.A.T. Hutton Alan T.A.T., Nomenclature of Inorganic Chemistry. IUPAC Recommendations 2005 (Red Book), International Union of Pure and Applied Chemistry, RSC Publishing, 2005, s. 291, ISBN 978-0-85404-438-2 (ang.).

[CRC-2] Physical Constants of Inorganic Compounds, [w:] CRC Handbook of Chemistry and Physics, William M.W.M. Haynes (red.), wyd. 97, Boca Raton: CRC Press, 2016, s. 4-73, ISBN 978-1-4987-5429-3, OCLC 961861918 (ang.).

[PE-3] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ RobertR. Matyáš RobertR., JiríJ. Pachman JiríJ., Primary Explosives, Berlin–Heidelberg: Springer-Verlag, 2013, s. 39–58, ISBN 978-3-642-28436-6 .

[GESTIS-4] Mercuric fulminate, [w:] GESTIS-Stoffdatenbank [online], Institut für Arbeitsschutz der Deutschen Gesetzlichen Unfallversicherung, ZVG: 500092 [dostęp 2026-04-21] (niem. • ang.).

[1000sb-5] StanisławS. Torecki StanisławS., 1000 słów o broni i balistyce, Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1973, s. 154 .

[HCH215-6] PhillipP. Carson PhillipP., CliveC. Mumford CliveC., Hazardous Chemicals Handbook, wyd. 2, Butterworth-Heinemann, 2002, s. 215, ISBN 978-0-7506-4888-2 .

[tabchem-7] MałgorzataM. Galus MałgorzataM., Tablice chemiczne, Warszawa: Wydawnictwo Adamantan, 2008, ISBN 978-83-7350-105-8 .

[Howard-8] EdwardE. Howard EdwardE., On a new fulminating mercury, „Philosophical Transactions of the Royal Society of London”, 90, 1800, s. 204–238 (ang.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]