Ulica 11 Listopada w Bielsku-Białej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
POL Bielsko-Biała COA.svg Bielsko-Biała
ulica
11 Listopada
Śródmieście Bielsko, Biała Wschód
Długość: 0,9 km
Widok na ulicę 11 Listopada z ul. Barlickiego w kierunku mostu na Białej
Widok na ulicę 11 Listopada z ul. Barlickiego w kierunku mostu na Białej
Przebieg
Ikona deptak ulica.svg 0 m ul. Barlickiego, Przechód Schodowy
Ikona deptak deptak.svg 60 m ul. Cechowa
Ikona deptak most.svg 140 m rzeka Biała
Ikona deptak plac.svg 160 m
Ikona deptak deptak.svg 210 m ul. Krótka, ul. Łukowa
Ikona deptak plac.svg 340 m pl. Wojska Polskiego
Ikona ulica deptak2.svg 485 m ul. Głęboka, ul. Komorowicka
Ikona deptak plac.svg 535 m pl. Wolności
Ikona ulica deptak2.svg 660 m ul. Szkolna
Ikona deptak koniec T ulica.svg 715 m ul. Wyzwolenia
Ikona ulica z prawej.svg 855 m ul. Żywiecka
Ikona ulica ślepy koniec.svg 900 m przejście podziemne pod ul. Lwowską
Położenie na mapie Bielska-Białej
Mapa lokalizacyjna Bielska-Białej
ulica  11 Listopada
ulica 11 Listopada
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
ulica  11 Listopada
ulica 11 Listopada
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica  11 Listopada
ulica 11 Listopada
Ziemia49°49′23,0″N 19°02′57,0″E/49,823056 19,049167

Ulica 11 Listopada – główny deptak Bielska-Białej i jego tradycyjne centrum handlowe. Ma długość 900 m i biegnie równoleżnikowo od ul. Barlickiego na Dolnym Przedmieściu, przez historyczne centrum Białej Krakowskiej do ul. Lwowskiej (administracyjne osiedla: Śródmieście Bielsko, Biała Wschód).

W obecnym kształcie powstała w latach 1772-1785 jako część traktu środkowogalicyjskiego i była główną ulicą oraz osią urbanistyczną Białej. Od samego początku koncentrowało się na niej życie handlowe, rozrywkowe i towarzyskie zarówno Białej, jak i – w mniejszym stopniu – Bielska. Mimo to aż do 1974 r. była jedną z głównych arterii komunikacyjnych miasta. W okresie PRL ulica nosiła nazwę Feliksa Dzierżyńskiego, która do dziś jest dość popularna wśród starszych mieszkańców.

Na bialskim odcinku ulicy dominuje zabudowa józefińska z końca XVIII w., oprócz niej znajdują się tu również liczne budynki z XIX i XX stulecia i okresów późniejszych, natomiast w obrębie Dolnego Przedmieścia zachowały się tylko dwa obiekty z pierwotnej zabudowy, a pozostałe pochodzą z przełomu XIX i XX w.

Historia[edytuj]

Jeżeli nie podano inaczej, nazwy ulic w tekście odnoszą się do czasów współczesnych

Początki ulicy 11 Listopada sięgają połowy XVIII w., kiedy wytyczono równoległą do potoku Niwka drogę, zwaną Krakowską, łączącą rynek (pl. Wojska Polskiego) z sąsiednim Bielskiem.

Dzisiejszy kształt ulica otrzymała jednak dopiero pod koniec XVIII w. Była fragmentem traktu środkowogalicyjskiego, który połączył Białą na granicy Śląska Cieszyńskiego przez Kraków i Przemyśl ze Lwowem. Jego budowę rozpoczęto w celu lepszego powiązania nowo zdobytej prowincji, Galicji, z resztą Austrii. Już od 1773 r. na trasie z Bielska do Krakowa funkcjonowała poczta konna, a od 1775 r. jeździły dyliżanse.

W 1775 r. austriacki inżynier Johann Gross został mianowany dyrektorem dróg galicyjskich. Powierzono mu m.in. budowę drogi z Białej do Lwowa. Droga ta miała się stać rdzeniem sieci komunikacyjnej w Galicji. Ostateczne otwarcie odcinka traktu nastąpiło 1 maja 1785 r. Określany był on mianem Kaiser-Chausse (szosa cesarska), Wiener Postroute (wiedeńska droga pocztowa), a oficjalnie Wiener Haupt Comercial Strasse (główna wiedeńska droga handlowa).

Nowo wybudowana droga przecięła dotychczasowe ciągi zabudowy skoncentrowane wzdłuż ul. Łukowej oraz odchodzących na północ od pl. Opatrzności Bożej: Głębokiej i Komorowickiej, Szkolnej, Wyzwolenia. Prawdopodobnie zaszła konieczność wyburzenia budynków w miejscach przecięcia z tymi ulicami.

Zniesienie granicy celnej między Śląskiem Austriackim i Galicją w 1784 r. oraz podniesienie Białej do godności wolnego miasta cesarskiego z ustanowionym magistratem w 1789 r. przyczyniły się do znacznego rozwoju miasta. Jednocześnie następował jego rozwój przestrzenny, którego najważniejszym przejawem było wytyczenie pl. Wolności (wtedy Nowy Rynek) z wiodącą na północ ul. Legionów.

W wyniku wytyczenia ul. 11 Listopada i połączonych z nim regulacji przestrzennych powstał całkiem nowy układ urbanistyczny Białej. Dla Bielska trakt nie miał aż tak dużego znaczenia, bowiem długość bielskiego odcinka wynosił zaledwie 140 m i przy jego budowie wykorzystano istniejący już układ przestrzenny.

Bialska część ulicy w 1907 r. Widoczny nowy most kratownicowy i stare józefińskie kamienice z końca XVIII w.

Pierzeje nowo wytyczonej ulicy, zarówno w Bielsku, jak i Białej, szybko wypełniały się zabudową w stylu józefińskim, która w dużej mierze zachowała się do dziś, tworząc jeden z największych w Polsce zespołów architektury tego okresu. Koncentruje się ona między mostem na Białej a pl. Wojska Polskiego oraz między pl. Wolności a ul. Wyzwolenia. Ponadto w tzw. miejskiej części Lipnika (końcowy odcinek dzisiejszej ulicy) powstało kilka dużych domów spedycyjnych, których przykładem jest Dwór Thomkego, zwany też Dworem Köntznera, będący dziś ostatnią budowlą deptaku.

W 1827 r. w południowej pierzei pl. Wojska Polskiego, w ciągu ul. 11 Listopada, zbudowano nowy ratusz miejski Białej, który był siedzibą władz miejskich do 1897 r. W jego sąsiedztwie w 1880 r. powstał neobarokowy pałac Strzygowskich. W 1890 r., zarówno w Białej, jak i w Bielsku, ulicę przemianowano na Hauptstraße (Główna).

Bielska część ulicy z wielkomiejską zabudową przełomu wieków na pocztówce z 1938 r.

Duże zmiany w zabudowie ulicy nastąpiły w drugiej połowie XIX w., kiedy oba miasta, a w szczególności Bielsko, zaczęły się rozrastać. Miasta stały się ważnymi ośrodkami przemysłowymi i nabrały wielkomiejskiego charakteru. W latach 1893-1912 wszystkie stare, józefińskie budynki na bielskim odcinku ulicy zastąpione zostały przez okazałe trzypiętrowe kamienice mieszczańskie, z których największą jest nadrzeczna kamienica Burdy z 1893 r. Z pierwotnej zabudowy zachowała się tylko kamienica pod numerem 1 i dom spedycyjny pod nr 7. Najokazalszymi budynkami Białej z tego okresu są narożne kamienice przy pl. Wolności 1 i 10 (1902 i 1904), budynki przy pl. Wojska Polskiego 34 i 36, kamienica Großów przy ul. 11 Listopada 82 oraz neobarokowo-secesyjny hotel Pod Orłem przy pl. Wolności z 1905 r. W latach 1896-1897 w miejscu starego, drewnianego, mostu na rzece Białej zbudowano nowy most kratownicowy, który istniał do 1945 r.

Funkcjonalistyczna kamienica przy ul. 11 Listopada 35

Od 1903 r. ulicę oświetlały lampy elektryczne, które zastąpiły użytkowane od lat 60. XIX w. latarnie gazowe. Nieco wcześniej, bo w latach 90. pojawiły się plany rozbudowy bielskiej sieci tramwajowej. Jedna z linii miała prowadzić przez ul. 11 Listopada do granicy Białej z Lipnikiem, jednak jej budowa nigdy nie doszła do skutku. W latach I wojny światowej ulica, dla podkreślenia sojuszu austriacko-niemieckiego, nosiła nazwę Kaiser-Wilhelm-Straße (cesarza Wilhelma).

W 1918 r., po wejściu obu miast w skład Polski, przywrócono przedwojenną nazwę ulicy, wkrótce zmieniając nazwę bielskiego odcinka na Jagiellońską. W 1928 r., w 10. rocznicę odzyskania niepodległości, przemianowano bialską ul. Główną na 11 Listopada. W latach międzywojennych stanęła nowa kamienica na rogu ul. Krótkiej (nr 18), przebudowano budynki nr 9, 31, 33 i 59, zaś w 1935 r. na rogu ul. Komorowickiej wystawiono funkcjonalistyczną kamienicę nr 35.

W 1939 r. władze niemieckie zmieniły nazwę całej ulicy[1] na Herman-Göring-Straße (Hermana Göringa). Wycofujące się w lutym 1945 r. wojska niemieckie wysadziły w powietrze most na Białej. Eksplozja uszkodziła sąsiadujące z nim domy nr 11 w Bielsku i nr 2 w Białej (według ówczesnej numeracji), które zostały rozebrane. Stary most kratownicowy nie został odbudowany. Po II wojnie światowej przywrócono przedwojenne nazwy ulic, zmieniając w 1948 r. nazwę bialskiego odcinka na Zjednoczenia. Po połączeniu Bielska i Białej Krakowskiej w jedno miasto w 1951 r. całej ulicy, a także dzisiejszej Krakowskiej, patronował Feliks Dzierżyński.

Pod koniec lat 60. zbudowano Przechód Schodowy – schody łączące ul. 11 Listopada z ul. 3 Maja i hotelem President. Wyburzono wtedy budynek przy ul. Barlickiego 7. Około 1970 r. rozebrano stojący przy skrzyżowaniu ul. 11 Listopada i Wyzwolenia budynek d. zajazdu Pod zielonym drzewem, poprzedzający kamienicę nr 59, w którego miejscu powstała wysepka i łuk ul. Wyzwolenia.

W 1974 r. oddano do użytku ul. ks. S. Stojałowskiego (wtedy I. Koniewa). Powstała ok. 100–200 m na południe od ul. 11 Listopada, w miejscu ówczesnych bulwarów nad Niwką, która została skanalizowana (koryto rzeki zostało przykryte drogą). Jej budowa pozwoliła na usunięcie ruchu kołowego z ul. 11 Listopada, dotąd jednej z ważniejszych arterii, która stała się (z wyjątkiem ostatniego odcinka) miejskim deptakiem. Pod koniec lat 70. wybudowano dwupasmową ul. Lwowską, która zastąpiła wąską ul. Wyzwolenia. Końcowy odcinek ul. 11 Listopada, podobnie jak początek ul. Żywieckiej, stał się drogą o znaczeniu wyłącznie lokalnym. W związku z budową nowej drogi wyburzono część zabudowań dworu Thomkego, sięgającego pierwotnie do potoku Niwka, oraz kilka sąsiadujących z nim zabudowań. Jednocześnie w miejscu przecięcia ul. Lwowskiej z ul. 11 Listopada zbudowano przejście podziemne, przez co ta druga stała się ślepa; tym samym ówczesną Dzierżyńskiego podzielono na dwie części: deptak i ruchliwą drogę wyjazdową do Krakowa (dziś ul. Krakowska).

Gmach banku PKO

W 1989 r. wyburzono trzy józefińskie kamienice pomiędzy rzeką a ul. Łukową (nr 13, 15 i 17), w których miejscu stanął nowoczesny gmach banku PKO. Rok później zmieniono nazwę ulicy na obowiązującą do dzisiaj: 11 Listopada.

Pomnik Reksia.

Wraz z budową w Bielsku-Białej licznych hipermarketów i centrów handlowych, m.in. położonej w pobliżu deptaku Galerii Sfera, w rejonie tym zlikwidowano wiele sklepów[2]. Upadły m.in. Delikatesy w kamienicy nr 10 – najpopularniejszy bielski sklep w czasach PRL-u. W 2006 r. rozpoczęła się, trwająca dwa lata, przebudowa głównego bielskiego deptaka[3], w ramach której powstało stylowe oświetlenie, ławeczki, zrobiono nową nawierzchnię oraz przebudowano ul. Przechód Schodowy, łączącą ul. 11 Listopada z ul. 3 Maja[4]. Planowano również rekonstrukcję XIX-wiecznego mostu kratownicowego, jednak z powodów finansowych projekt ten nie został zrealizowany[5]. Ponadto w 2007 r. zbudowano nową kamienicę, która jest częściowym odwzorowaniem wysadzonej w 1945 r. w powietrze kamienicy Haberfeldów (nr 2 w Białej)[6]. W tym samym roku na przełomie sierpnia i września po raz pierwszy zorganizowano Święto Ulicy 11 Listopada. W 2009 r. na placu między ul. Stojałowskiego a DH Klimczok odsłonięto pomnik–fontannę Reksia[7]. Dzięki tym działaniom ulica 11 Listopada ponownie stała się popularnym miejskim deptakiem, zdolnym konkurować z galeriami handlowymi. W plebiscycie na "najpopularniejszą ulicę Polski" zorganizowanym latem 2009 r. przez Magazyn Turystyczny "Wasze Podróże" bielska 11 Listopada uzyskała czwarte miejsce[8].

Zmiany nazwy na przestrzeni lat[edytuj]

  • do 1785: Krakowska
  • 1785-1890: Wiener Straße (Wiedeńska)
  • 1890-1914: Hauptstraße (Główna)
  • 1914-1918: Kaiser-Wilhelm-Straße (cesarza Wilhelma)
  • 1918-1928: Bielsko: Jagiellońska; Biała Krakowska: Główna
  • 1928-1939: Bielsko: Jagiellońska; Biała Krakowska: 11 Listopada
  • 1939-1945: Herman-Göring-Straße (Hermana Göringa)
  • 1945-1948: Bielsko: Jagiellońska; Biała Krakowska: 11 Listopada
  • 1948-1951: Bielsko: Jagiellońska; Biała Krakowska: Zjednoczenia
  • 1951-1990: Feliksa Dzierżyńskiego
  • od 1990: 11 Listopada

Przebieg[edytuj]

Ulica 11 Listopada rozpoczyna się na Dolnym Przedmieściu, odchodząc w kierunku wschodnim od ul. Barlickiego. Jej przedłużeniem na zachód jest Przechód Schodowy – schody łączące deptak z ul. 3 Maja (koło hotelu President).

Pierwszą przecznicą ul. 11 Listopada jest ul. Cechowa (60 m), następnie mijając Kamienicę Wiktora Burdy, deptak przecina most na Białej (140 m), dzielący niegdyś Bielsko i Białą Krakowską. Zaraz za mostem (160 m) znajduje się prostokątny plac rozciągający się od ul. Stojałowskiego do DH Klimczok i Galerii Sfera. Dalej ulica przecina ul. Krótką i Łukową (210 m) i mijając ciąg józefińskich kamienic dociera do pl. Wojska Polskiego – d. rynku Białej, od którego na południe odchodzi ul. Ratuszowa (340 m).

Około 145 m dalej od deptaku odchodzą ul. Komorowicka (na północ) i ul. Głęboka (na południe), a na 535 metrze ulica dochodzi do pl. Wolności – drugiego bialskiego rynku. Za placem zaczyna się kolejny zespół budynków z końca XVIII w., który kończy się na ul. Wyzwolenia (715 m), a rozdziela go ul. Szkolna (660 m).

Na skrzyżowaniu z ul. Wyzwolenia deptak przechodzi w zwykłą, wyłożoną kostką brukową ulicę z normalnym ruchem kołowym i wydzielonym parkingiem. Przy Dworze Thomkego (855 m) od ul. 11 Listopada odchodzi ul. Żywiecka, która łączy ją z pl. Opatrzności Bożej, nie mając jednak bezpośredniego połączenia z tą częścią Żywieckiej, która jest fragmentem drogi krajowej nr 52. Ok. 45 m za Żywiecką ul. 11 Listopada kończy się, przechodząc w przejście podziemne pod ul. Lwowską.

Zabudowa[edytuj]

Zabudowa józefińska[edytuj]

Zabudowa józefińska ul. 11 Listopada. Widok z pl. Wojska Polskiego w kierunku mostu na Białej

Murowana zabudowa doby józefińskiej pochodzi z końca XVIII wieku i pierwszych lat XIX wieku. Bielsko-Biała obok Wieliczki i krakowskiego Podgórza ma największą w obecnej Polsce ilość budynków zbudowanych w tym stylu. Znaczna ich część znajduje się właśnie na ul. 11 Listopada.

Zabudowa józefińska ul. 11 Listopada koncentruje się między mostem na Białej a pl. Wojska Polskiego (numery 16, 19–25, 22-28, 30, 32) oraz między pl. Wolności a ul. Wyzwolenia (numery 45–53, 54, 68, 70, 76). Kamienica nr 28 mieściła kiedyś założoną w 1866 r. księgarnię polską Jana Kubaczki – jeden z głównych ośrodków polskiego ruchu narodowego XIX-wiecznej Białej, natomiast pod numerem 16 mieści się pasaż handlowy "Biała".

Budynki w okresie józefińskim były budowane według sprawdzonych i urzędowo zatwierdzonych wzorów, rozpowszechnianych w rozporządzeniach władz i poradnikach budowlanych. Są one piętrowe lub parterowe, przynajmniej częściowo podpiwniczone, nakryte wysokim dachem łamanym lub naczółkowym, nadającym im charakter późnobarokowy. Detal ozdobny to zaokrąglone narożniki, arkady bramne zamknięte spłaszczonymi, półeliptycznymi łukami, profilowane gzymsy podokapowe, dekoracja sztukatorska najczęściej o rokokowych motywach.

Wnętrza mają przeważnie dyspozycję dwutraktową, środkową oś budynku akcentuje szeroka sień, w trakcie tylnym dzielącą się na węższe o połowę przejście na podwórze oraz tunelowe schody na piętro i poddasze. Pomieszczenia parteru i sień przeważnie nakryte są sklepieniami, niekiedy występują również stropy belkowe.

Pozostałe obiekty[edytuj]

Kamienica Wiktora Burdy
  • nr 1 – klasycystyczny dom burmistrza M. B. Scholza będący najstarszym budynkiem bielskiego odcinka ulicy (pochodzi z końca XVIII w.);
  • nr 2 – narożna neorenesansowa kamienica Ignacego Löwenberga z 1898 r.;
  • nr 3 – późnoklasycystyczna kamienica Kolbenheyerów z ok. 1870 r.;
  • nr 4 – kamienica Geyerów z 1912 r., proj. Ernsta Lindnera;
  • nr 5 – d. Bank Eskomptowy i Wekslowy;
  • nr 6 – kamienica Oskara Pfistera z 1912 r., proj. Fryderyka i Karola Schulzów;
  • nr 7 – d. zajazd i dom spedycyjny z początku XIX w. z szeroką bramą i arkadowymi krużgankami od strony podwórza;
  • nr 8 – narożna neobarokowa kamienica z 1905 r., proj. Titusa Neugebauera;
  • nr 10 – nadbrzeżna kamienica Wiktora Burdy, wybudowana w latach 1892-1893 w stylu neobarokowym według projektu Karola Korna; jej fasada, zwrócona w kierunku rzeki, składa się z płaskiego wykuszu, otoczonego czterema kolumnami (po dwie z każdej strony) na wysokich cokołach; ma również wysoki dach imitujący kopułę; do 2001 r. mieściły się tu "Delikatesy", niegdyś jeden z najpopularniejszych bielskich sklepów;
  • nr 12 – powstała w 2007 r. nowoczesna kamienica, będąca częściowym odwzorowaniem przedwojennej kamienicy Haberfeldów;
  • nr 15 – gmach banku PKO z 1989 r.;
Pałacyk Strzygowskich
  • nr 29 – Apteka "Pod Białym Orłem", zał. w 1701 r. (jedna z najstarszych w Małopolsce) i od 1910 r. prowadzona przez rodzinę Ganszerów;
  • nr 31 – kamienica "Pod Łabędziami" z I poł. XIX w.;
  • nr 34 – kamienica Racheli Mehl z 1903 r.;
  • nr 35 – funkcjonalistyczna kamienica wybudowana w 1935 r. według projektu Alfreda Wiedermanna;
  • nr 36 – kamienica Juliusza Korna (brata Karola Korna) z 1902 r. – niegdyś neorenesansowa, w czasie "remontu" w latach PRL straciła wszystkie detale architektoniczne, artykulację ścian, wieżyczki i wykusz
  • nr 38 – d. ratusz bialski zbudowany w 1827 r., który zastąpił drewniany ratusz na środku pl. Wojska Polskiego i pełnił swoją funkcję aż do 1897 r., kiedy wybudowano nowy gmach magistratu i kasy oszczędności;
  • nr 39 – neobarokowa kamienica Dawida Feinera z 1902 r.;
  • nr 40 – pałacyk miejski Strzygowskich wybudowany w 1880 r. w stylu neobarokowym;
  • nr 41 – neobarokowa kamienica Michala Neumanna z 1904 r. (proj. Alexander Neumann), w której przez lata mieściła się ekskluzywna drogeria Tanewski;
  • nr 60 – neobarokowo-klasycystyczny hotel Pod Orłem zbudowany w 1905 r. wg projektu Alexandra Neumanna w miejscu dawnego zajazdu z czasów wytyczania traktu cesarskiego (koniec XVIII w.); wewnątrz zachowany jest secesyjny wystrój westybulu i klatki schodowej z windą oraz na I piętrze Sala Redutowa o powierzchni 709 m² w stylu neorenesansowym; po II wojnie światowej hotel stracił swą dawną funkcję i stał się biurowcem oraz ekskluzywnym pasażem handlowym "Pod Orłem";
Dwór Thomkego
  • nr 61 do 65 – kamienice klasycystyczne z I poł. XIX w.;
  • nr 82 – neobarokowa kamienica Jakuba Großa z 1880, właściciela sąsiadującej z kamienicą dawnej fabryki likierów;
  • nr 88 – kamienica z pocz. XIX w. pełniąca w okresie międzywojennym rolę Konsumu Chrześcijańskiego i Drukarni Polskiej; w pobliżu budynku 23 kwietnia 1890 r. doszło do manifestacji robotniczej, w wyniku której śmierć poniosło 11 osób;
  • nr 102 – klasycystyczny Dwór Thomkego, zwany też Dworem Köntznera, wzniesiony pod koniec XVIII w. przez ówczesnego właściciela Lipnika – Jerzego Thomkego; aż do pocz. XX w. pełnił funkcję zajazdu i domu spedycyjnego; ma duży dziedziniec z podcieniami i arkadowymi krużgankami; mieszkał tu słowacki malarz Peter Michal Bohúň; w latach 70. w związku z budową nowej drogi część jego zabudowań wyburzono.

Święto Ulicy 11 Listopada[edytuj]

Święto Ulicy 11 Listopada w 2009. Estrada na pl. Wojska Polskiego

W latach 2007-2010 co roku pod koniec czerwca (w 2007 r. na przełomie sierpnia i września) odbywało się Święto Ulicy 11 Listopada. Przez dwa dni ulica stylizowana była na taką, jaką była w XIX w. – jeździły dorożki, na moście ustawiony był szlaban i budki pograniczników[9], pojawiali się stylowo ubrani gazeciarze, muzycy, kapele podwórkowe i kwiaciarki. Ponadto na pl. Wolności odbywał się Jarmark Galicyjski, w CH Biała pokazy starych filmów (Stare Kino Bielskie), a w pałacyku Strzygowskich wystawy tematyczne. Na pl. Wolności i pl. Wojska Polskiego znajdowały się estrady, na których występowali zaproszeni artyści. Jedną z atrakcji święta w 2008 r. była parada z udziałem cesarza Franciszka Józefa I, którego odgrywał Bernard Krawczyk[10]. Z okazji święta wydawana była okolicznościowa Gazeta Bielska. Organizatorem święta były Urząd Miejski oraz Biuro Promocji i Wystaw "Astra".

Przypisy

  1. W tym czasie Biała była częścią Bielska.
  2. Ewa Furtak: Bielsko-Biała: z ulicy 11 Listopada wyprowadzają się sklepy. Gazeta.pl, 17 października 2002. [dostęp 20 listopada 2008].
  3. Rozpocznie się przebudowa głównego bielskiego deptaka. Gazeta.pl, 27 lipca 2006. [dostęp 19 listopada 2008].
  4. Marcin Czyżewski: Bielsko: Ładne schody nie dla inwalidów. Gazeta.pl, 2 czerwca 2008. [dostęp 19 listopada 2008].
  5. Przepadły łuki na moście nad Białą. Gazeta.pl, 4 czerwca 2007. [dostęp 19 listopada 2008].
  6. W Bielsku powstaje kamienica inna niż wszystkie. Gazeta.pl, 11 kwietnia 2006. [dostęp 19 listopada 2008].
  7. Katarzyna Wala: Reksio stanie nad Białą. Bielsko-Biala.pl, 4 lutego 2009. [dostęp 8 lutego 2009].
  8. Magazyn Turystyczny "Wasze Podróże": Wyniki plebiscytu Magazynu Turystycznego Wasze Podróże "Najpopularniejsza ulica Polski i świata". 7 lipca 2009. [dostęp 13 lipca 2009].
  9. Co nie jest zgodne z prawdą historyczną, gdyż nigdy szlabanu ani budek pograniczników na moście nie było.
  10. Ekstraordynaryjnie w Bielsku-Białej. Super-Nowa, 28 czerwca 2008. [dostęp 22 listopada 2008].

Bibliografia[edytuj]

  • Piotr Kenig. Od traktu cesarskiego po ulicę 11 Listopada. „Gazeta Bielska”, s. 2–3, 31 sierpnia 2007. Bielsko-Biała: Biuro Promocji i Wystaw "Astra". 
  • Jerzy Polak: Przewodnik po Bielsku-Białej. Bielsko-Biała: Miłośników Ziemi Bielsko-Bialskiej, 2000. ISBN 83-902079-0-7.
  • Jacek Zachara, Grzegorz Wnętrzak, Bogusław Chorąży: Bielsko-Biała. Dziedzictwo kulturowe. Bielsko-Biała: Stowarzyszenie "Olszówka", 2007. ISBN 83-918676-5-X.

Linki zewnętrzne[edytuj]