Ryton

Złoty ryton z achemenidzkiej Persji odkryty w Ekbatanie

Czerwonofigurowy statyczny ryton plastyczny (Apulia, IV w. p.n.e.)

Ryton (stgr. ῥυτόν, od ῥέω – „płynę”) – starożytne naczynie w kształcie rogu służące do picia wina przy uroczystych okazjach.

Jego najstarszą i pierwotną postacią był prawdopodobnie róg woli. Używane w śródziemnomorskim kręgu kulturowym, wywodziło się z Grecji, gdzie znane było już w kulturze egejskiej (egzemplarze odnaleziono w grobach szybowych w Mykenach), a następnie rozpowszechnione w kręgu oddziaływania kultury greckiej. W Rzymie znane jako rhytium, wspomniane jest np. u Marcjalisa (Epigrammata II, 35).

Rozwój formy

Wykonywane z gliny lub metalu, zdobione było dekoracją malarską bądź reliefową z zakończeniem w kształcie głowy ludzkiej lub zwierzęcej. Jako pozbawione stopki, naczynie można było odłożyć dopiero po wypiciu zawartości, gdyż stawiano je tylko odwrócone – na wylewie. Używano go do spełniania rytualnej libacji, lecz również podczas biesiad (sympozjonów). Jego nietypową formą był wytworzony w V wieku p.n.e. w ceramice greckiej ryton statyczny, wyposażony w podstawę umożliwiającą stawianie także napełnionego naczynia. Czasem mający nawet podwyższoną stopkę (jak kyliks), najczęściej przyjmował postać figuralnego naczynia (Murzyna, satyra, sfinksa, kobiety, Heraklesa), zakończonego jedynie w górnej części formą rytonu. Ze źródeł pisanych wiadomo, że rytony określano specyficznymi nazwami w zależności od dekoracyjnej protomy zwierzęcia, np. gryps (gryf), lykos (wilk), onos (osioł), hemionos (muł), kapros (dzik), elephas (słoń), hippos (koń), tauros (byk).

Wyodrębnioną odmianą konstrukcyjną tego naczynia był keras (κέρας) – również wzorowany na wolim róg do picia, często zakończony protomą zwierzęcą; wyrób ceramiczny lub metalowy, który ponownie przyjął się u Greków w VI wieku p.n.e. według pierwowzorów mykeńskich. Zasadnicza różnica w porównaniu z rytonem polegała na sposobie opróżniania naczynia: z kerasu pito z jego brzegu, natomiast w przypadku rytonu – z zatykanego końca, podczas gdy szeroki otwór wlewowy służył do napełniania.

Zobacz też

• kulawka

Bibliografia

• Encyklopedia sztuki starożytnej. Warszawa: WAiF i Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 498, ISBN 83-01-12466-0 (PWN), ISBN 83-221-0684-X (WAiF)
• Krystyna Zwolińska, Zasław Malicki: Mały słownik terminów plastycznych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1993, s. 267, ISBN 83-214-0590-8
• William Smith, William Wayte, G.E. Marindin: A Dictionary of Greek and Roman Antiquities. London: John Murray, 1890
• Thomas Mannack: Griechische Vasenmalerei. Eine Einführung. Darmstadt: Philipp von Zabern, 2012