Sándor Márai

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Sándor Márai
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 11 kwietnia 1900
Koszyce
Data i miejsce śmierci 22 lutego 1989
San Diego
Narodowość węgierska
Język niemiecki, węgierski
Dziedzina sztuki literatura piękna
Ważne dzieła

Wyznania patrycjusza

Sándor Márai, właśc. Sándor Károly Henrik Grosschmid de Mára (ur. 11 kwietnia 1900 w Koszycach, zm. 22 lutego 1989 w San Diego) – węgierski prozaik, poeta, publicysta, autor licznych powieści i prowadzonego od 1943 do samobójczej śmierci Dziennika (1985, 1997)[1].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Sándor Márai w wieku 4 lat

Pochodził ze starej rodziny saskich osadników[2]. Jego ojciec Géza Grosschmid (1872–1934) był adwokatem. Dzieciństwo spędził w Koszycach. Tam również rozpoczął edukację w szkole średniej, którą kontynuował następnie w Preszowie i Budapeszcie, gdzie też rozpoczął studia.

Pierwsze wiersze i artykuły opublikował w piśmie Czerwony Sztandar. Po upadku Węgierskiej Republiki Rad w obawie przed represjami białego terroru wyemigrował do Niemiec[1]. Tam ukończył studia dziennikarskie[2]. Napisał sztukę teatralną po niemiecku, współpracował też z niemiecką prasą[2]. Swoją poezję jednak tworzył już tylko po węgiersku. W pierwszych latach twórczości podróżował sporo po Europie, odwiedził np. Frankfurt, Berlin, Paryż.

Ożenił się z Iloną Metzner (Lolą)[2], rok od niego starszą, również pochodzącą z Koszyc. Przeżyli razem 62 lata[2]. W 1928 r. razem z żoną powrócił na Węgry i osiadł w Budapeszcie[2]. W 1930 rozpoczął pisać w stylu realistycznym. Był pierwszym autorem tłumaczącym dzieła Kafki oraz publikującym teksty krytyczne na temat jego dorobku literackiego. W krótkim czasie osiągnął literacki sukces, a jego dzieła zostały przetłumaczone na angielski, francuski, włoski, hiszpański, portugalski, fiński, chorwacki, czeski, turecki, szwedzki i duński. Był krytycznie nastawiony zarówno do autorytarnych rządów admirała Horthyego, jak i sowiecko-komunistycznej dyktatury. Jego teść – Żyd, zginął w 1944 w niemieckim obozie zagłady Auschwitz[2]. Pisarz pomagał w ukrywaniu żydowskich dzieci.

W swojej twórczości często poruszał temat zmierzchu świata mieszczańskiego i kryzysu kultury europejskiej[1]. Po wojnie, w latach 1945-48, pisarz wydał osiem książek. Jego wydawca został jednak wkrótce upaństwowiony i już zapowiedziana nowa powieść Máraiego trafiła na przemiał, jedynie kilka egzemplarzy ocalili drukarze. Brat pisarza, reżyser filmowy Géza von Radványi, po światowym sukcesie swojego filmu Gdzieś w świecie, nie otrzymał zgody na realizację na Węgrzech nowego obrazu Cyrk Maximus, stracił również stanowisko wykładowcy w szkole filmowej, którą sam zakładał. Obaj bracia wyemigrowali. Sándor Márai w 1948[1] wyjechał z Węgier z żoną[3] i ośmioletnim adoptowanym synkiem Janosem[2]. Do kraju nigdy już nie wrócił.

Do 1952 Márai mieszkał we Włoszech, potem przeniósł się do Stanów Zjednoczonych[1], gdzie w Nowym Jorku pracował w Radiu Wolna Europa[2]. W 1956, na wieść o wybuchu powstania przyleciał do Europy, ale w Monachium zdążył jedynie nagrać monologi uciekinierów na taśmę magnetofonową. W 1968 przeszedł na emeryturę[2] i przeprowadził się do Włoch, do Sorrento. W 1980 wrócił do USA, zamieszkał w San Diego w Kalifornii.

Bardzo ciężko przeżył śmierć żony[2], która 4 stycznia 1986 zmarła na raka gardła[2]. 27 listopada 1986 zmarł w Budapeszcie jego brat Géza, 23 kwietnia 1987, kilka miesięcy później, niespodziewanie zmarł w wieku 47 lat jego przybrany syn Janos, który mieszkał z żoną i trzema córeczkami w okolicach San Diego[3]. 22 lutego 1989 pisarz popełnił samobójstwo[1], odbierając sobie życie strzałem z pistoletu[3]. W 1990 otrzymał pośmiertnie najwyższą węgierską nagrodę w dziedzinie kultury i sztuki – Nagrodę Kossutha.

Sándor Márai – pomnik w Koszycach
Szkoła, do której uczęszczał Sandor Marai. Koszyce
Dom, w którym mieszkał Sandor Marai. Budapeszt

W Koszycach zachował się rodzinny dom Máraiego na ulicy Mäsiarskiej. Na niedalekim skwerze znajduje się oryginalny pomnik pisarza, dzieło Pétera Gáspára. W mieście tym imię Máraiego noszą również szkoła podstawowa i gimnazjum z węgierskim językiem nauczania.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Od 1943 aż do śmierci (1989) pisał również Dziennik (Napló), który stanowi ważną część jego spuścizny intelektualnej (wyd. pol. Dziennik, w tłum. i z posłowiem Teresy Worowskiej 2009). Rozpoczęcie pracy nad Dziennikiem wiązało się również z zaprzestaniem pracy dziennikarskiej i publicystycznej. Dziennik opublikowano na emigracji w sześciu tomach. W 1990 r. został on wydany również na Węgrzech. W 1991 r. ukazały się również te fragmenty Dziennika, które sam autor we wcześniejszym wydaniu pominął (Ami a naplóból kimaradt Zapiski wyłączone). Dziennik uznawany jest za jedno z najważniejszych dzieł Máraiego. Utwory Máraiego tłumaczyli na język polski Teresa Worowska i Feliks Netz[6] Irena Makarewicz.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Márai Sándor (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2016-10-26].
  2. a b c d e f g h i j k l Feliks Netz: Filemon i Baucis (pol.). Tygodnik Powszechny. [dostęp 2016-10-26].
  3. a b c Małgorzata Baranowska: Dzienniki, Márai, Sandor (pol.). Gazeta Wyborcza. [dostęp 2016-10-26].
  4. Teresa Kruszona: „Zeszyty Literackie” nr 137: nieznany wiersz Miłosza, Márai i Estérházy (pol.). W: Gazeta Wyborcza nr 101 Kultura [on-line]. 2017-05-02. s. 14. [dostęp 2018-01-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-13)].
  5. Piotr Gajdowski: Choroba jako dar. Sándor Márai: „Siostra”. Zeszyty Literackie (pol.). W: Newsweek Polska nr 39 [on-line]. 2017. [dostęp 2018-01-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-13)].
  6. Feliks Netz nie żyje (pol.). Angelus. [dostęp 2016-10-26].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]