Herezja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Herezja (gr. αἵρεσις hairesis – wybierać[1], łac. haeresis) – doktryna odrzucana przez władze kościelne lub religijne jako błędna[2]. Koncepcja taka ma zastosowanie m.in. w buddyzmie, chrześcijaństwie, islamie, judaizmie oraz hinduizmie[3].

W klasycznej grece, poprzez słowo „αἵρεσις” rozumiano odrębną szkołę lub partię, w epoce hellenistycznej było używane na określenie szkoły filozoficznej. W tych czasach, nie miało ono znaczenia pejoratywnego, ale neutralne. Józef Flawiusz używał tego określenia wobec szkół teologicznych. Wczesne chrześcijaństwo było nazywane „nazaretańską sektą” przez Tertullosa, a Paweł z Tarsu przyznaje również, że było traktowane jako herezja w obrębie judaizmu[1]. Negatywnego charakteru określenie „herezja” nabrało w ramach chrześcijańskiego nurtu wraz z jego rozwojem[4].

W tradycji chrześcijańskiej, herezja to interpretacja twierdzeń wiary chrześcijańskiej, polegająca na wyodrębnieniu jakiegoś zagadnienia i przedstawieniu go w sposób, który przeciwstawia się całości nauczania wiary. Nieprzyjmowanie jednego lub więcej twierdzeń, uznanych w Kościele za dogmat[5]. Jako pojęcie występujące w chrześcijaństwie[6], sensu stricto, odnosi się tylko do sporów doktrynalnych w obrębie chrześcijaństwa. Podobne do chrześcijańskiej herezji zjawiska zdarzały się w obrębie innych wielkich religii (judaizmie, islamie), mając w nich jednak inne znaczenie, inny wymiar i inne skutki. Dlatego można je określać jako herezję tylko umownie, przez analogię. Dawniej odstępca od religii rzymskokatolickiej nazywany był kacerzem[7].

W 1965 roku, Kościół Katolicki przyjął deklarację Nostra aetate, w której wzywa do braterstwa między ludźmi i sprzeciwia się wszelkim formom dyskryminacji i prześladowań religijnych. W 2000 roku papież Jan Paweł II przeprosił w „milenijnym mea culpa” za podejście katolików do heretyków, żydów i kobiet w ciągu minionych 2000 lat. Oświadczenie to spotkało się z mieszanymi reakcjami[8].

Islam[edytuj]

Z powodu braku scentralizowanego ośrodka religijnego oraz ścisłej doktryny muzułmańskiej nie można jednoznacznie uznać, które wyznania można uznać za heretyckie, a które nie. Przeważnie oskarżenia o herezję miały odniesienia do lokalnych wyznań. Spośród przykładowych takich potraktowań wymienić można np. to że w Persji herezją został uznany Bahaizm, w Państwie Mogołów Sikhizm, a w Turcji Alewici. Powszechnie za herezję uznane zostało podejście mutazylijskie, w wielu regionach nauki sufickie są heretyckie (za co przez Saudyjczyków krytykowana była nowożytna Turcja, w której ścieżka bektaszijadzka była popularyzowana wśród Janczarów i możnych). Jazydyzm przez niektórych (np. salafickie Państwo Islamskie) jest uznawany za islamską herezję, ale także uznawana jest za religię nieislamską. Fundamentaliści sunniccy tacy jak wahhabici i salafici uznają za herezję sufizm[9][10], islam szyicki[11][12], ruch ahmadijja, jak i nauki promowane przez umiarkowanych sunnitów[13].

Najwcześniejsze rozłamy w islamie oparte były o problem sukcesyjny po śmierci potomków Mahometa, z czego narodził się szyizm, sunnizm oraz charydżyzm. Z czasem narodziły się dodatkowe różnice, np. praktyka takfiru używana przez fundamentalistów sunnickich (salafitów/wahhabitów[14]) wobec wierzeń i praktyk innych muzułmanów. Historycznie, pomimo iż mongołowie zaadoptowali islam sunnicki, Ibn Tajmijja ogłosił ich heretykami przeciwko którym dżihad był obowiązkiem[15]. To samo spotkało alawitów, których Ibn Tajmijja także uznał za heretyków[16]. Pięćset lat później podczas rozprzestrzeniania się wahhabizmu na drodze podbojów, wybuchła wojna ottomańsko-saudyjska która przez saudyjskich wahhabickich uczonych była usprawiedliwiona tym, iż w ich oczach Turcy nie byli "prawidłowymi" muzułmanami, a Imperium Osmańskie głosiło "heretyckie idee"[17].

Judaizm[edytuj]

Pierwotne herezje w judaizmie były to klasyczne herezje bałwochwalcze i synkretyczne, o których informacje zawarto w Starym Testamencie. Z ważniejszych pozostałości synkretyzmu pozostaje samarytanizm. Później za heretyckie oskarżane były różne ugrupowania żydowskie pod okupacją helleńsko-rzymską, ale te oskarżenia miały charakter wzajemny (czego skutkiem jest oskarżenie o herezję saduceuszy przez Talmud, księgę faryzejską). Przed zniszczeniem świątyni Sanhedryn za herezję uznawał relatywizm w sprawie Prawa, konieczności istnienia Świątyni, konieczności ofiar świątynnych i inne. Wczesne chrześcijaństwo też było uznawane za herezję.

Chrześcijaństwo[edytuj]

Znaczenie[edytuj]

W chrześcijaństwie od pierwszych wieków herezją określano wybiórczą interpretację prawd wiary, Pisma Świętego, symboli – eksponowanie jednych prawd i pomijanie innych. Wobec osób, które trwały przy swoim zdaniu wbrew opinii synodów i papieży, ogłaszano anatemę. Według definicji podanej przez Tomasza z Akwinu (1225–1274), herezja polega na odrzuceniu w mniejszej lub większej części depozytu wiary[potrzebny przypis] – nauki Kościoła na temat wiary i moralności, nie zaś kwestii liturgicznych, organizacyjnych itp. Definicję tę Tomasz sformułował w odniesieniu do Kościoła katolickiego, jednak pozostałe wyznania chrześcijańskie ujmują istotę herezji w sposób bardzo podobny.

Herezję należy odróżnić od apostazji (całkowitego porzucenia wiary) i od schizmy (wypowiedzenia posłuszeństwa najwyższej władzy duchownej – w Kościele rzymskim papieżowi, w Kościołach partykularnych – patriarsze bądź katolikosowi).

Herezja w ujęciu nauki katolickiej[edytuj]

Kodeks prawa kanonicznego w kanonie 751 podkreśla, że apostazja i schizma nie są herezjami oraz podaje definicje[18]:

Quote-alpha.png
Herezją nazywa się uporczywe, po przyjęciu chrztu, zaprzeczanie jakiejś prawdzie, w którą należy wierzyć wiarą boską i katolicką, albo uporczywe powątpiewanie o niej; apostazją – całkowite porzucenie wiary chrześcijańskiej, schizmą – odmowa uznania zwierzchnictwa Biskupa Rzymskiego lub utrzymywania wspólnoty z członkami Kościoła, uznającymi to zwierzchnictwo.

Augustyn, ojciec i doktor Kościoła, podkreślał, że ludzie, którzy nie wymyślili herezji, ale nauczyli się jej od innych oraz zamiast uporczywie przy niej obstawać nadal poszukują prawdy „w żaden sposób nie mogą być zaliczani do heretyków”[1].

Herezja może być „materialna”, przez co rozumie się niezawiniony błąd w wierze lub gdy wynika z ignorancji, albo „formalna” – gdy polega na odrzucaniu doktryny, co do której osoba jest przekonana, że jest prawidłowa, a pomimo tego ją odrzuca oraz jednocześnie akceptuje autorytet Boga w innych sprawach. Grzechem jest tylko herezja formalna, ale jest ona mało realna i psychologicznie nieprawdopodobna[1]. Z kolei łączność z Kościołem powszechnym heretyk (herezjarcha) traci dopiero w momencie, gdy odmawia poddania się rozstrzygnięciu Kościoła w danej kwestii.

Bezpośrednim skutkiem popadnięcia w herezję jest utrata zdolności do pełnienia wszelkich obowiązków chrześcijańskich oraz utrata wszelkich godności, urzędów i władzy duchownej. Osoby głoszące herezje są zagrożone karami duchowymi, dzielącymi się na kary nakładane z mocy prawa za dokonanie określonego czynu (latae sententiae) i deklarowane, które nakładane są odpowiednim dokumentem – bullą (ferendae sententiae). Kary doczesne, stosowane w wiekach średnich, nie były wymierzane heretykom przez władze kościelne, lecz przez władze świeckie – bowiem herezja (jak również bluźnierstwo, schizma i apostazja) były przestępstwami prawa świeckiego. Karami tymi były konfiskata majątku, uwięzienie, a nawet spalenie na stosie.

W XVI wieku, Kościół katolicki uznawał za herezję naukę twórców reformacji, wśród nich Marcina Lutra i Jana Kalwina. Dzisiejsza nauka posoborowa traktuje ich kontynuatorów jako „braci odłączonych”, w dalszym ciągu dostrzegając zasadnicze różnice w interpretacji Prawdy Objawionej[19]. Prawosławie jest uznawane za najbliższe jedności z kościołem katolickim, poprzez sukcesję apostolską i sakramenty, szczególnie kapłaństwo i Eucharystię[20]. O herezji w stosunku do Kościołów prawosławnych można mówić jedynie w odniesieniu do dogmatu o prymacie Piotra. Prawosławni odrzucają też dogmaty maryjne: o Niepokalanym Poczęciu i o Wniebowzięciu. W momencie swego powstania schizmatycki był również kościół anglikański, w którym dopiero w II połowie XVI wieku doszło do protestantyzacji. Nie są także herezjami sensu stricto poglądy filozoficzno-teologiczne, które stoją w zupełnej sprzeczności z Biblią (jak politeizm czy ateizm).

Po Soborze Watykańskim II w postawie Kościoła katolickiego wobec wyznań uznawanych wcześniej za heretyckie zaszła istotna zmiana – polega ona na zaprzestaniu eksponowania ich niezgodności z nauką katolicką, zamiast tego podkreśla się dobre intencje chrześcijan wszelkich wyznań, nazywanych „braćmi odłączonymi”. Wiele sprawowanych przez nich obrzędów „wzbudza rzeczywiste życie łaski” i daje „dostęp do społeczności zbawionych”, co nie umniejsza faktu braku ich uczestnictwa w tej jedności, którą ustanowił Chrystus dla swego Kościoła[21].

Efektem było przystąpienie Kościoła katolickiego do ruchu ekumenicznego, a następnie wiele wspólnych aktów Kościoła katolickiego i innych Kościołów, w szczególności wzajemne odwoływanie klątw rzucanych w przeszłości i wspólne deklaracje teologiczne. Z drugiej strony deklaracja Dominus Iesus z 6 sierpnia 2000 nie pozostawia wątpliwości, że – z punktu widzenia Kościoła katolickiego – wierni innych wyznań mają trudniejszą drogę do zbawienia. Tym niemniej analogiczne działania są również podejmowane ze strony Kościołów niekatolickich.

Przekrój historyczny[edytuj]

Herezja – w znaczeniu, jakim rozumiana jest powszechnie – to koncepcja czysto chrześcijańska; nie sposób doszukać się jej w Starym Testamencie. Z przekazów starotestamentowych wynika wprawdzie, że kapłani i prorocy żydowscy potępiali i często karali odstępstwa od wiary, nie ulega jednak wątpliwości, że i w czasach Jezusa i Pawła wśród Żydów panowały znaczne rozbieżności poglądów w kwestiach religijnych. Pierwotnie w okresie przedchrześcijańskim greckie słowo αἵρεσις (hairesis) znaczyło tyle co „wybór” albo „to co wybrane”, a pojęcia tego używano powszechnie w sensie opowiedzenia się po stronie jednej ze szkół filozoficznych i głoszonych przez nią poglądów. Termin αἱρετικός (hairetikos) pojawia się w Biblii tylko raz – w przypisywanym tradycyjnie Pawłowi Apostołowi nowotestamentowym Liście do Tytusa, gdzie równie dobrze może oznaczać „sekciarza”, co „odszczepieńca”. Z drugiej strony jednak spokrewniony z nim rzeczownik αἵρεσις – w znaczeniu „stronnictwo religijne” w rodzaju saduceuszy czy faryzeuszy z epoki II Świątyni Jerozolimskiej (Dzieje 5, 17 i 15, 5) czy sekty wczesnochrześcijańskiej (Dzieje 24, 5) – spotykamy w Nowym Testamencie wielokrotnie. Zarówno w przypisywanych tradycyjnie Łukaszowi Ewangeliście Dziejach Apostolskich, jak i w 1. Liście Pawła do Koryntian termin „herezja” odnosi się do różnego rodzaju koterii i ugrupowań dysydenckich (1 Kor 11, 19) w kontekście implikującym, że ich fałszywe doktryny prowadzą do rozłamu w łonie rodzącego się Kościoła chrześcijańskiego. 2. List Piotra używa pojęcia herezji w sposób tożsamy niemal znaczeniu, jakim posługiwali się nim w wiekach średnich i później: „Znaleźli się jednak fałszywi prorocy wśród ludu tak samo, jak wśród was będą fałszywi nauczyciele, którzy wprowadzą wśród was zgubne herezje” (2 P 2, 1).

Chrześcijaństwo znało (i zna) dziesiątki, jeżeli nie setki herezji (najszerzej znane i najbardziej znaczące z nich zostały wymienione poniżej). Herezje pojawiały się od zarania chrześcijaństwa, już za czasów apostolskich. Naturalną koleją rzeczy, najwięcej ich było w okresie, gdy teologia chrześcijańska wypracowywała swe podstawy, czyli w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, jednak zdarzają się i dziś. Jest rzeczą do ustalenia, ile z tych sporów teologicznych toczyło się na tle rzeczywistych różnic zdań, a ile na tle rozbieżności w tłumaczeniach i błędów w kopiowaniu Pisma Świętego, uchwał soborów i pism poszczególnych myślicieli. Z reguły przynosiły Kościołowi rzymskokatolickiemu pozytywne skutki. Gnostyckie apokryfy Nowego Testamentu spowodowały opracowanie kanonu Biblii. Nurt doktrynalny antytrynitaryzm zaowocowały powstaniem uściślonego dogmatu o Trójcy Świętej, podobnie związane nurty doktrynalne z pojmowaniem osoby Chrystusa pomogły w opracowaniu nauki o Nim.

Grupy wyznawców większości herezji z reguły zanikały niedługo po śmierci ich twórców. Dokładnie tę regułę opisuje przedstawiony w 5 rozdziale księgi Dziejów Apostolskich żydowski nauczyciel, Gamaliel (wersety 34–39).

Zdecydowana większość herezji pełnego średniowiecza (XI–XIII, a nawet XIV wiek) oprócz religijnego miały także podłoże społeczne lub quasi–narodowościowe. Przykładem mogą być katarzy, których doktryna była ściśle związana z względną niezależnością i odmiennością południowej Francji (głównie Langwedocji) od reszty królestwa. Z kolei pojawienie się herezjarchów w XII wieku było odpowiedzią na rozwój miast i niedostatecznie w nich rozwinięte duszpasterstwo.

Rola herezji w historii doktryny katolickiej[edytuj]

Pojawienie się herezji wpłynęło na zacieśnienie się więzów w łonie wspólnoty Kościoła, a ponadto pobudziło refleksję teologiczną, która pogłębiła rozumienie Objawienia. Na tę ostatnią funkcję herezji zwrócił uwagę św. Augustyn:

Quote-alpha.png
Czy dokładnie rozprawiano o Trójcy Świętej, zanim poczęli szczekać arianie? A czy dokładnie rozprawiano o pokucie, zanim nowacjanie sprzeciwiać jej się poczęli? Tak samo niedokładnie rozprawiano o chrzcie, nim znajdujący się poza Kościołem rebaptyzanci przeciwną naukę ogłosili. Nawet o jedności Chrystusa nie wyrażano się z należytą dokładnością, aż dopiero znane rozdwojenie poczęło gnębić słabych braci. Wtedy to ci, którzy umieli objaśniać Pismo Święte i rozwiązywać trudności, wydobyli na wierzch ciemne miejsca Pisma Świętego w mowach i rozprawach, pragnąc ratować od zguby słabych braci, nękanych trudnościami ze strony ludzi bezbożnych[22]

Według Tomasza z Akwinu herezje powstałe w łonie chrześcijaństwa, wydają się zmierzać do tego głównie, by odebrać Chrystusowi Jego godność. Chrystus przyszedł by zniweczyć w świecie dzieło diabła, ten zaś z kolei stara się ze wszystkich swych sił i całą swą inteligencją sprawić, by unicestwić dzieło Chrystusa. Herezje zatem mają znamię działania Antychrysta, gdyż mówi św. Jan: Żaden duch, który nie uznaje Jezusa, nie jest z Boga; i to jest duch antychrysta (1 J, 4,3). Diabeł najpierw próbował zniszczyć dzieło Chrystusa przez tyranówdespotów, którzy zabijali cieleśnie chrześcijan jako męczenników, następnie zaś przez heretyków, dzięki którym wielu wiernych zabijanych jest przez szatana duchowo[23]. Począwszy od średniowiecza, Kościół, świadomy tych duchowych skutków herezji, próbował bronić wiernych przed nimi, powołując Inkwizycję.

Najpoważniejsze doktryny uznawane za heretyckie w kościele katolickim[edytuj]

Ortodoksja kościelna kształtowała się w polemice z licznymi ruchami religijnymi. Były to m.in.:

Wiele z tych nurtów z czasem przekształciło się w odrębne struktury kościelne, nazywane dziś starożytnymi Kościołami przedchalcedońskimi.

Lista najważniejszych doktryn, uznanych w kościele katolickm za heretyckie
Herezja \ Doktryna Gnostycyzm Antytrynitaryzm (przeczące doktrynie
o Trójcy Świętej)
Chrystologizm (przeczące doktrynie
o naturze Chrystusa)
Nadmierny kult maryjny Inne aspekty teologii
bogomilizm T
kataryzm T
manicheizm T
pryscylianizm T
walentynianizm T
adopcjanizm T T
arianizm T
macedonianizm T
patrypasjanizm T
sabelianizm T
semiarianizm T
socynianizm T
tryteizm T
subordynacjonizm T
aftartodoketyzm T
doketyzm T T
ebionici T
eutychianizm T
monarchianizm T T
monofizytyzm T
monoteletyzm T
nestorianizm T
kolyrydianie T
agynianie T
anihilacjonizm T
donatyzm T
pelagianizm T

Zobacz też[edytuj]

Przypisy[edytuj]

  1. a b c d The New Catholic Encyclopedia ↓.
  2. Encyclopedia Britannica: Heresy (ang.). [dostęp 2017-04-23].
  3. heresy. W: Britannica Concise Encyclopedia. Encyclopædia Britannica, Inc., 2006, s. 866. ISBN 978-1-59339-492-9.
  4. Encyclopedia Britannica: Heresy (ang.). [dostęp 2017-04-23].
  5. Por. Herezja. W: Rahner K., Vorgrimler H.: Mały słownik teologiczny. s. 138.
  6. Herezja – Encyklopedia PWN. [dostęp 2010-02-20].
  7. Kacerstwo – Słownik języka polskiego.
  8. Pope Offers Historic Mea Culpa (ang.). 2000. [dostęp 2017-04-24].
  9. Egipt: Salaficka przemoc wobec sufich (ang.)
  10. Salafici przeciwko sufitom: Nowy konflikt w Sudanie (ang.),
  11. John Limbert (2009). Negotiating with Iran: Wrestling the Ghosts of History. US Institute of Peace Press. s. 29. ​ISBN 9781601270436​.
  12. Masooda Bano (2012). The Rational Believer: Choices and Decisions in the Madrasas of Pakistan. Cornell University Press. s. 73. ​ISBN 9780801464331​.
  13. Packer, George (11 September 2006). The Moderate Martyr – A radically peaceful vision of Islam. The New Yorker. Condé Nast. (ang.)
  14. Peter, Frank; Ortega, Rafael (2014-09-30). Islamic Movements of Europe. I.B.Tauris. s. 37. ​ISBN 9781848858459​.
  15. Janin, Hunt. Islamic Law: The Sharia from Muhammad's Time to the Present autorstwa Hunt Janin i Andre Kahlmeyer, McFarland and Co. Publishers, 2007, s. 79
  16. Rougier, Bernard (2008). Everyday Jihad: The Rise of Militant Islam Among Palestinians in Lebanon. Harvard University Press., s. 162. ​ISBN 0-674-03066-4​.
  17. Elizabeth Sirriyeh, Salafies, "Unbelievers and the Problems of Exclusivism". Bulletin (British Society for Middle Eastern Studies, wol. 16, numer 2. (1989), s. 123–132.
  18. Kan. 751. W: Kodeks Prawa Kanonicznego. T. Księga III. Nauczycielskie zadanie Kościoła. Kanony wstępne.
  19. Sobór Watykański II: Dekret o Ekumenizmie, 19. 1965. [dostęp 2010-02-22].  Cytat: Trzeba jednak przyznać że między tymi Kościołami i Wspólnotami a Kościołem katolickim istnieją rozbieżności wielkiej wagi, nie tylko na podłożu historycznym, socjologicznym, psychologicznym i kulturowym, lecz głównie w interpretacji prawdy objawionej.
  20. Sobór Watykański II: Dekret o Ekumenizmie, 15. 1965. [dostęp 2010-02-22].
  21. Sobór Watykański II: Dekret o Ekumenizmie, 3. 1965. [dostęp 2010-02-22].  Cytat: Mimo to odłączeni od nas bracia, pojedynczo lub w swoich Kościołach czy Wspólnotach, nie cieszą się tą jednością, jakiej Jezus Chrystus chciał użyczyć hojnie tym wszystkim, których odrodził i jako jedno ciało obdarzył nowym życiem, a którą oznajmia Pismo św. i czcigodna Tradycja Kościoła. Pełnię bowiem zbawczych środków osiągnąć można jedynie w katolickim Kościele Chrystusowym, który stanowi powszechną pomoc do zbawienia.
  22. Św. Augustyn, Objaśnienia Psalmów[potrzebny przypis], przeł. Jan Sulowski, oprac. Emil Stanula CSsR, Warszawa 1986, ATK, PSP 37-42.
  23. Tomasz z Akwinu, Contra errores Graecorum, Pars 2, Prologus. Polski przekład: Sprostowanie błędów greckich, w: Tenże, Dzieła wybrane, przeł. i opr. J. Salij, Poznań 1984, Wydawnictwo „W drodze”.

Bibliografia[edytuj]

  • Heresy (et alii). W: The New Catholic Encyclopedia, Second Edition. T. 6: Fri–Hoh. The Gale Group, Inc., a division of Thomson Learning, Inc. [we współpracy z:] THE CATHOLIC UNIVERSITY OF AMERICA, s. od 780. ISBN 0-7876-4010-7.
  • Cavalcoli, G. OP: La questione dell’eresia oggi. Rzym: Vivere in, 2008, s. 214, seria: Intellectus fidei 15. ISBN 88-7263-293-5..
  • Chas S. Clifton, Encyklopedia herezji i heretyków, przeł. Robert Bartołd, Poznań 1996 ​ISBN 83-85414-15-0​.
  • Herezja. W: Rahner K., Vorgrimler H.: Mały słownik teologiczny. T. Mieczkowski, P. Pachciarek (przekład). Warszawa: IW „Pax”, 1987, s. 138–139. ISBN 83-211-0828-8..
  • Tadeusz Manteuffel, Narodziny herezji, Warszawa 1964.
  • Herve Masson, Słownik herezji w Kościele katolickim, przeł. z franc. Bożena Sęk, Katowice 1993 ​ISBN 83-85348-22-0​.
  • Jerzy Prokopiuk, „Labirynty herezji”, Warszawa 1999, Muza, ​ISBN 83-7200-132-4​.
  • Jerzy Prokopiuk, Jestem heretykiem, 2004, Studio Astropsychologii, ​ISBN 83-7377-121-2​.
  • Steven Runciman, Manicheizm średniowieczny, Katowice 2007.
  • Leszek Żuk, Chrześcijańskie herezje, sekty i kościoły, Wrocław 2002, ​ISBN 83-918065-0-2​.
  • Malcolm Lambert, Średniowieczne herezje, Gdańsk-Warszawa 2002, ​ISBN 83-916989-5-5​.