Łan (miara powierzchni)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy jednostki miary powierzchni. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Łan (łac. laneus, cs. lán, niem. Lahn lub Hube, w dialekcie szwabskim również hueb, huebm, hufe) – dawna jednostka podziału pól wspólnoty w średniowiecznej Europie Zachodniej. Jednostka ta służyła pomiarom powierzchni i długości ziemi przeznaczonej pod zasiewy, zgodnie z przywilejem nadanym osadnikowi przez głowę panującą z przeznaczeniem do uprawy. W Polsce i w Czechach od XIII wieku była to jednostka miernicza dla określania rozmiarów podstawy uposażenia chłopa osadzonego na wsi na prawie niemieckim.

Podobnie jak czeski lán, polski łan wywodzi się od staro-wysoko-niemieckiego wyrazu Lehen, Lehn, oznaczającego "gospodarstwo wiejskie określonej wielkości", pierwotnie zaś lenno (dzierżawę ziemi)[1][2]. Obszar 1 łana odpowiadał powierzchni średniej wielkości chłopskiego gospodarstwa feudalnego. Łan dzielił się na zagony, te z kolei na skiby.

Łan w Królestwie Polskim[edytuj | edytuj kod]

Od XIII wieku najbardziej rozpowszechnione w Rzeczypospolitej były[3]:

  • łan flamandzki ≈ 16,7 do 17,5 ha
  • łan frankoński ≈ 22,6 do 25,8 ha

Łan mniejszy[edytuj | edytuj kod]

Łan mniejszy, chełmiński, nazywany też włóką:

1 łan = 30 morg ≈ 17,955 hektara

Morga chełmińska (lub mórg chełmiński), określona w 1233 r. przez Krzyżaków w przywileju chełmińskim, uznana konstytucją (ustawą według współczesnej nomenklatury) sejmu konwokacyjnego 1764 r. za miarę generalną w I Rzeczypospolitej, miała wielkość 0,5985 ha. W roku 1818 (z mocą od 1 stycznia 1819 r.) w Królestwie tzw. Kongresowym zmniejszono wielkość morgi (w przeliczeniu do 0,5598 ha) i wprowadzono jako jedną z urzędowych miar nowopolskich. Wtedy też przyjęło się określenie dla wielkości miar obowiązujących w I Rzeczypospolitej – „miary staropolskie”.

Należy pamiętać podając przeliczniki, że morga chełmińska inną wielkość miała w wiekach od XIII do początków XIX, zaś inną w XIX i to tylko w Królestwie Kongresowym, tym bardziej, że powszechnie kojarzy się dzisiaj morgę wyłącznie z powierzchnią ok. 0,56 ha.

Tak więc:

włóka chełmińska (staropolska) = 30 morg = 17,955 ha (do 1818 r.)
włóka „nowopolska” od 1819 roku = 30 morg = 16,7961 ha

Dodatkowo należy wspomnieć, że w XIX w. w zaborze pruskim określano powierzchnię gruntów w morgach pruskich, zaś w zaborze austriackim w morgach austriackich. Obie te miary były różne od morgi chełmińskiej (zarówno jako „staropolskiej” jak „nowopolskiej”).

Łan większy[edytuj | edytuj kod]

Łan większy, frankoński, królewski, staropolski:

1 łan = 48 morg ≈ 24,2 hektara
Zasadźca łan królewski (3 łany frankońskie lub 4 łany chełmińskie = 261 morg)
Wójt łan wójtowski rewizorski (90 morg)
łan królewski sprawdzony (85 1/3 morgi)
łan królewski hibernowy (64 4/5 morg)
Gburzy 1 lub 2 łany
  • Łan królewski = 3 włóki = 90 mórg = 270 sznurów = 2700 prętów większych kw. = 27 000 pólek = 1 516 750 łokci kwadratowych = 2 700 000 pręcików kw. = 53,865 ha

Miary wielkości łana na ziemiach polskich[edytuj | edytuj kod]

1 łan (huba) pruska 16,5 ha (~30 morg, = 66 pruskich morg)
1 łan frankoński 24,2 ha (48 morg) Małopolska
1 łan chełmiński 17,995 ha (~30 morg)
1 łan brandenburski 17,0215 ha (~30 morg)
1 łan warmiński 17,3387 ha (Prusy (~30 morg, ~67 pruskich morg)
1 łan oleski 15,648 ha (Prusy Wschodnie 1720)

(od 1813 oficjalnie hektar i ar)

Miary w Piotrkowie w latach 80. XVIII wieku[edytuj | edytuj kod]
  • 1 łan = 30 morg geometrycznych;
  • 1 morga geometryczna = 30 zagonów geometrycznych;
  • 1 zagon geometryczny = 1000 stóp geometrycznych;
  • 1 stopa geometryczna = ¾ łokcia
  • 1 łan = 900000 stóp kwadratowych;
  • 1 morga kwadratowa = 300 prętów kwadratowych;
  • 1 pręt kwadratowy = 56 ¼ łokcia;
System morgi dolnoaustriackiej[edytuj | edytuj kod]


Miary powierzchni w Małopolsce między 1791 a rokiem 1876 w oparciu o system morgi dolnoaustriackiej, 1 morg frankoński = 1 morg dolnoaustriacki, 1 łan = 48 morg ≈ 24,2 hektara
j.m. Miar Sążni wiedeńskich² Łokci wiedeńskich² metrów²
1 morga (niem. 1 Joch) 3 1600,00 6439,0200 5754,64
1 miara 533,33 2146,3400 1918,00
1 sążeń² wiedeński 4,0237 3,60
1 łokieć² wiedeński 0,90


Łan w Królestwie Czeskim 1268-1756[edytuj | edytuj kod]

Łan to również historyczna jednostka miary długości i powierzchni występująca w Królestwie Czeskim w latach 1268 do 1756, w tym okresie 1 lán dzielił się na:

Miary powierzchni[edytuj | edytuj kod]

1 łan królewski lán královský (12 kop zagonu, kop záhonů) = 27,9452 ha
1 łan książęcy lán kněžský (11 kop zagonu) = 25,6164 ha (~48 morg, po czesku: jiter)
1 łan pański lán panský (10 kop zagonu) = 23,2876 ha
1 łan wiejski lán selský (8 kop zagonu) = 18,6301 ha
1 łan ziemski lán zemský 18,3001649 ha (~1 łan chełmiński, ~30 morg, ~68 pruskich morg)
1 łan niemiecki lán německý 7,6597 ha
6,0752 ha (Frankfurt nad Menem), 30 morg = 5,531 ha (Fulda)

W języku czeskim jest nazwa chłopa, posiadającego łan i jego ułamek: láník, půlláník.

Miary długości[edytuj | edytuj kod]

  • 1 lán = 7471,8 m

Łan (huba) w Królestwie Niemieckim[edytuj | edytuj kod]

1 łan (huba) pruska 16,5 ha (66 pruskich morg)
1 łan frankoński 23,9 ha – 27,19 ha (zwany niemieckim lub królewskim)
1 łan saksoński 19,92 ha (= 12 ha)
1 łan brandenburski 17,0215 ha (30 morg)
1 łan 30 morg

6,0752 ha (Frankfurt nad Menem)
60752,40 m² (Frankfurt nad Menem)

1 łan meklemburski 13,007 ha
1 łan 30 morg = 5,531 ha (Fulda)
1 łan warmiński 17,3387 ha (Prusy, ~67 pruskich morg)
1 łan oleski 15,648 ha (Prusy Wschodnie 1720)

(od 1813 oficjalnie hektar i ar)

Gburzy (Großbauer) 2 łany (huby)
Chłop Bauer, Huber (Hueber, Huemer) 1 łan
Półchłopek ½ łana
Karczmarz < ½ łana,
Kmieć (Viertelbauer) ¼ łana
Zagrodnik (Knecht, Knappe) np. górnik > ¼ łana

Łan (hoeve) w Królestwie Holandii[edytuj | edytuj kod]

W Królestwie Holandii historyczna jednostka pomiaru powierzchni do roku 1796.

  • 1 łan hoeve = 16,2 morg = 14 ha

Miejscowości w Polsce z członem Łan i Huby[edytuj | edytuj kod]

Wielki Łan, Łan (województwo lubelskie), Średni Łan, Łany (województwo dolnośląskie), Łany, Łany Małe, Łany Wielkie, Łany Średnie, Huby

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Janina Szewczyk: Włóka. Pojęcie i termin na tle innych średniowiecznych jednostek pomiaru ziemi. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Naukowe, 1968, s. 18-19.
  2. Aleksander Brückner: Słownik Etymologiczny Języka Polskiego. Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza, 1927, s. 306.
  3. Jarema Maciszewski: Szlachta polska i jej państwo. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1986, s. 50. ISBN 83-214-0526-6.