Staatliche Kunstgewerbeschule Krakau

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Staatliche Kunstgewerbeschule Krakau (Państwowa Szkoła Rzemiosła Artystycznego w Krakowie) – artystyczna szkoła zawodowa założona przez władze niemieckie podczas okupacji hitlerowskiej w miejsce zamkniętej krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, początkowo jako kontynuacja przedwojennego Instytutu Sztuk Plastycznych w Krakowie. Uczniami szkoły było wielu późniejszych wybitnych polskich twórców oraz intelektualistów, działających w okresie powojennym. Z kręgu słuchaczy Kunstgewerbeschule wywodziła się także znaczna część uczestników Podziemnego Teatru Niezależnego Tadeusza Kantora. Istniała do 31 marca 1943.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Na początku okupacji 14 grudnia 1939 roku po krótkiej próbie rozpoczęcia roku szkolnego została zamknięta Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie[1]. Jednocześnie na mocy rozporządzenia niemieckich władz okupacyjnych o szkolnictwie zawodowym[2] podjęto decyzję o przeniesieniu krakowskiego Instytutu Sztuk Plastycznych, który nie posiadał przed wojną statusu wyższej uczelni, z dotychczasowej siedziby w gmachu Szkoły Przemysłowej do budynku warsztatów przy ul. Wenecja. Kadrę stanowili w większości przedwojenni nauczyciele szkoły, a nazwa nadana przez okupanta brzmiała: Staatliche Kunstgewerbeschule – Instytut Sztuk Plastycznych ul. Wenecja 2[3]. Zajęcia w Kunstgewerbeschule rozpoczęły się 2 października 1939, pierwszy nowy nabór przeprowadzono w lecie roku 1940.

1 września 1940 przeniesiono szkołę do budynku zlikwidowanej Akademii Sztuk Pięknych[4], wśród przyjętych znajdowała się grupa studentów, którzy przed wybuchem wojny zdążyli rozpocząć naukę w ASP. Dyrektorem został przedwojenny dwukrotny rektor ASP w Krakowie, prof. Fryderyk Pautsch, pod nadzorem dyrektora niemieckiego. Obok wykładowców z Instytutu Sztuk Plastycznych (m.in. Witold Chomicz, Wiesław Zarzycki, architekci Wacław Krzyżanowski i Ludwik Wojtyczko) zatrudniono wybitnych profesorów przedwojennej akademii. Byli to m.in. Władysław Jarocki, Stanisław Kamocki, Józef Mehoffer, Fryderyk Pautsch, Ignacy Pieńkowski, Stanisław Popławski, Alfred Terlecki. Miejsce pracy znaleźli także wykładowcy związani z innymi miastami, np. grafik Stanisław Kuglin z Poznania, od 1942 także Ludwik Gardowski z Warszawy[5].

Po umieszczeniu w gmachu ASP krakowska Kuntsgewerbeschule, oparta na 5-letnim cyklu kształcenia, posiadała następujące wydziały: ogólny, malarstwa dekoracyjnego, grafiki, architektury wnętrz, tekstylny, ceramiczny, rzeźby oraz metalowy.

Od marca 1941 dyrektorem został mianowany działacz NSDAP od roku 1927, deputowany do Reichstagu, członek SA (1929) oraz SA-Brigadeführer (1934), rzeźbiarz Wilhelm Heerde[6]. Mimo wysokich funkcji partyjnych postawa Heerdego do dziś budzi kontrowersje, gdyż oprócz polskich wykładowców zaangażował on artystów niemieckich spoza oficjalnego nurtu sztuki propagandowej[7], rzeźbiarzy: Roberta Bednorza, związanego z Bauhausem Waltera Merssmanna oraz Otto Beckmanna[8]. Podjął także starania o zatrudnienie szykanowanego przez nazistów modernistycznego architekta Heinricha Lauterbacha[9], co ostatecznie nie doszło do skutku przed likwidacją szkoły.

Od roku 1941 nazwę zmieniono na Staatliche Kunstgewerbeschule – Krakau, Państwowa Szkoła Rzemiosła Artystycznego – Kraków. W ostatnim roku działalności szkoła nosiła już tylko nazwę niemiecką Staatliche Handwerker und Kunstgewerbeschule Krakau. W roku 1941 założono również produkujące wyroby rzemiosła artystycznego Warsztaty Krakowskie (1941-1943), które miały zatrudniać absolwentów[5].

Wobec zaostrzenia polityki w krajach okupowanych od stycznia roku 1943 rozpoczęto zamykanie poszczególnych wydziałów szkoły, która została zlikwidowana 31 marca 1943, dwa miesiące po klęsce stalingradzkiej[10]. Wilhelm Heerde przeniósł się do Wiednia, inni nauczyciele niemieccy zostali zmobilizowani.

Uczniowie[edytuj | edytuj kod]

Świadectwo Kunstgewerbeschule z roku 1943 z adnotacją o zamknięciu szkoły

Szkoła mająca zgodnie z wolą władz Generalnego Gubernatorstwa przygotowywać jedynie rzemieślników, w rzeczywistości stworzyła możliwość kształcenia zarówno w przedmiotach artystycznych, jak i podstawach historii sztuki oraz ogólnej wiedzy humanistycznej[11] wielu przyszłym malarzom, jak Tadeusz Brzozowski, Zbigniew Kowalewski, Edward Krasiński, Janina Kraupe, Jerzy Kujawski, Kazimierz Mikulski, Jerzy Nowosielski, Jan Szancenbach. Wśród uczniów byli także m.in. późniejsi graficy: Franciszek Bunsch, Adam Hoffmann, Jerzy Panek, Zbigniew Rychlicki, Stanisław Wójtowicz, scenografowie: Ali Bunsch, Andrzej Cybulski, Bolesław Kamykowski, Lidia Minticz, Jerzy Skarżyński, Marcin Wenzel, aktorzy: Bronisław Pawlik, Marta Stebnicka, reżyser filmowy Wojciech Jerzy Has, historycy sztuki Mieczysław Porębski i Marek Rostworowski, krytyk Andrzej Kijowski, poetka i portrecistka Zofia Garbaczewska-Pawlikowska, a nawet językoznawca Irena Klemensiewicz (Bajerowa)[12].

Szczególną rolę odegrał wydział malarstwa dekoracyjnego, który za sprawą polskich profesorów kontynuował wprawdzie w ograniczonej formie[13], jednak całkowicie wbrew zarządzeniom okupanta program przedwojennej ASP. Dzięki temu uczniom szkoły umożliwiono po wojnie podjęcie dalszych studiów w reaktywowanej krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, w większości przyjmując ich od razu na II lub nawet III rok[14].

Ze środowiska słuchaczy Kunstgewerbeschule wywodziła się również znaczna część uczestników Podziemnego Teatru Niezależnego (1942-1944)[15] Tadeusza Kantora.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. J. Dembosz. Życie na niby w Generalnym Gubernatorstwie. „Wiadomości ASP”. nr 50, s. 6–9, 2010. 
  2. K. Król: Polityka hitlerowska wobec szkolnictwa polskiego na terenie Generalnej Guberni 1939-1945. Warszawa: WSiP, 1979, s. 27.
  3. A. Kilijańska: Staatliche Kunstgewerbeschule 1939-1943. W: Kunstgewerbeschule 1939-1943 i Podziemny Teatr Niezależny Tadeusza Kantora w latach 1942–1944. Kraków: Cricoteca, 2007, s. 49–71. ISBN 978-83-61213-00-0.
  4. 175 lat nauczania malarstwa, rzeźby i grafiki w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Kraków: Oficyna Artystów „Sztuka”, 1994, s. 338. ISBN 83-901350-0-0.
  5. a b A. Kilijańska: Staatliche Kunstgewerbeschule 1939-1943. W: Kunstgewerbeschule 1939-1943 i Podziemny Teatr Niezależny Tadeusza Kantora w latach 1942–1944. Kraków: Cricoteca, 2007, s. 50–52. ISBN 978-83-61213-00-0.
  6. „Powrót Odysa” i Podziemny Teatr Niezależny Tadeusza Kantora w latach 1942–1944, cz. 1. Kraków: Cricoteca, 2007, s. 24. ISBN 83-920117-1-6.
  7. P. Taranczewski, F. Bunsch. Życie na niby, malowanie na serio. W Kunstgewerbeschule i w wolnym Krakowie. „Wiadomości ASP”. nr 50, s. 10–21, 2010. 
  8. Otto Beckmann – biografia (niem.). [dostęp 2016-08-28].
  9. Heinrich Lauterbach – przedstawiciel wrocławskiego modernizmu. [dostęp 2016-08-28].
  10. „Powrót Odysa” i Podziemny Teatr Niezależny Tadeusza Kantora w latach 1942–1944, cz. 1. T. Kalendarium. Kraków: Cricoteca, 2007, s. 42. ISBN 978-83-61213-00-0.
  11. M. Rostworowski. Zanim powstała druga Grupa Krakowska. Wspomnienie o Kunstgewerbeschule. „Pokaz”. nr 5-6, 1994. 
  12. Wykaz uczniów Kunstgewerbeschule. W: Kunstgewerbeschule 1939-1943 i Podziemny Teatr Niezależny Tadeusza Kantora w latach 1942–1944. Kraków: Cricoteca, 2007, s. 73–95. ISBN 978-83-61213-00-0.
  13. A. Kilijańska: Staatliche Kunstgewerbeschule 1939-1943. W: Kunstgewerbeschule 1939-1943 i Podziemny Teatr Niezależny Tadeusza Kantora w latach 1942–1944. Kraków: Cricoteca, 2007, s. 61–62. ISBN 978-83-61213-00-0.
  14. F. Bunsch. Pogmatwane początki. „Wiadomości ASP”. nr 25, s. 7–11, 2003. 
  15. Kunstgewerbeschule 1939-1943 i Podziemny Teatr Niezależny Tadeusza Kantora w latach 1942–1944. Kraków: Cricoteca, 2007, s. 50–52. ISBN 978-83-61213-00-0.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • K. Król, Polityka hitlerowska wobec szkolnictwa polskiego na terenie Generalnej Guberni 1939-1945, WSiP, Warszawa 1979, s. 27.
  • K. Czerni, Nie tylko o sztuce. Rozmowy z Mieczysławem Porębskim, Wrocław 1991, s. 28–29.
  • M. Rostworowski, Zanim powstała druga Grupa Krakowska. Wspomnienie o Kunstgewerbeschule, „Pokaz” 1994, nr 5-6.
  • 175 lat nauczania malarstwa, rzeźby i grafiki w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, wyd. Oficyna Artystów „Sztuka”, Kraków 1994, s. 338. Na książce ​ISBN 8990135000​ (formalnie błędny numer ISBN) ​ISBN 83-901350-0-0​.
  • F. Bunsch, Pogmatwane początki, „Wiadomości ASP” 2003, nr 25, s. 7–11.
  • A. Kilijańska, Staatliche Kunstgewerbeschule 1939-1943, [w:] Kunstgewerbeschule 1939-1943 i Podziemny Teatr Niezależny Tadeusza Kantora w latach 1942–1944, wyd. Cricoteca, Kraków 2007, s. 49–71. ​ISBN 978-83-61213-00-0​.
  • Wykaz uczniów Kunstgewerbeschule, [w:] Kunstgewerbeschule 1939-1943 i Podziemny Teatr Niezależny Tadeusza Kantora w latach 1942–1944, wyd. Cricoteca, Kraków 2007, s. 73–95. ​ISBN 978-83-61213-00-0​.
  • Kalendarium, [w:] „Powrót Odysa” i Podziemny Teatr Niezależny Tadeusza Kantora w latach 1942–1944, cz. 1, wyd. Cricoteca, Kraków 2007. ​ISBN 83-920117-1-6​.
  • Kunstgewerbeschule 1939-1943 i Podziemny Teatr Niezależny Tadeusza Kantora w latach 1942–1944, red. J. Chrobak, wyd. Cricoteca, Kraków 2007, s. 5–16, 49-95. ​ISBN 978-83-61213-00-0​.
  • J. Dembosz, Życie na niby w Generalnym Gubernatorstwie, „Wiadomości ASP” 2010, nr 50, s. 6–9.
  • P. Taranczewski, F. Bunsch, Życie na niby, malowanie na serio. W Kunstgewerbeschule i w wolnym Krakowie, „Wiadomości ASP” 2010, nr 50, s. 10–21.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]