Zbiór praw sądowych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Zbiór praw sądowych (Kodeks Zamoyskiego) – projekt prawa ziemskiego z 1776 roku, opublikowany i przedstawiony do zatwierdzenia przez sejm w 1778 r., a odrzucony przez sejm w 1780.

Pełna nazwa Zbiór praw sądowych na mocy konstytucji roku 1776 przez J.W. Andrzeja Zamoyskiego ekskanclerza koronnego ułożony...

Losy projektu[edytuj | edytuj kod]

Polska szlachta sprzeciwiała się pomysłom kodyfikacji prawa widząc w nich przejaw autorytarnych zapędów władców. Zamysł uporządkowania prawa nabrał realnych kształtów podczas obrad na sejmu skonfederowanego 1776 roku, gdy na wniosek króla powołano komisję o szerokich kompetencjach. Powierzono jej kodyfikację całego polskiego prawa sądowego (ziemskiego) obowiązującego w całej Rzeczypospolitej (w Koronie i na Litwie. Na jej czele stanął były kanclerz wielki koronny Andrzej Zamoyski, w skład komisji wchodził także Józef Wybicki. Komisja miała oprzeć swą pracę na ideałach kodyfikacji oświecenia. W swych pracach nie trzymała się kurczowo dotychczasowego ustawodawstwa, wprowadzając wiele innowacji. Po dwóch latach studiów (w 1778 r.) komisja ogłosiła drukiem i zaprezentowała sejmowi wynik swych prac. Kodeks ułożony był według systematyki justyniańskiej (osoby - rzeczy – skargi, personae – res – actiones). Kodeks był wyrazem kompromisu pomiędzy szlachtą i mieszczaństwem, poważnie ograniczał także jurysdykcję Stolicy Apostolskiej na ziemiach polskich. Obejmował przepisy z działów prawa cywilnego, karnego procesowego regulował także stosunki społeczno - gospodarcze.

Nuncjusz apostolski Jan Andrzej Archetti, działając w porozumieniu z ambasadorem rosyjskim Ottonem Magnusem von Stackelbergiem doprowadził w 1780 do przekupienia posłów i odrzucenia projektu kodyfikacji prawa. Przedstawiciel Watykanu wypełnił instrukcje, przysłane mu przez sekretarza stanu Lazzaro Opizio Pallaviciniego, który jednak zalecał ostrożność: aby porozumienie i łączenie się nasze z państwem heretyckim nie wyszło tam niepotrzebnie na jaw z naszą szkodą, jakkolwiek takimi środkami posługuje się nieraz Opatrzność, aby pomieszać szyki ludzkiej polityki dla dobra Kościoła i jego głowy[1]. Silny sprzeciw wyrazili również reprezentanci Litwy, którzy obawiali się utraty odrębności Wielkiego Księstwa Litewskiego w zakresie prawa sądowego. Negacja miała charakter manifestacyjny; nie przeprowadzono merytorycznej dyskusji nad propozycjami oraz zastrzeżono, że Zbiór praw nie może być ponownie przedłożony Sejmowi pod obrady; tenże Zbiór Praw (…) na zawsze uchylamy i na żadnym Sejmie aby nie był wskrzeszany, mieć chcemy. Projekt był wykorzystywany przy analizie polskiego prawa i późniejszej próbie jego kodyfikacji. Zbiór praw sadowych jest jednym z projektów prawa polskiego opracowanych w czasach I Rzeczypospolitej, które nie weszły w życie. Prawo nie zostało zreformowane ze względu na opór szlachty.

Regulacje[edytuj | edytuj kod]

Zbiór zawierał przepisy reformujące stosunki społeczne i polityczne. Przewidywał ograniczenie poddaństwa osobistego chłopów i sądownictwa patrymonialnego:

  • uwalniał z poddaństwa niektóre kategorie chłopów.
  • wprowadzał stosunki kontraktowe między chłopami a dworem.
  • poddawał regulacje dotyczące ludności chłopskiej pod kontrolę i ochronę państwa. Np.;
    • skargi na umowy o grunt z właścicielem rozstrzygać miał sąd grodzki

Był to wyraz idei interwencjonizmu i reglamentacji w relacjach pan – chłop. Najwięcej innowacji przewidziano w dziedzinie prawa cywilnego np.:

  • ustanawiał jednolite zasady obrotu gospodarczego
  • wprowadzał wolność kształtowania stosunku prawnego
  • zmierzał do określenia równości stanów
  • opieka; w swych postanowieniach wzorował się na regulacjach Korektury pruskiej, opieka straciła charakter prywatny i rodzinny – została przekształcona w sprawę społeczną podlegającą kontroli państwa
  • kuratela; rozszerzał kuratelę nad kobietami i marnotrawcami ( co stanowi przykład regulacji zachowawczej)
  • w dziedzinie prawa zobowiązań przewidywał nowe rodzaje umów lepiej odpowiadające ówczesnej rzeczywistości lub w sposób pełniejszy regulował już istniejące:
    • umowa o przewóz
    • umowa komisu
    • umowa spółki aukcyjnej

W prawie karnym przeprowadził jego unifikację (eliminował luki prawa stanowionego) zachowały się w dużej mierze stare normy, feudalne instytucje i pojęcia, Zbiór przewidywał m.in.:

  • kwalifikowane kary śmierci
  • za uzasadnienie kary przyjmował prewencję generalną
  • zaostrzał represje karną

Kodeks przewidywał również postępowe regulacje np. poszerzenie zasady publicznoprawnej, wykluczenie dawności przy zabójstwie. Przepisy były w znacznej mierze przejęte z postulatów doktryny humanitarnej;

W przepisach dotyczących prawa procesowego przewidywał

  • wyodrębnienie osobnych procedur:
    • cywilnej
    • karnej
      • zawierającej postulaty humanitarystów; przewidywano gwarancje swobód jednostki w procesie, zasada domniemania niewinności
      • Jednocześnie; zwiększono rolę insygnatora (czynnik publiczny w procesie), wzbogacono postępowanie o elementy procesu inkwizycyjnego

Proces karny regulowany w Zbiorze praw miał charakter procesu mieszanego (inkwizycyjno-skargowy)

Zbiór praw zawierał także normy z zakresu prawa kościelnego:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Mieczysław Tarnawski Kodeks Zamoyskiego na tle stosunków kościelno-państwowych za czasów Stanisława Augusta Lwów 1916, s. 173.