Ulica 3 Maja w Bielsku-Białej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy ulicy w Bielsku-Białej. Zobacz też: inne ulice o nazwie „3 Maja”.
POL Bielsko-Biała COA.svg Bielsko-Biała
ulica
3 Maja
Śródmieście Bielsko, Dolne Przedmieście
Długość: 0,8 km
Widok na ulicę 3 Maja z Przechodu Schodowego w kierunku północnym
Widok na ulicę 3 Maja z Przechodu Schodowego w kierunku północnym
Przebieg
Ikona ulica z prawej.svg światła 800 m ul. Piastowska, ul. Warszawska
Ikona ulica z prawej deptak.svg 685 m ul. Matejki
Ikona ulica z prawej.svg 580 m ul. Sixta
Ikona ulica z lewej.svg 485 m ul. Wałowa
Ikona ulica z prawej.svg światła 420 m ul. Dąbrowskiego
Ikona ulica z prawej.svg 295 m ul. Sienkiewicza
Ikona ulica z lewej.svg 250 m ul. Zamenhofa
Ikona ulica.svg światła 175 m
Ikona ulica z lewej deptak.svg 133 m Przechód Schodowy
Ikona ulica z lewej deptak.svg 50 m Przechód
Ikona ulica plac.svg światła 0 m pl. Bolesława Chrobrego
(skrzyż. z ul. Zamkową i ul. Wzgórze)
Położenie na mapie Bielska-Białej
Mapa lokalizacyjna Bielska-Białej
ulica  3 Maja
ulica 3 Maja
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
ulica  3 Maja
ulica 3 Maja
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica  3 Maja
ulica 3 Maja
Ziemia49°49′34,0″N 19°02′41,0″E/49,826111 19,044722
Ul. 3 Maja w 1909. Widok z pl. Chrobrego
Ul. 3 Maja w 1910. Po lewej stronie synagoga.
Ul. 3 Maja w latach 20. XX w. Widoczne Nowe Bazary
Skutki wysadzenia tunelu kolejowego we wrześniu 1939.
Pamiątkowy słup trakcyjny przy skrzyżowaniu ul. 3 Maja i Zamenhofa

Ulica 3 Maja – jedna z głównych ulic w centrum Bielska-Białej. Ma długość 800 m i biegnie południkowo od pl. Bolesława Chrobrego, głównego placu historycznego Dolnego Przedmieścia, do Dworca Głównego, gdzie kończy się skrzyżowaniem z ul. Piastowską i Warszawską. Na całej długości ma dwa pasy ruchu w każdą stronę (w rejonie skrzyżowań więcej), nieoddzielone pasem zieleni.

Została wytyczona w 1889 r. jako droga prowadząca z centrum miasta do nowego dworca kolejowego (dziś Bielsko-Biała Główna). Stała się główną arterią wówczas gwałtownie się rozwijającego Dolnego Przedmieścia. Przed 1918 r. nosiła nazwę Franz-Josef Straße, a w okresie PRLWłodzimierza Lenina, do dziś popularną wśród starszych mieszkańców.

Zabudowę zachodniej pierzei tworzy przede wszystkim zespół trzypiętrowych kamienic mieszczańskich z lat 18901913, z kolei od wschodu na odcinku od Przechodu Schodowego ulica pozostaje praktycznie niezabudowana (z wyjątkiem skrzyżowania z ul. Wałową).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Jeżeli nie podano inaczej, nazwy ulic i placów odnoszą się do czasów współczesnych.

Dzisiejsza ulica 3 Maja została wytyczona w 1889 r. jako droga biegnąca z centrum ówczesnego Bielska (z pl. Bolesława Chrobrego, wówczas Töpfer-Platz) do nowego dworca kolejowego (który oddano do użytku rok później), w miejscu już istniejącej nieutwardzonej ścieżki. Stary dworzec znajdował się ok. 200 m na południe i prowadziła do niego ul. Barlickiego (wówczas Bahnstraße).

Budowa dworca na północnych obrzeżach miasta pociągnęła za sobą rozwój w tym kierunku Dolnego Przedmieścia – największego ze średniowiecznych bielskich przedmieść, na które w II poł. XIX w. przeniosło się ze Starego Miasta życie gospodarcze i kulturalne Bielska. Tunnelstraße, jak nazywała się wówczas ul. 3 Maja, stała się główną arterią nowej części dzielnicy, reprezentacyjnym bulwarem miejskim. Max Fabiani w opublikowanym w 1899 r. planie regulacji urbanistycznej Bielska podkreślił znaczenie tejże ulicy jako głównej osi miasta.

Prawa jej strona w ciągu kilkunastu lat (do 1913) została zabudowana okazałymi, trzypiętrowymi kamienicami, należącymi najczęściej do bielskich fabrykantów. Ich architektura reprezentuje głównie neobarok oraz secesję. Inne znaczące budowle powstałe w tym okresie przy ul. 3 Maja to neorenesansowe: hotel Kaiser-Hof (dziś President) i willa Theodora Sixta, a także neobarokowa Komunalna Kasa Oszczędności, zwana dziś od nazwy restauracji kamienicą Patria (przy pl. Chrobrego, jednak według numeracji 3 Maja 2). Wcześniej, bo od 1881 r., pomiędzy ówczesnymi Tunnelstraße a Elisabethstraße (dziś ul. Mickiewicza) istniała synagoga. Wszystkie te budowle wiernie naśladowały architekturę Wiednia – stąd wzięło się określenie mały Wiedeń, najpierw w odniesieniu do Dolnego Przedmieścia, a potem całego miasta. Architektem większości budynków przy ul. 3 Maja był Karol Korn.

W 1895 r. uruchomiono w Bielsku linię tramwaju elektrycznego, której trasa biegła m.in. przez ul. 3 Maja. Znajdowały się tu dwa przystanki: Kaiser-Hof (od 1922 Prezydent) przy hotelu Kaiser-Hof / Prezydent oraz Strzelnica na wysokości ul. Dąbrowskiego.

W 1898 r., z okazji pięćdzięsiociolecia panowania Franciszka Józefa I, ulicę przemianowano na Franz-Josef-Straße.

W 1909 r. z inicjatywy Komunalnej Kasy Oszczędności (KKO) do jej neobarokowego gmachu dobudowano od północy kompleks mieszkalno-biurowy z pasażem handlowym w formie ulicy, noszącej dziś nazwę Przechód i połączonej przejściem podziemnym z pl. Bolesława Chrobrego. W latach 19121913 kwartał między ul. 3 Maja, Zamenhofa i Wałową zamieniono na park (dziś Park Esperanto), a przy wlocie ul. Wałowej powstały Domy Kolejarskie – dwie połączone ze sobą kamienice mieszczące początkowo mieszkania dla pracowników kolei.

Po włączeniu Bielska w granice Polski w 1918 r., Franz-Josef Straße przemianowano na: 3 Maja na odcinku od pl. Chrobrego do ul. Dąbrowskiego i Legionów na odcinku od Dąbrowskiego do dworca. W 1922 r. nazwę hotelu Kaiser-Hof zmieniono na Prezydent dla uczczenia Gabriela Narutowicza. Na placu przed hotelem planowano postawić pomnik pierwszego prezydenta II RP, jednak wskutek sprzeciwu władz miejskich ostatecznie wzniesiono go na pl. Mickiewicza. W tym samym okresie pomiędzy kompleksem mieszkalno-biurowym przy KKO a dzisiejszym Przechodem Schodowym zbudowano ciąg sklepów zwany Nowymi Bazarami. W 1927 r. na ul. 3 Maja wyjechały pierwsze miejskie autobusy, a w latach 30. skwer przy skrzyżowaniu z ul. Matejki zabudowano trzema kamienicami w stylu funkcjonalizmu, natomiast w sąsiedztwie synagogi powstał żydowski dom kultury im. Chaima Nachmanna Bialika.

W 1939 r. polscy saperzy wysadzili wybudowany w 1874 r. tunel kolejowy, biegnący pod placem przed hotelem Prezydent, pl. Bolesława Chrobrego (w czasie wojny Adolf-Hitler-Platz) i częściowo ul. 3 Maja, w wyniku czego przez kilka tygodni blisko 150-metrowy odcinek ulicy był zniszczony. Jednocześnie nazwa ulicy uległa zmianie na Adolf-Hitler-Straße. 13 września 1939 r. wysadzono w powietrze bielską synagogę.

Po II wojnie światowej zmieniono nazwę ulicy na odcinku od pl. Chrobrego do ul. Dąbrowskiego na ul. Włodzimierza Lenina, a pozostały odcinek stał się częścią ul. Armii Czerwonej. Żydowski dom kultury przebudowano w latach 40. na gmach teatralny, w którym siedzibę znalazł Teatr Lalek Banialuka.

Największe zmiany w architekturze ul. 3 Maja zaszły jednak w latach 60. Burząc kamienicę przy ul. Barlickiego 7, przebito schody łączące ówczesną ul. Lenina z Dzierżyńskiego (dzisiejsza ul. 11 Listopada), którym nadano status ulicy i nazwano Przechodem Schodowym. W miejscu Nowych Bazarów (pomiędzy ul. Przechód a Przechodem Schodowym) powstał pawilon handlowy MHD, jeden z tzw. blaszaków, natomiast do hotelu Prezydent dobudowano pawilon handlowo-wystawowy Dom Technika. Kilka lat wcześniej, w 1954 r., przy późniejszym Domu Technika odsłonięto pomnik–fontannę warszawskiej Syrenki dłuta Ryszarda Sroczyńskiego, ufundowany przez SFOS w podzięce za wkład bielszczan w odbudowę Warszawy. W miejscu synagogi powstał Pawilon Plastyka – modernistyczny budynek, mieszczący od 1975 r. Galerię Bielską BWA.

W 1971 r. zlikwidowano bielską sieć tramwajową. Tory i sieć trakcyjna zniknęły z krajobrazu ul. 3 Maja, a jedyną pamiątką po tramwajach w ciągu ulicy jest pamiątkowy słup trakcyjny przy skrzyżowaniu z ul. Zamenhofa. Rok później rozpoczęto przebijanie przez Bielsko-Białą trasy szybkiego ruchu z Katowic do Szczyrku, której częścią były ówczesne ulice Lenina i Armii Czerwonej. Poczyniono w tym celu wiele wyburzeń na trasie budowanej arterii, jednak dość szeroka już w XIX w. ul. 3 Maja zachowała w całości swą zabudowę.

W 1990 r. powrócono do przedwojennej nazwy ulicy – 3 Maja, do której dołączono także odcinek przedwojennej Legionów i powojennej Armii Czerwonej od ul. Dąbrowskiego do dworca kolejowego.

Na przełomie XX i XXI w. przystąpiono do rewitalizacji obszarów zabytkowych w Bielsku-Białej. Spośród budynków przy ul. 3 Maja renowacji doczekał się Dworzec Główny, Willa Sixta, kamienica Patria, hotel Prezydent noszący od 2008 r. nazwę President oraz spora część kamienic.

Do roku 2015 stanowiła część drogi wojewódzkiej nr 942.

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Skrzyżowanie ul. Zamkowej, Wzgórze i 3 Maja – początek ulicy

Ulica 3 Maja rozpoczyna się na pl. Bolesława Chrobrego, stanowiącym główny plac historycznego Dolnego Przedmieścia i często uznawanym za centralny plac całego miasta. Oficjalnie początek ulicy stanowi, znajdujące się w południowo-zachodniej jego części, skrzyżowanie z ul. Zamkową, która jest przedłużeniem 3 Maja w kierunku południowym, i prostopadłą ul. Wzgórze. Według numeracji, częścią ulicy jest cała zachodnia pierzeja pl. Chrobrego.

50 m dalej, zaraz za kamienicą Patria, do ul. 3 Maja dochodzi Przechód – mający status ulicy pasaż handlowy, mający też poprzez przejście podziemne połączenie z pl. Chrobrego. Za pawilonem handlowym PSS Społem (133 m) po wschodniej stronie ulicy znajduje się niewielki plac z przystankiem autobusowym, od którego w kierunku wschodnim odchodzi Przechód Schodowy – schody łączące ul. 3 Maja z Barlickiego i 11 Listopada, głównym miejskim deptakiem. W północnej części placu (175 m) jest przejście dla pieszych z sygnalizacją świetlną.

Za nim, w kierunku północno-wschodnim odchodzi jednokierunkowa (tylko zjazd z 3 Maja) ul. Zamenhofa (250 m). Skrzyżowanie to stanowi początek Parku Esperanto – skweru kończącego się wlotem (z południowego wschodu) ul. Wałowej (485 m). Na wysokości parku (295 m) zaczyna się ul. Sienkiewicza – pierwsza zachodnia przecznica. Kolejnymi są: ul. Dąbrowskiego (420 m), ul. Sixta (582 m) i wyłączona z ruchu kołowego ul. Matejki (685 m). Prawie całą wschodnią stronę ulicy na odcinku od Wałowej do końca zajmuje przystanek MZK: 3 Maja / Dworzec.

Ulica 3 Maja kończy się (800 m) skrzyżowaniem z ul. Warszawską, będącą jej przedłużeniem na północ, oraz odchodzącą w kierunku zachodnim ul. Piastowską. Skrzyżowanie to jest częścią nienazwanego prostokątnego placu z dworcem kolejowym Bielsko-Biała Główna jako centralną budowlą (plac dworcowy).

Na całej długości ul. 3 Maja ma dwa pasy ruchu w każdą stronę (w rejonie skrzyżowań więcej), nie oddzielone pasem zieleni.

Ulica jest częścią drogi wojewódzkiej nr 942, łączącej Bielsko-Białą ze Szczyrkiem i Wisłą.

Zabudowa[edytuj | edytuj kod]

Zabudowę zachodniej strony ul. 3 Maja w przeważającej części stanowią, niegdyś należące głównie do fabrykantów, trzypiętrowe kamienice z lat 18901913 reprezentujące przede wszystkim neobarok, neorenesans i secesję.

Wschodnia strona ulicy jest ściśle zabudowana tylko do Przechodu Schodowego. W dalszej części jedynym budynkiem są tzw. Domy Kolejarskie, natomiast pozostały obszar jest zadrzewiony. Spowodowane jest to istnieniem wysokiej skarpy opadającej ku linii kolejowej z Bielska-Białej do Żywca (oddanej do użytku w 1877 r.). Kwartał między ul. 3 Maja, Zamenhofa i Wałową stanowi Park Esperanto.

Wszystkie budynki na ul. 3 Maja powstałe przed 1918 r., podobnie jak na całym Dolnym Przedmieściu, wiernie naśladują architekturę Wiednia. Prawie wszystkie zabytkowe budowle znajdujące się przy ulicy były dziełem Karola Korna, stąd też nazywana jest czasem aleją lub promenadą Korna[1].

Kamienice[edytuj | edytuj kod]

Zachodnia pierzeja ul. 3 Maja
Ul. 3 Maja 27. Kamienica Mikescha i Schwabego z 1895 r
Kamienica nr 5
Hotel President
Galeria Bielska BWA
  • nr 1 – kamienica z 1883 r., proj. Ernsta Lindnera;
  • nr 1a – secesyjna kamienica z 1904 r., proj. Ernsta Lindnera i Teodora Schreiera;
  • nr 3 – kamienica Karola Traugotta Förstera z 1898 r., proj. K. Korna;
  • nr 5 – kamienica Grety Fischer z 1901 r., proj. K. Korna, w której mieści się zarząd okręgowy Związku Kombatantów RP i Byłych Więźniów Politycznych; znajduje się na niej tablica upamiętniająca Komitet Obywatelski „Solidarność” mający tu swoją siedzibą w 1989 r.
  • nr 7 – kamienica Wilhelma Münza z 1889 r., proj. K. Korna, w której mieści się siedziba Gminy Wyznaniowej Żydowskiej, a część pomieszczeń jest zaadaptowana na żydowski dom modlitwy;
  • nr 9 – kamienica Jana Scholza z 1903 r., proj. K. Korna;
  • nr 13 – narożna kamienica Alfreda Michla z 1895 r., proj. K. Korna, mająca charakterystyczną pseudobasztę, wysmukły hełm i kutą bramę wjazdową; obecnie siedziba Beskidzkiej Izby Rzemiosła i Przedsiębiorczości;
  • nr 17 – kamienica Pollaków z 1892 r., proj. K. Korna;
  • nr 19 – kamienica Hugona Schreibera z 1894 r., proj. K. Korna;
  • nr 21 – kamienica Maxa Silbigera z 1895 r., proj. K. Korna;
  • nr 23 – kamienica Emilii i Bronisława Sądeckich z 1897 r., proj. K. Korna;
  • nr 25 – narożna kamienica Moryca i Idy Strenger z 1896 r., proj. K. Korna;
  • nr 27 – narożna kamienica Mikescha i Schwabego z 1895 r., nakryta mansardowym dachem z wysoką kopułą; znajduje się na niej tablica poświęcona gen. Józefowi Kustroniowi;
  • nr 29 – kamienica Michala Neumanna z 1897 r., proj. Alexandra Neumanna;
  • nr 31 – kamienica Karola Bachracha z 1913 r., proj. K. Korna;
  • nr 31a, 33, 35 – funkcjonalistyczne kamienice z lat 19311932, proj. firmy „Karl Korn” kierowanej przez Felixa Korna;
  • nr 37 – kamienica Zygmunta Schragera z 1912 r., proj. K. Korna;
  • nr 39 – narożna kamienica z 1912 r., wybudowana jako Hotel Royal (po 1918 r. Hotel Polski);

Pozostałe obiekty[edytuj | edytuj kod]

  • nr 2 – kamienica Patria, dawna Komunalna Kasa Oszczędności; została zbudowana w 1889 r. według projektu Karola Korna; tworzy wschodnią pierzeję pl. Bolesława Chrobrego; jej elewacja łączy w sobie elementy neorenesansowe i neobarokowe, natomiast wnętrze utrzymane jest w stylu neorokokowym i secesyjnym; obecna nazwa pochodzi od nazwy restauracji, która się tu mieści;
  • nr 4–6 – secesyjny kompleks mieszkalno-biurowy zbudowany w 1909 r. według projektu Hansa Mayra i Teodora Mayera; jego integralną częścią jest ul. Przechód, będąca pasażem handlowym;
  • nr 8 – pawilon handlowy PSS Społem zbudowany w latach 60. XX w. w miejscu tzw. Nowych Bazarów – ciągu sklepów z lat 20.;
  • nr 10 – pawilon handlowo-wystawienniczy Dom Technika dobudowany w 1960 r. do hotelu Prezydent;
  • Teatr Lalek Banialuka (według numeracji: Mickiewicza 20) – d. żydowski dom kultury im. Chaima Nachmanna Bialika wybudowany w 1934 r.; funkcję teatru pełni od roku 1947; ściana od strony ul. 3 Maja wykończona w technice sgraffitowej;
  • nr 11 – modernistyczny budynek Galerii Bielskiej BWA (d. Pawilon Plastyków) wybudowany w 1960 r. w miejscu zniszczonej w 1939 r. bielskiej synagogi;
  • nr 12 – czteropiętrowy, neorenesansowy hotel President*** (wcześniej Kaiser-Hof, następnie Prezydent) wybudowany w latach 189293 według projektu Karola Korna; w latach 19381962 pełnił funkcję m.in. banku, szpitala i domu kultury;
  • Willa Sixta (według numeracji: Mickiewicza 26) – neorenesansowa willa wybudowana w latach 18821883 według projektu Karola Korna dla przedsiębiorcy i filantropa Theodora Sixta; ma trójarkadową loggię i charakterystyczną wieżyczkę; obecnie wykorzystywany jest przez Akademię Techniczno-Humanistyczną;
  • nr 14–16 – połączone ze sobą dwa secesyjne wielorodzinne budynki mieszkalne z 1912 r., zwane Domami Kolejarskimi, ponieważ początkowo mieściły mieszkania dla pracowników kolei;
  • Dworzec Główny (według numeracji: Warszawska 2) – największy dworzec kolejowy w Bielsku-Białej zbudowany w 1890 r. według projektu Karola Schulza; ma cztery perony, składa się z trzech połączonych ze sobą pawilonów i jest typowym przykładem austriackich dworców prowincjonalnych; powstał na trasie Kolei Północnej, obecnie krzyżują się tu trzy linie kolejowe: 117, 139 i 190; znajduje się na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego;

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Autobus MZK na przystanku 3 Maja/Dworzec

Przez ulicę 3 Maja przebiega najwięcej linii autobusowych w mieście – 27 spośród wszystkich 48. W rejonie Dworca Głównego koncentruje się cała sieć komunikacji miejskiej.

Na ulicy znajdują się trzy przystanki autobusowe MZK Bielsko-Biała:

  • 2 przystanki Hotel Prezydent usytuowane na placu w rejonie Przechodu Schodowego i hotelu President i naprzeciw Hotelu President (linie: 1, 2, 4, 7, 8, 10, 18, 22, 24, 24BIS, 26, 27, 28, 30, 35L/35S/35 50, 57, N1 i N3),
  • 3 Maja/Dworzec usytuowany pomiędzy Domami Kolejarskimi a skrzyżowaniem z ul. Warszawską i Piastowską (linie: 1, 2, 4, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 13w, 15, 18, 22, 23, 24, 26, 27, 28, 30, 33, 35L/35S/35, 50, 51, 57, N1 oraz wybrane kursy N3).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ewa Janoszek: Miasto ponownie odkrywane.... mowiawieki.pl, grudzień 2006. [dostęp 2014-02-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-27)].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Polak: Przewodnik po Bielsku-Białej. Bielsko-Biała: Towarzystwo Miłośników Ziemi Bielsko-Bialskiej, 2000. ISBN 83-902079-0-7.
  • Ewa Chojecka: Architektura i urbanistyka Bielska-Białej do 1939 roku. Miasto jako dzieło sztuki. Bielsko-Biała: Urząd Miejski w Bielsku-Białej, 1994, seria: Biblioteka Bielska-Białej. ISBN 83-901390-0-6.
  • Jacek Zachara, Grzegorz Wnętrzak, Bogusław Chorąży: Bielsko-Biała. Dziedzictwo kulturowe. Bielsko-Biała: Stowarzyszenie „Olszówka”, 2007. ISBN 83-918676-5-X.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]