Summis desiderantes affectibus

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Papieska bulla Summis desiderantes affectibus z 1484 roku

Summis desiderantes affectibus (pol. Pragnąc najgoręcej[1]) – bulla wydana 5 grudnia 1484 przez papieża Innocentego VIII. Potępiała ona plagę czarów i herezji szerzącą się ponoć w dolinie Renu oraz delegowała Heinricha Kramera i Jakoba Sprengera (związanych z nieco późniejszym traktatem Malleus Maleficarum, do którego ta bulla była załączana) jako inkwizytorów odpowiedzialnych za wykorzenienie czarownic w Niemczech.

Wniosek o wydanie bulli, złożony w Rzymie osobiście przez Kramera, został odnaleziony w papieskich archiwach[2]. Jak podaje Hans Peter Broedel, profesor historii na Uniwersytecie Północnej Dakoty, sygnatariuszami tego wniosku byli Kramer i Sprenger, którzy wnioskowali o jednoznaczne uprawnienia do prowadzenia procesów o czary[3]. Wniosek został pozytywnie rozpatrzony. Bulla potwierdzała istnienie czarownic i nadawała uprawnienia inkwizytorom: "do czynienia, co jest konieczne, aby się ich pozbyć". Papież ostrzegł, że Sprenger i Kramer nie mogą być jakkolwiek wstrzymywani przez jakikolwiek autorytet pod groźbą ekskomuniki lub dotkliwszych kar[4].

Bulla ta była jedną z wielu związanych z czarownictwem i odzwierciedlała ówczesną demonologię.

Wprowadzenie i kontekst[edytuj]

Postrzeganie magii jako jednego z największych zagrożeń, z jakim miała się zderzyć chrześcijańska kultura, było elementem głębokiej ewolucji wierzeń mających swe źródło w średniowiecznym zabobonie[1]. Epoka proceduralnego sądzenia rzekomej magii była poprzedzona wieloma wiekami, podczas których biskupi dużą wagę przywiązywali w swojej działalności duszpasterskiej do ostrzegania przeciwko "rzucającym czary kobietom, którym przypisywano podniebne podróże; albo przeciwko twórcom napojów magicznych, przynoszących miłość lub zgubę, czy też przeciwko duchownym, parającym się alchemią i astrologią"[5]. Na początku XXI wieku, mediewista Alain Boureau twierdził, że początków sądowego rozwiązywania domniemanego problemu magii należy się doszukiwać w pontyfikacie papieża Jana XXII (1316-1334) a szczególną rolę odegrała jego bulla Super illius specula (Na wysokościach tego) (1326). W bulli tej, po raz pierwszy stwierdzono, że czarownice powinny być karane jak heretycy, a jako przyczynę praktyk magicznych zidentyfikowano demony[1][6].

Warunki sprzyjające rozwojowi nauk teologicznych i filozoficznych, w tym powstanie uniwersytetów, wywołały chęć dokładnego opisania i sklasyfikowania tego, co postrzegano jako zjawiska magiczne[5]. Efektem tego było powstanie wielu traktatów demonologicznych, w tym sławnego Młota na czarownice, który był, jak wskazuje teolog i historyk Tomasz Gałuszka, "praktycznym komentarzem i rozwinięciem" bulli Summis desiderantes affectibus[1]. Malleus Maleficarum (Młot na czarownice), do którego wydań załączana była bulla, był bestsellerem[7] przez prawie 200 lat[8]. Polowania na czarownice rozpoczynały się w okresie Renesansu, gdy papieże otaczali bogactwami i patronatami takich artystów jak Leonardo da Vinci, Michał Anioł, czy Rafael Santi oraz sprzyjali rozwojowi filozofii i edukacji związanej z humanizmem renesansowym[9].

Papieskie poparcie[edytuj]

Poprzez regularne wydawanie bulli, Renesansowi papieże próbowali zintensyfikować polowania[9]. Wynikało to z tego, że obawiali się oni czarownic[9].

Sześć miesięcy po wydaniu bulli Summis desiderantes, Innocenty VIII suplementował ją osobistymi listami wysłanymi do arcyksięcia Austrii Zygmunta Habsburga i arcybiskupa Moguncji Bertholda von Henneberga, w których papież podziękował im za ich wysiłki, a jednocześnie nalegał, aby byli jeszcze bardziej aktywni we wspieraniu Inkwizycji[10]. W tym samym czasie Innocenty VIII napisał również do opata Jana z Weingarten, który miał najprawdopodobniej problemy z powodu wsparcia udzielonego Kramerowi i papież zaoferował pomoc[11]. Summers podaje, że bulla do arcyksięcia Habsburga nazywała się Pro causa fidei (18 czerwca 1485) i ponownie wspierała Kramera i Sprengera oraz że bulla do acybiskupa Moguncji była podobna[12]. Russell wspomina również o liście z 30 września 1486 wysłanym przez papieża do biskupa Brescii[13] Paolo Zane (it), a Summers dodatkowo wymienia jako adresata inkwizytora Lombardii Antonio Pezzotelli da Brescia[12][a](jednego z ekstremalnie brutalnych inkwizytorów wymienianych razem z Modesto Scrofa[15]). List ten był odpowiedzią na skierowany do papieża apel Pezotelliego o wsparcie, gdyż lokalne władze Brescii odmawiały wykonywania egzekucji skazanych przez niego osób, w szczególności zażądały przed wykonywaniem egzekucji dostępu do akt postępowań prowadzonych przez Pezotelliego, na co się on nie godził. Paolo Zane podobnie zażądał dostępu do akt przed zatwierdzaniem egzekucji. W liście tym, papież utożsamiał czarownictwo z herezją[12], użył zwrotu Hereticorum et maleficorum secta[13] oraz nalegał że Pezotelli działa w granicach prawa i nakazał mu ekskomunikować władze Brescii, gdyby nadal odmawiały współpracy[16].

Według Pavlaca, papież Innocenty VIII, po poparciu polowań na czarownice na terenie Niemiec, uczynił tak również w Państwie Kościelnym[9]. Jego następca, Aleksander VI, próbował rozszerzyć polowania na czarownice poza obszar swoich bezpośrednich rządów[17]. W bulli Cum acceperimus (1498–1499[18]), adresowanej do inkwizytora Lombardii i Brescii Angelo Faella da Verona, nakazał, aby on oraz jego następcy zajmowali się czarownictwem w prowincji Lombardia[19]. Według Pavlaca, papieże zaostrzali swoje stanowisko, gdy miejscowi protestowali przeciwko nadużyciom inkwizytorów[20]. Kolejny papież Leon X, poparł polowania na czarownice w bulli Honestis (1521)[20] rozkazując biskupom Weneckim procedowanie przeciwko czarownicom pomimo protestów władz świeckich[21], a papież Hadrian VI wsparł polowania w bulli Dudum uti nobis exponi fecisti (1523)[20] zaadresowanej do inkwizytora Modesto Scrofa z trybunału inkwizycji w Como[22]. Papieskie bulle Summis desiderantes (1484) Innocentego VIII oraz Coeli et Terrae creator Deus (1585/86) Sykstusa V były kluczowe dla uznania czarownictwa za pospolitą zbrodnię i wyznaczenie solidnego punktu odniesienia dla Kościoła Katolickiego[23]. Według profesora historii Uniwersytetu Południowej Kalifornii Kathryn Edwards, Coeli et Terrae creator Deus potępiała wszystkie formy magii, w tym zaklęcia, nekromancję oraz poszukiwanie skarbów, jako przejawy przymierza z Diabłem[24][25][26][27].

Współczesne perspektywy[edytuj]

Choć inkwizytorzy wierzyli, że czarownice istnieją[28], to nie zawsze było to główną motywacją. Jeden przykład podaje kronikarz Stefano Merlo di Sondrio, który wskazuje w kontekście polowań w 1523 roku, że współczesny mu inkwizytor Scrofa, kierował się przede wszystkim chęcią zysku poprzez konfiskatę dóbr skazanych czarownic. Tavuzzi sugeruje, że to właśnie z tego powodu władze miasta Sondrio nakazały mu je opuścić[29]. Historycy odrzucili możliwość jakiegokolwiek związku stereotypu diabelskiego czarownictwa z rzeczywistością; w większości, ze względu na niemożliwe postulowane cechy takich praktyk jak: nocne przeloty na miotle, udział w sabatach, metamorfozy (np. zamiana w kota) czy seksualne orgie z demonami. Również możliwość istnienia jakiejkolwiek sekty czarownic jest odrzucana przez współczesnych historyków[28]. Ofiary polowań na czarownice były oskarżane o przestępstwo, które nie istniało[30]. Skazania były możliwe, między innymi, ze względu na stosowanie tortur podczas przesłuchań oraz przywiązywanie najwyższej wagi do przyznania się do winy przez oskarżoną osobę. Raisa Maria Toivo w artykule Polowania na czarownice jako holokaust: powstanie prześladowczych społeczeństw ujęła to następująco:

[...] prześladowania były samonapędzającą się machiną destrukcji, która zapewniła sobie sukces wytwarzając dowody na swoje potrzeby poprzez zastosowanie tortur — każda ofiara była zmuszona opowiedzieć historię, która była kolejnym dowodem na [realność i] tyranię czarownictwa[31]

Treść[edytuj]

Według duńskiej profesor Louise Kallestrup, papieska bulla była wyrazem politycznej woli wyplenienia czarownic. Jej zdaniem, wskazuje na to emocjonalny, wręcz propagandowy język potępiający czarownictwo i działania z nim związane[32]. Kallestrup zwraca również uwagę, że nie powinna ona być postrzegana jako dokument samoistnie inicjujący przedreformacyjne polowania na czarownice. Dokument ten był po prostu oficjalnym odzwierciedleniem kierunków rozwoju chrześcijańskiej demonologii w drugiej połowie piętnastego wieku[32].

Wstęp[edytuj]

Bulla Summis desiderantes była pierwszym papieskim dokumentem, który wskazywał, że nie tylko osoby wykształcone mogły pałać się czarami, ale potencjalnie każdy. W szczególności, mogli to być niewykształceni wieśniacy i ludzie niepiśmienni z najdalszych zakątków, których diabelskie czarownictwo miałoby być motywowane samą tylko intencją szkodzenia. Osoby czyniące czary obu płci, zostały przedstawione jako złe z natury, wyrzekające się chrztu, kpiące z Boga, oddane Diabłu i cieleśnie z nim obcujące. Ich czarownictwo miało szkodzić trzodzie, ludziom, plonom, posiadłościom oraz sprowadzać choroby, w szczególności impotencję i bezpłodność[32]. Również rola Diabła była inna niż uprzednio. Wcześniej był on postrzegany jako bierna postać, która musiała być wezwana i poinstruowana. W nowym ujęciu, diabła przedstawiano jako aktywnie poszukującego sojuszników w postulowanej wojnie przeciwko Bogu[32].

Wieści, jakie zaczęły dochodzić do Rzymu z Niemiec, były przedstawione w bulli następująco:

Nie bez przepełnionego goryczą smutku dowiedzieliśmy się ostatnio, że w niektórych częściach Górnych Niemiec[33][b], a także w prowincjach, parafiach, okręgach, dzielnicach i diecezjach Moguncji, Kolonii, Trewiru, Salzburga i Bremy, wiele osób płci obojga, nie bacząc na własne zbawienie i odchodząc od wiary katolickiej, zadaje się z diabłami, inkubami i sukkubami i poprzez swoje zaklęcia, przyśpiewki, gusła i inne przeklęte zabobony oraz czary, obmierzłe praktyki i zbrodnie niszczy potomstwo kobiet i nowo narodzone zwierzęta, wykorzenia plon, jaki wydaje rola, strąca winne grona z winorośli i owoce z drzew; [...] Również i ponadto bluźnierczo wyrzekają się wiary, którą otrzymali wraz z sakramentem chrztu, i z poduszczenia wroga rodzaju ludzkiego nie wahają się popełniać najdzikszych okropieństw i występków na zgubę swych dusz, obrażając nimi majestat boski, dając tym gorszący i niebezpieczny przykład wielu innym[34][35].

Potwierdzenie i nadanie uprawnień na nowo[edytuj]

Następnie papież zwrócił uwagę, iż pomimo że "umiłowani synowie nasi, Heinrich Kramer i Jakob Sprenger, profesorowie teologii z Zakonu Kaznodziejskiego, wyznaczeni zostali [wcześniejszym] Listem Apostolskim jako Inkwizytorzy Heretyckich Nieprawości i nadal wykonują to uprawnienie"[35] na określonych obszarach[c], to "część duchowieństwa i osób świeckich na tych obszarach, starając się być mądrzejszymi niż im przystoi, nie ma wstydu w uporczywym obstawaniu, że ponieważ"[35] w poprzednim piśmie nie były wyszczególnione nazwy obszarów i imion owych osób oraz występków dla jakich zostali wysłani, to nie mogą oni tam wykonywać swojej inkwizytorskiej funkcji (spór jurysdykcyjny). Z tego powodu papież potwierdza poprzednie uprawnienia. Następnie, nadaje uprawnienia na nowo:

[..,] Tym samym autorytetem[d], na nowo udzielamy wspomnianym Inkwizytorom pełnych i nieograniczonych uprawnień w prowadzeniu Urzędu Inkwizycji we wspomnianych prowincjach, miastach, diecezjach, ziemiach i miejscach przeciwko wszelkim osobom, niezależnie od ich statusu i dostojności, i prawa upominania, więzienia, karania i nakładania grzywien adekwatnie do przewinień tych osób, które uznają za winne w związku z powyższym. [...] Ponadto winni oni cieszyć się całkowitą swobodą głoszenia i objaśniania wiernym Słowa Bożego we wszystkich kościołach parafialnych wspomnianych prowincji, ilekroć nadarzy się po temu sposobność i kiedy będzie im to odpowiadało. Są oni upoważnieni do wszczynania oraz przeprowadzania koniecznych i związanych z tą kwestią każdych i dowolnych czynności[36].

Nakaz publikacji[edytuj]

Bulla zawiera nakaz upubliczniania zawartych w niej papieskich poleceń i uprawnień dotyczących Kramera i Sprengera przez biskupa Strasburga tak często jak to będzie konieczne, jak również gdy zostanie o to poproszony przez Kramera i Sprengera lub jednego z nich[35].

Gwarancja nietykalności[edytuj]

Papież wskazał, że Kramer i Sprenger mają nie być w żaden sposób ograniczani w swoich działaniach. Gwarancja nietykalności była wsparta rozkazem, aby biskup Strasburga (de) Albrecht von Pfalz-Mosbach (de) zapewnił wykonanie zapisów bulli poprzez zagwarantowanie podporządkowania groźbą ekskomuniki oraz poprzez wykorzystanie świeckiego ramienia, gdyby okazało się to konieczne[11][37]. W bulli, papież napisał następująco o biskupie Strasburga:

[...] Nie może on dopuścić, aby byli oni nękani przez jakikolwiek autorytet lub ograniczani w jakikolwiek inny sposób przez jakiekolwiek osoby, w związku z niniejszym, w sposób naruszający tekst wspomnianego wcześniej oraz niniejszego listu, powstrzymując nakazami, reprymendami oraz karami ekskomuniki, zawieszeniem lub interdyktem lub dowolnymi bardziej straszliwymi karami, które uzna za słuszne wszelkich buntowniczych prześladowców, wstrzymujących i oponentów, jakiejkolwiek godności, statusu, rangi, dostojności, szlachetności, doskonałości lub stosunku by oni nie byli i niezależnie od wyjątkowych przywilejów, którymi mogliby być chronieni i z pominięciem jakiegokolwiek prawa do apelacji[38].

Wpływ i znaczenie[edytuj]

Bulla ta jest często przedstawiana jako otwarcie drzwi dla krwawych polowań na czarownice jakie wywiązały się w historii Europy. Niemiecki historyk Joseph Hansen zauważa, że jej podobieństwo do wcześniejszych papieskich dokumentów, wyrazisty nacisk na wygłaszanie kazań i brak dogmatycznego oświadczenia komplikują ten pogląd[39]. Jego zdaniem, to załączenie tej bulli do Malleus Maleficarum stanowi o jej wyjątkowości i przyczynie znalezienia się w szerszym obiegu oraz o bardziej bezpośrednim wpływie na procesy o czary[39]. Hansena krytykuje Montague Summers. W jego opinii, Hansen w szczerym błędzie lub celowo dezinformuje, gdy pisze, o tym, że jest to oczywiste, że bulla nie zawiera dogmatycznego oświadczenia[40]. Summers wyraża dodatkowo swoje zdumienie co do treści artykułu o czarownicach w Katolickiej Encyklopedii, wskazując również inne stwierdzenie o bulli jako nieprawdziwe i jednocześnie szeroko krytykując autora tego hasła[41].

Według Mackay'a, papież w bulli rozwinął warunki powołania inkwizytorów[42]. Gałuszka stwierdza podobnie, że bulla ta poszerzała zakres działań Świętej Inkwizycji od­nośnie do czarownic i czarowników[1]. Z kolei według Katolickiej Encyklopedii, "nie tylko czynna kampania przeciwko większości form czarów miała już miejsce od dłuższego czasu, ale w kwestiach procedury, kar, sędziów itp. bulla Innocentego nie uchwalała nic nowego"[43].

Katolicka Encyklopedia krytykuje przypisywanie tej bulli odpowiedzialności za następne dwieście lat polowań na czarownice jako "całkowicie iluzoryczne"[44].

Uwagi

  1. Summers określa go inkwizytorem Lombardii, a Tavuzzi inkwizytorem Brescii w latach 1479-1498[14]
  2. W oryginale Alemaniae superioris, co w anglojęzycznych edycjach (np. Christopher S. Mackay: The Hammer of Witches. 2009, s. 71) tłumaczone jest jako Upper Germany. Według Klausa Bernwarda Springera termin ten odnosi się do okręgu inkwizytorskiego, nawiązującego nazwą do dominikańskiej kongregacji Germaniae superioris, która stanowiła półautonomiczną jednostkę w ramach dominikańskiej prowincji Teutonia; obszar tego okręgu obejmował co najmniej diecezje augsburską i konstancką, prawdopodobnie także strasburską i bazylejską oraz zachodnią część metropolii salzburskiej, ale jego dokładne granice nie są znane; zob. Klaus-Bernward Springer, Dominican Inquisition in the Archdiocese of Mainz (1348–1520), w: Praedicatores Inquisitores. Vol. 1: The Dominican and the Mediaeval Inquisition. Acts of the 1st International Seminar on the Dominicans and the Inquisition (Rome ; 23-25 February 2002). Rzym: Istituto Storico Domenicano, 2004, s. 347-348, 365.
  3. Kramer był inkwizytorem prowincji Górne Niemcy, natomiast Sprenger inkwizytorem Kolonii, Moguncji i Trewiru, a więc obszarów nadreńskich, zob. K. B. Springer, Dominican Inquisition in the archidiocese of Mainz 1348-1520, w: Praedicatores, Inquisitores, Vol. 1: The Dominicans and the Medieval Inquisition. Acts of the 1st International Seminar on the Dominicans and the Inquisition, 23-25 February 2002, red. Arturo Bernal Palacios, Rzym 2004, s. 345-352.
  4. władzy apostolskiej

Przypisy

  1. a b c d e Gałuszka 2006 ↓, s. 222.
  2. Mackay 2009 ↓, s. 9, przypis.
  3. Broedel 2003 ↓, s. 15: "In response, Institoris went to Rome that winter, carrying a letter, signed both by him and his colleague, Jacob Sprenger, asking for explicit authority to prosecute witchcraft.".
  4. Broedel 2003 ↓, s. 15: "Summis Desiderantes of Innocent VIII, which recognized the existence of witches and the authority of inquisitors to do what was necessary to get rid of them; Institoris and Sprenger, the pope commanded, were neither to be molested nor hindered in any manner whatsoever by any authority, under pain of excommunication and worse.".
  5. a b Gałuszka 2006 ↓, s. 223.
  6. Gałuszka 2006 ↓, s. 230: dla tłumaczenia nazwy bulli Super....
  7. Herzig 2008 ↓, s. 371.
  8. Guiley 2008 ↓, s. 223: "Published first in Germany in 1486, the Malleus Maleficarum proliferated into dozens of editions throughout Europe and England and had a profound impact on European witch trials for about 200 years. [...] It was second only to the Bible in sales until John Bunyan's Pilgrim's Progress was published in 1678".
  9. a b c d Pavlac 2009 ↓, s. 164.
  10. Broedel 2003 ↓, s. 15: "Six months later, Innocent supplemented this endorsement with personal letters to Archduke Sigismund and the archbishop of Mainz, thanking them for their efforts, but also urging them to be even more active in their support of the Inquisition.".
  11. a b Broedel 2003 ↓, s. 15.
  12. a b c Summers 1998 ↓, Introduction to 1928 edition, s. 645.
  13. a b Russell 1972 ↓, s. 336.
  14. Tavuzzi 2007 ↓, s. 174.
  15. Tavuzzi 2007 ↓, s. 149-150.
  16. Tavuzzi 2007 ↓, s. 176-177.
  17. Pavlac 2009 ↓, s. 164-165.
  18. Tavuzzi 2007 ↓, s. 180, przypis 139: Tavuzzi wskazuje na błędną datę 1501 podaną przez Hansena oraz przedrukowaną w Kors, Peters 2000.
  19. Kors Peters ↓, s. 229.
  20. a b c Pavlac 2009 ↓, s. 165.
  21. Burns 2003 ↓, s. 146.
  22. Tavuzzi 2007 ↓, s. 74.
  23. Kallestrup 2015 ↓, s. 17-18.
  24. Edwards 2002 ↓, s. 28.
  25. Zambelli 2007 ↓, s. 247-248: Zambelli podobnie.
  26. Pavlac 2009 ↓, s. 167-168, podobnie: "He condemned divination, whether through astrology, mirrors, or birds, and dealing with demons, especially questioning them to find treasure. Pope Sixtus focused on both the learned ritual magic of sorcery and the Low Magic of cunning-folk, rather than the sabbat fantasies of witchcraft.".
  27. Kallestrup 2015 ↓, s. 18-19, podobnie: "The text included condemnation of all kinds of magical rituals, divination and astrology.".
  28. a b Tavuzzi 2007 ↓, s. 204-207.
  29. Tavuzzi 2007 ↓, s. 194.
  30. Pavlac 2009 ↓, s. 189.
  31. Barry i Davies 2007 ↓, the witch-craze as holocaust: the rise of persecuting societies: "[...] persecution became an inescapable machine of destruction, which secured its success and produced the evidence for its necessity by torture – every victim would be forced to tell a story to provide further evidence of the terrors of witchcraft", s. 98.
  32. a b c d Kallestrup 2015 ↓, s. 18-20.
  33. Summis desiderantes affectibus (łac.).
  34. Polskie tłumaczenie Bulli
  35. a b c d Mackay 2009 ↓, s. 71-74.
  36. Mackay 2009 ↓, s. 71-74: "[..,] We grant anew by the same authority to the aforementioned Inquisitors full and unrestricted power to carry out the office of such inquisition in the aforementioned provinces, cities, dioceses, lands and places against whatever persons, of whatever status and pre-eminence they may be, and to correct, imprison, punish and fine according to their demerits those persons whom they will find culpable in connection with the foregoing. [...] They are also lawfully and without restriction entitled to propound and preach the Word of God to the congregation in the individual parochial churches of such provinces whenever this will be beneficial and they decide to do so. They may carry out and perform each and every other act necessary and suitable in connection with and concerning the foregoing.".
  37. Mackay 2009 ↓, s. 73.
  38. Mackay 2009 ↓, s. 71-74: ang. "He is not to permit them to be harassed by any authority or impeded in any other way whatsoever by any people in connection with this in violation of the text of the aforementioned and the present letter, restraining through the sentences, censures and punishments of excommunication, suspension and interdict or whatever more fearsome punishments he will think right any rebellious harassers, impeders and contradictors, of whatever dignity, status, rank, pre-eminence, nobility, excellence or condition they are and by whatever privilege of exception they are protected, all right to appeal being disregarded.".
  39. a b Hansen 1901 ↓, s. 24-27.
  40. Summers 1998 ↓, Introduction to 1928 edition: "Hansen, either in honest error or of intent, willfully misleads when he writes, “it is perfectly obvious that the Bull pronounces no dogmatic decision.”", s. 646.
  41. Summers 1998 ↓, Introduction to 1928 edition: "It is all the more amazing to find that the writer of the article upon “Witchcraft” in the Catholic Encyclopaedia quotes Hansen with complete approval and gleefully adds with regard to the Bull of Innocent VIII, “neither does the form suggest that the Pope wishes to bind anyone to believe more about the reality of witchcraft than is involved in the utterances of Holy Scripture,” a statement which is essentially Protestant in its nature, and, as is acknowledged by every historian of whatsoever colour or creed, entirely untrue.", s. 646.
  42. Mackay 2009 ↓, s. 8: "which the pope then overrides by reiterating and amplifying the terms of the inquisitors’ appointment".
  43. Catholic Encyclopedia ↓, Witchcraft: "Not only had an active campaign against most forms of sorcery already been going on for a long period, but in the matter of procedure, of punishments, of judges, etc., Innocent's Bull enacted nothing new.".
  44. Catholic Encyclopedia ↓, Witchcraft: "It will be readily understood from the foregoing that the importance attached by many older writers to the Bull, "Summis desiderantes affectibus", of Pope Innocent VIII (1484), as though this papal document were responsible for the witch mania of the two succeeding centuries, is altogether illusory.".

Bibliografia[edytuj]

  • Hans Peter Broedel: The Malleus Maleficarum and the construction of witchcraft: Theology and popular belief. 2003.
  • Christopher S. Mackay: The Hammer of Witches. 2009.
  • Joseph Hansen: Quellen und Untersuchungen zur Geschichte des Hexenwahns und der Hexenverfolgung im Mittelalter. 1901, s. 24-27. [cyt. za] Alan Charles Kors, Edward Peters: Witchcraft in Europe, 400-1700: A Documentary History. 2000, s. od 177.
  • Catholic Encyclopedia: Witchcraft.
  • Tomasz A. Gałuszka. Magia jako factum haereticale. Wokół bulli Jana XXII Super illius specula. „Przegląd Historyczny”. 97 (2), 2006. 
  • Brian A. Pavlac: Witch Hunts in The Western World. 2009.
  • Michael Tavuzzi: Renaissance Inquisitors: Dominican Inquisitors and Inquisitorial Districts in Northern Italy, 1474-1527. 2007.
  • Montague Summers: Malleus Maleficarum. Wyd. ebook, ed. Wicasta Lovelace, Christie Rice. Windhaven Network, Inc, 1998.
  • Louise Nyholm Kallestrup: Agents of Witchcraft in Early Modern Italy and Denmark. Palgrave Macmillan UK, 2015.
  • Alan Charles Kors, Edward Peters: Witchcraft in Europe, 400-1700: A Documentary History. 2000.
  • Kathryn A. Edwards: Werewolves, Witches, and Wandering Spirits: Traditional Belief & Folklore in Early Modern Europe. 2002.
  • Paola Zambelli: White Magic, Black Magic in the European Renaissance From Ficino, Pico, Della Porta to Trithemius, Agrippa, Bruno. 2007.
  • William E. Burns: Witch Hunts in Europe and America: An Encyclopedia. 2003.
  • Tamar Herzig. Bridging North and South: Inquisitorial Networks and Witchcraft Theory on the Eve of the Reformation. „Journal of Early Modern History”, 2008. 
  • Rosemary Guiley: The Encyclopedia of Witches, Witchcraft and Wicca. Checkmark Books, 2008.
  • Jonathan Barry, Owen Davies: Palgrave Advances in Witchcraft Historiography. 2007.

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]