Potwór

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Bestia”. Zobacz też: inne znaczenia tego terminu.
Święty Jerzy walczy ze smokiem, obraz Gustave Moreau (1880)

Potwór, monstrum (łac. zły omen, cud) – samo słowo wywodzi się od "po tworzeniu" czyli ma to być istota "stworzona już po właściwym dziele stworzenia" – popularne określenie szerokiej grupy fikcyjnych stworzeń występujących w mitologii, legendach, wierzeniach ludowych oraz literaturze grozy. Stworzenia takie zwykle cechują się przerażającym wyglądem, a także prymitywnym, agresywnym zachowaniem, często utożsamianym z wcieleniem zła. Zbliżonym znaczeniowo terminem jest bestia, choć z założenia, wygląd "bestii" ma przywodzić na myśl istniejący organizm(y) (zwykle kręgowca – gada, ssaka, płaza, względnie rybę lub ptaka), podczas gdy "potwór" ma stanowić zupełnie nową jakość – istotę niepodobną do żadnego znanego ludzkości organizmu. Innym synonimem potwora, występującym zwłaszcza w fantastyce naukowej, jest mutant.

Terminem tym zwykle nie opisuje się istot paranormalnych, które posiadają dominujące cechy ludzkie, chyba że ich osobowość lub wygląd uległy znacznemu wynaturzeniu.

W folklorze[edytuj | edytuj kod]

Od zarania dziejów, potwory pojawiały się wierzeniach i opowieściach, gdzie łączone były z groźnymi i niezrozumiałymi zjawiskami oraz niezbadanymi regionami świata, często stanowiąc przestrogę przed lekkomyślnością (przykładami mogą być smoki, wilkołaki, czy słowiańskie zmory). Pod tym względem, odgrywały istotną rolę socjologiczną, silniej wiążąc lokalne społeczności i plemiona. Warto jednak odnotować, że w pewnych sytuacjach, potwory występują po prostu jako barwne lokalne przypowieści, bez szczególnej wagi moralizatorskiej – przykładem może być Nessie lub Yeti; znane są też przypadki celowych mistyfikacji i współczesnego tworzenia legend w celu zyskania rozgłosu, czego przykładem może być Paskuda, czyli polski odpowiednik Nessie, grasujący rzekomo pod koniec lat 80. i na początku lat 90. XX w. w Zalewie Zegrzyńskim pod Warszawą.

W wierzeniach[edytuj | edytuj kod]

W religii oraz w licznych mitologiach, potwory niosące chaos i zniszczenie występują jako przeciwnicy bogów oraz ich wysłanników. Przykładem może być biblijny Lewiatan, grecka Hydra lernejska oraz harpie, nordyckie stwory Sköll, Hati, oraz liczne inne potwory Ragnaröku.

W literaturze[edytuj | edytuj kod]

Wymyślone lub wzorowane na wierzeniach potwory stanowią integralną część współczesnej literatury fantastycznej, gdzie często zarówno historia ich powstania, jak i dalszej egzystencji, stają się tematem pierwszoplanowym. Do godnych wzmianki przykładów należą m.in. powieści Frankenstein, Drakula, czy Doktor Jekyll i pan Hyde.

Potwory spotyka się również w utworach fantasy. Dobrym przykładem może tu być także świat Śródziemia, jaki w swoich powieściach stworzył John Ronald Reuel Tolkien. Do potworów należą tu sami orkowie, czy pajęczyca Szeloba[1].

Na co dzień[edytuj | edytuj kod]

Współczesne społeczeństwa często odwołują się do tego określenia w celu zdehumanizowania i odcięcia się od postaci, która ze względu na swoje postępowanie, kryteria moralne lub cechy fizyczne wzbudza szczególną odrazę. Potworami określeni mogą zostać zbrodniarze hitlerowscy i bolszewiccy, terroryści czy seryjni mordercy, ale także – co dziś nie spotyka się z otwartą aprobatą – dzieci z poważnymi wadami wrodzonymi (np. anencefalia).

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o bestii
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o potworze
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło potwór w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Władca Pierścieni / J. R. R. Tolkien ; przeł. Jerzy Łoziński, Poznań : Zysk i S-ka. Wydaw., cop. 2001; ISBN 83-7298-156-6