Mikołaj Kopernik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Copernicus”. Zobacz też: inne znaczenia
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Kopernik”. Zobacz też: inne znaczenia
Mikołaj Kopernik
Nicolaus Copernicus
Portret z Sali Mieszczańskiej w Ratuszu Staromiejskim w Toruniu
Podpis Mikołaj Kopernik
Portret z Sali Mieszczańskiej w Ratuszu Staromiejskim w Toruniu
Data i miejsce urodzenia 19 lutego 1473
Toruń
Data i miejsce śmierci 24 maja 1543
Frombork
Przyczyna śmierci udar mózgu
Miejsce spoczynku Frombork
Zawód astronom, lekarz, ekonomista
Edukacja Akademia Krakowska, Uniwersytet Boloński, Uniwersytet Padewski
Rodzice Mikołaj Kopernik i Barbara Watzenrode
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Źródła Mikołaj Kopernik w Wikiźródłach
Wikicytaty Mikołaj Kopernik w Wikicytatach
Mikołaj Kopernik
Mikołaj Kopernik
kanclerz kapituły warmińskiej
Okres sprawowania 1510-1513, 1524-1526, 1529
Wyznanie katolicyzm
Kościół rzymskokatolicki

Mikołaj Kopernik (łac. Nicolaus Copernicus[a], niem. Nikolaus Kopernikus; ur. 19 lutego 1473 w Toruniu, zm. 24 maja 1543 we Fromborku) – polski astronom[b], autor dzieła De revolutionibus orbium coelestium (O obrotach sfer niebieskich)[c] przedstawiającego szczegółowo i w naukowo użytecznej formie heliocentryczną wizję Wszechświata. Wprawdzie koncepcja heliocentryzmu pojawiła się już w starożytnej Grecji (jej twórcą był Arystarch z Samos[1]), to jednak dopiero dzieło Kopernika dokonało przełomu i wywołało jedną z najważniejszych rewolucji naukowych od czasów starożytnych, nazywaną przewrotem kopernikańskim[2].

Był renesansowym polihistorem, który poza astronomią zajmował się również matematyką, prawem, ekonomią, strategią wojskową, astrologią[d][3], był także lekarzem oraz tłumaczem.

Od 1495 kanonik warmiński, od 1503 scholastyk wrocławski, a od 1510 kanclerz kapituły warmińskiej.

Rodzina

Information icon.svg Osobny artykuł: Rodzina Mikołaja Kopernika.

Mikołaj Kopernik urodził się 19 lutego 1473 w Toruniu, przy ul. św. Anny (obecnie ul. Kopernika nr 15[4], choć według niektórych badaczy jak np. Karol Górski istnieje pogląd, że był to dom nr 17)[5], w rodzinie kupca Mikołaja i Barbary pochodzącej z rodziny Watzenrode (zm. po 1495). Miał troje starszego rodzeństwa: brata Andrzeja (ur. ok. 1465), siostry Barbarę (ur. ok. 1469) oraz Katarzynę (ur. ok. 1471)[6].

Ród Koperników pochodził ze śląskiej wsi Koperniki nieopodal Nysy[7]. W XIV wieku członkowie tej rodziny osiedlali się w miastach księstw śląskich (Ząbkowice, Nysa, Wrocław, Zgorzelec), następnie w dużych miastach Polski (Kraków – 1367, Lwów – 1439) i państwa zakonu krzyżackiego (Toruń – 1400)[8]. Ojciec astronoma Mikołaj Starszy wywodził się z krakowskiej linii rodziny, która została przyjęta do prawa miejskiego pod koniec XIV w. W źródłach jest po raz pierwszy poświadczony w 1448 jako krakowski kupiec hurtownik, prowadzący handel miedzią z Gdańskiem[9]. W czasie wojny trzynastoletniej, w sierpniu 1454, brał udział w negocjacjach finansowych pomiędzy kardynałem Zbigniewem Oleśnickim a miastami pruskimi. Około 1458 przeniósł się do Torunia, gdzie około 1460 zawarł małżeństwo z Barbarą Watzenrode[9].

Edukacja i młodość

Szkoła podstawowa

Dom Kopernika w Toruniu

W 1480 roku Kopernikowie przeprowadzili się z domu św. Anny do kamienicy przy Rynku Staromiejskim 36 (tzw. „Kamienica Pod Lwem” lub „Kamienica Lazurowa”)[4]. Pomimo, że nie zachowały się żadne teksty astronoma w języku polskim, bez wątpliwości znał on ten język na równi z niemieckim i łaciną[e][10]. Najprawdopodobniej Mikołaj Kopernik ukończył pierwsze nauki w szkole parafialnej przy kościele śś. Janów w Toruniu[11]. Zdaniem niektórych historyków, takich jak Ludwik Birkenmajer, pod koniec XV wieku pobierał nauki we Włocławku[12]. Nauczycielem wielkiego astronoma, wówczas jeszcze młodzieńca, mógł być kanonik włocławski Mikołaj Wodka z Kwidzyna, doktor medycyny zajmujący się również astronomią i astrologią, jeden z domniemanych konstruktorów zegara słonecznego, znajdującego się na katedrze włocławskiej[13]. Teoria ta jest jednak mało prawdopodobna, bowiem matka astronoma po śmierci męża w 1483, nie wyprowadziła się z Torunia[14]. Istnieje jeszcze hipoteza, że Mikołaj wraz z Andrzejem uczęszczali do szkoły Braci Życia Wspólnego w Chełmnie, jednak jest ona kwestionowana z uwagi na niską rangę szkoły i biedę panującą w mieście[15].

Studia w Krakowie

Dzięki protekcji Łukasza Watzenrodego, w roku 1491 Andrzej i Mikołaj Kopernikowie rozpoczął studia na Akademii Krakowskiej[16] (Mikołaj podpisał się „Nicolaus Nicolai de Thuronia” co z łaciny oznacza: „Mikołaj, syn Mikołaja, z Torunia”)[17]. Czasy jego krakowskich studiów przypadły na okres świetności tzw. krakowskiej szkoły astronomiczno-matematycznej – wykładali tam m.in.: Marcin Król z Przemyśla, Marcin Bylica z Olkusza, Maciej z Miechowa Jan z Głogowa czy Wawrzyniec Korwin[14]. Jednym z nauczycieli astronomii Kopernika był wówczas Wojciech z Brudzewa, który nie prowadził zajęć na uczelni, ale wykładał prywatnie poza Akademią[18]. Mikołaj studiował na jednym roku z Pawłem z Krosna, Piotrem Tomickim i Bernardem Wapowskim z Radochoniec, z którym przyjaźnił się do końca życia[14]. Studia ukończył w 1495, bez uzyskania żadnego tytułu, gdyż utrudniło by to kontynuowanie nauki we Włoszech, dokąd wyjechał z bratem dzięki wsparciu finansowemu Łukasza Watzenrodego[19].

Święcenia

Prawdopodobnie w okresie studiów w Krakowie otrzymał niższe święcenia, bowiem 26 sierpnia 1495 został kanonikiem warmińskim[20]. Wbrew powszechnej opinii, nie posiadał on jednak święceń kapłańskich, a założenie takie było wynikiem pomyłki XX-wiecznego kopernikologa, Lino Sighnolfiego[21]. Odnalazł on dokument, datowany na 20 października 1497, na którym widniał napis „Nicolaus Copernig, canonicus Vuermiensis (...), presbiter constitutus” co się tłumaczy: „Mikołaj Kopernik, kanonik warmiński (...) stawiwszy się jako ksiądz”[21]. Powtórne badanie tego dokumentu wykazały jednak, że Sighnolfi błędnie odczytał napis, który brzmiał „Nicolaus Copernig, canonicus Vuermiensis (...), personaliter constitutus” czyli „Mikołaj Kopernik, kanonik warmiński (...) stawił się osobiście”[21]. Innym powodem, dla którego należy wątpić w wyższe święcenia był fakt, że kapłanom nie wolno było wówczas trudnić się medycyną[22]. Zdaniem większości kopernikologów astronom nie objął od razu kanonikatu (albo objął, ale wobec oporu kapituły warmińskiej – zrezygnował) i faktycznie odzyskał tytuł dopiero 20 października 1497[23].

Studia we Włoszech

Dzięki staraniom wuja Łukasza w 1496 rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie w Bolonii, wpisując się w styczniu 1497 do albumu nacji niemieckiej bolońskiego Uniwersytetu Jurystów[24]. Uniwersyteckie nacje były luźnymi korporacjami, grupującymi studentów wg bardzo ogólnych kryteriów geograficznych, a nie narodowych. Do nacji niemieckiej zaliczano wówczas m.in. Polaków, Czechów i Węgrów. Przyjaciółmi Mikołaja z tamtego okresu byli m.in.: przyszły poeta Ermico Caiado i kanonik Erhard Truchsess. Wykładowcami przyszłego astronoma, z zakresu prawa, byli między innymi filozof Alessandro Achillini, latynista Antonio Urceo czy kanonista Antonio Burgos, choć tematy prawnicze niezbyt interesowały Kopernika[25]. Nauczycielami, którzy wywarli na niego największy wpływ byli: astronom Dominik Maria Novara, geograf Marek z Benewentu i malarz Francesco Francia[26]. Według Birkenmajera, lektura dzieła Novary De motu octavae spherae wywarła wpływ na myśl kopernikańską[26].

20 października 1497 Kopernik pełnoprawnie objął kanonię warmińską, co zapewniło mu utrzymanie do końca życia (władzę sprawował poprzez Andrzeja Cletza i Krzysztofa Tapiaua)[26]. W 1500 odbył wraz z bratem Andrzejem Kopernikiem podróż do Rzymu, gdzie wygłosił kilka prywatnych wykładów[26]. Tam, w nocy z 5 na 6 listopada 1500, obserwował zaćmienie Księżyca[27]. W 1501 na krótko powrócił na Warmię, po czym 28 sierpnia 1501 uzyskał zgodę kapituły warmińskiej na rozpoczęcie kolejnych studiów medycznych na Uniwersytecie w Padwie, kontynuując studia prawnicze[27]. Wraz z bratem Andrzejem wkrótce udał się do Italii.

Wśród historyków istnieje spór gdzie i kiedy Kopernik zaczął studia medyczne i czy skończył studia prawnicze jeszcze w Bolonii czy już w Padwie[28]. Dominuje pogląd, ze Kopernik uzyskał w Bolonii magisterium sztuki, ale studiował tam także przez rok medycynę[28]. Po przyjeździe do Padwy wznowił studia medyczne, gdzie wykładowcami byli m.in.: Andrea Alpago, Gabriele Zerbi, Giovanni d`Aquila z Lanciano i Pietro Trapolin[28]. Wbrew treści epitafium na grobie Kopernika we Fromborku, astronom nigdy nie uzyskał stopnia doktora medycyny[29]. Najprawdopodobniej uzyskał on stopień licencjata, który pozwalał mu na prowadzenie praktyki lekarskiej, co przemawia za twierdzeniem, że studiował medycynę przez rok w Bolonii i kontynuował studia w Padwie przez dwa lata[29][30]. W Padwie Kopernik studiował także filologię grecką, której uczył się od Niccolò Leonico Tomeo i pod jego wpływem zaczął tłumaczyć wiersze Teofilakta Symokatty[31]. Latem 1503 roku dobiegał koniec jego studiów i podjął się on obrony doktoratu z prawa kanonicznego na Uniwersytecie w Ferrarze – pomyślny egzamin doktorski odbył się 31 maja 1503 roku[31].

Przed 10 stycznia 1503, Kopernik objął scholasterię wrocławską św. Krzyża[32].

Dorosłe życie

Przekład dzieła Teofilakta Symokatty, na okładce: herby Polski, Litwy, Krakowa

Pobyt w Lidzbarku

Mikołaj Kopernik powrócił do Polski pod koniec 1503 roku i w kilku następujących latach towarzyszył swojemu wujowi biskupowi warmińskiemu Łukaszowi Watzenrode[33]. Dopiero w 1507 roku astronom został na stałe skierowany do Lidzbarka, by wspierać swojego wuja[34]. Brał udział prawie we wszystkich czynnościach dyplomatycznych i administracyjnych biskupa, uczestniczył m.in. w zjazdach stanów Prus Królewskich[35]. Najprawdopodobniej był obecny na koronacji Zygmunta I Starego w katedrze wawelskiej 7 stycznia 1507, natomiast w 1509 uczestniczył w sejmie krakowskim[36]. Ponieważ Kopernik był angażowany do niemal wszelkich spraw dyplomatycznych, sądowych i administracyjnych, nie pozostawało mu wiele czasu na sprawy naukowe[37]. Zajmował się on tam głównie czytaniem, bowiem Lidzbark posiadał dobrze wyposażoną bibliotekę[38]. W tym okresie Kopernik dokończył tłumaczenie „Listów” Symokatty i sporządził mapy Prus i Warmii[39].

Prawdopodobnie Łukasz Watzenrode chciał by jeden z jego siostrzeńców objął po nim biskupstwo, jednak Andrzej w 1507 roku zachorował na trąd i wyjechał do Włoch na leczenie[34]. Wobec takich okoliczności biskup Watzenrode chciał przygotować Mikołaja do sakry, jednak astronom odmówił, wybierając karierę naukową[22]. Prawdopodobne jest, że brak chęci przyjęcia święceń kapłańskich przez Mikołaja Kopernika, spowodował konflikt pomiędzy nim a wujem – na tyle ostry, że w pierwszej połowie 1510 roku astronom opuścił Lidzbark i przeniósł się do Fromborka[40]. Od 8 listopada 1510 do 8 listopada 1513 pełnił tam rolę kanclerza kapituły[41].

5 kwietnia 1512 uczestniczył w wyborze nowego biskupa warmińskiego Fabiana Luzjańskiego[42]. Król Zygmunt I Stary sprzeciwił się temu wyborowi i zaczął negocjować z kapitułą warmińską[42]. W wyniku negocjacji prowadzonych przez Jana Sculettiego, ustalono, że król zaakceptuje Luzjańskiego, ale po jego śmierci kapituła ma przedłożyć królowi pełną listę kanoników, z których ten wybierze czterech faworytów[42]. Kopernik, wraz z 7 kanonikami podpisał 7 grudnia 1512 tzw. układ w Piotrkowie, który gwarantował kapitule prawo wyboru biskupa spośród 4 faworytów królewskich, przy czym musieli oni pochodzić z Prus[42]. Następnie kanonicy przysięgę wierności królowi Polski[42]. Wśród kanoników formował się opór wobec ingerencji króla, a jednym z opozycjonistów był Andrzej Kopernik, który pomimo choroby, w 1512 powrócił do kraju. Kapituła odmówiła mu przyznania kanonii, natomiast rok później Mikołaj zrzekł się funkcji kanclerza[43].

Pobyt w Olsztynie

Zamek w Olsztynie

Nowym kanclerzem kapituły został Tiedemann Giese, natomiast sam astronom w 1516 został administratorem dóbr kapituły i sprawował ten urząd do 1519, rezydując w Olsztynie[44]. Stąd w latach 1516–1521 zarządzał folwarkami kapituły w komornictwach olsztyńskim i melzackim. W latach 1516–1519 przeprowadził zakrojoną na szeroką skalę akcję kolonizacji opuszczonych łanów we wsiach, będących w posiadaniu kapituły[45]. Świadectwem tego są sporządzone przez niego regesty Locationes mansorum desertorum[46]. Kiedy wybuchła wojna polsko-krzyżackiej 1519–1521, 4 stycznia 1520 astronom, wraz z Janem Sculettim, został oddelegowany do negocjacji z wielkim mistrzem zakonu krzyżackiego Albrechtem Hohenzollernem (bezskutecznych)[45]. Wkrótce potem 21 stycznia, Frombork, w którym przebywał Kopernik został napadnięty i spalony przez Krzyżaków[45]. Wobec opuszczenia Warmii przez większość członków kapituły, na barkach Kopernika spoczęło zadanie obrony zamków warmińskich[47]. W 1520 został mianowany administratorem dóbr Olsztyna (rezydując na zamku w Olsztynie) i wysłał do Zygmunta Starego list z prośbą o wsparcie wojskowe, który jednak został przechwycony przez Krzyżaków[48]. Jednakże król inną drogą dowiedział się o zagrożeniu głównej twierdzy w południowej Warmii i w końcu listopada 1520 nadesłał posiłki – stu zbrojnych pod dowództwem Henryka Peryka z Janowic[49]. Kopernik zwracał się także o pomoc do Jana Sculettiego z Elbląga, którą uzyskał i dzięki temu udało mu się obronić miasto[50]. Albrecht Hohenzollern, przegrywając wojnę, został zmuszony do zawarcia czteroletniego rozejmu, 5 kwietnia 1521 roku[50]. W tym samym roku, Mikołaj przestał być administratorem dóbr kapituły i 20 sierpnia został komisarzem Warmii[51].

18 marca 1522 na Sejmie Stanów Pruskich w Grudziądzu Kopernik wystąpił z napisaną przez siebie mową Querela Capituli contra mgrum Albertum et eius ordinem super iniuriis irrogatis 1521 sub induciis belli (Skarga kapituły na mistrza Albrechta i jego zakon z powodu krzywd wyrządzonych w 1521 podczas zawieszenia broni)[52]. Na początku 1523, zaraz po śmierci biskupa Fabiana Luzjańskiego, Kopernik został mianowany generalnym administratorem biskupstwa warmińskiego i sprawował tę funkcję przez 8 miesięcy[53]. 14 kwietnia 1523, spośród czterech kandydatów królewskich, kapituła wybrała nowym biskupem Maurycego Ferbera, natomiast Kopernik ponownie został kanclerzem kapituły na lata 1524-1525[54]. Po zakończeniu kadencji został oddelegowany jako poseł na sejmik warmiński, gdzie potępił reformację, a w 1529 po raz ostatni pełnił funkcję kanclerza kapituły warmińskiej[55].

Pobyt we Fromborku

Wieża Kopernika we Fromborku – widok z dziedzińca

Po powrocie do Fromborka, Kopernik mógł spokojnie oddać się pracy naukowej. Według jego biografów, żył bardzo skromnie, poniżej przeciętnej pozostałych kanoników[56]. Wśród kanoników, była najliczniejsza grupa z Gdańska; z Torunia był tylko Kopernik i Snellenberg, a z Elbląga nie było nikogo[56]. Ponadto nikt nie podzielał astronomicznych zainteresowań Mikołaja, zatem musiał się on czuć samotnie[56]. Był za to ceniony jako ekonomista i lekarz[57]. W swoim księgozbiorze posiadał pozycje m.in. Valescusa z Taranty czy Arnolda de Villanovy[58]. Po śmierci, biskupa warmińskiego Maurycego Ferbera, zgodnie ze zwyczajem, król przesłał cztery nazwiska do kapituły, aby spośród nich wybrać nowego ordynariusza[59]. Byli to: Jan Dantyszek (niezatwierdzony koadiutor Ferbera), Jan Timmermann (siostrzeniec Ferbera), Achacy von der Trenck oraz Mikołaj Kopernik[59]. Dantyszek został niemal natychmiast wybrany, (z powodu choroby, objął diecezję dopiero po roku), natomiast Tiedemann Giese został biskupem chełmińskim[59].

Po elekcji Dantyszka, Kopernik poświęcił się obserwacjom nieba i zrzekł się scholasterii wrocławskiej[59]. Wkrótce potem, biskup chciał rozprawić się ze swoimi antagonistami, wśród których był Aleksander Sculteti, bliski przyjaciel astronoma[60]. Dantyszek rzucił na niego podejrzenia o herezję i doprowadził do jego wygnania, co spowodowało jeszcze większe wyobcowanie Kopernika[60]. Chcąc załagodzić sytuację, biskup utrzymywał korespondencję z doktorem Mikołajem, wychwalając jego dzieło[61]. Pomimo chłodnych stosunków, biskup konsekwentnie popierał teorie astronoma. Pierwszy rękopis dzieła Kopernika miał zostać oddany do druku w 1535, przez Bernarda Wapowskiego, lecz ten zmarł, a sam almanach zaginął[62]. Dzięki zabiegom Dantyszka, wieści o Koperniku i teorii heliocentrycznej dotarły do Wittenbergi i zainteresowały tamtejszego profesora matematyki Jerzego Retyka[63]. W 1539 Retyk przybył do Fromborka i przez kilka tygodni obserwował niebo i studiował teksty Kopernika[64]. Przez dwa następne lata, Retyk był uczniem Kopernika, zarówno w zakresie astronomii jak i trygonometrii (którą potem sam rozwinął w pracy De lateribus triangulorum)[65]. W Bazylei w 1541 wyszło drukiem drugie wydanie Narratio prima, w której Retyk głosił zasady heliocentryzmu[65]. Wiosną tego roku, zmęczony astronom pojechał do Królewca, aby uleczyć radcę księcia Albrechta, Georga von Kunheima[66]. Pod koniec 1541 roku Retyk powrócił do Wittenbergi, natomiast w połowie 1542 Kopernik wysłał dzieło De revolutionibus do druku w Norymberdze[67].

Śmierć i dziedzictwo

Śmierć Mikołaja Kopernika, grafika Aleksandra Lessera

W grudniu 1542 astronom doznał wylewu krwi do mózgu, w wyniku czego utracił mowę, a prawa strona jego ciała została sparaliżowana[68]. Przy chorym czuwali wówczas Fabian Emmerich oraz Jerzy Donner[69]. W czasie choroby, 21 marca 1543 została wydana książka astronoma i według legendy dotarła ona do Kopernika w ostatnim dniu jego życia[69]. Astronom zmarł 24 maja 1543 we Fromborku[69]. Jego kanonię objął Michał Loitz, wieżę – Achacy von Trenck, natomiast allodium – Leonard Niederhoff[69].

Swój bogaty księgozbiór przekazał w testamencie diecezji warmińskiej. Książki te wraz z archiwum biskupów warmińskich i księgozbiorem kapituły warmińskiej[f] w 1626 wpadły w ręce Szwedów, którzy splądrowali bibliotekę przy katedrze we Fromborku. Z polecenia Gustawa II Adolfa zbiory te trafiły do biblioteki uniwersytetu w Uppsali. Dzięki takim „kulturalnym aspiracjom” Gustawa Adolfa biblioteka w Uppsali posiada obecnie najsłynniejsze na świecie kopernikana. Ze szwedzkiego raportu Bibliotheca Copernicana z 1914 wynika, że spośród 46 tomów kopernikańskich z notatkami astronoma 39 znajduje się w bibliotece uniwersytetu w Uppsali, dwa w bibliotece Obserwatorium Astronomicznego w Uppsali i jeden w Bibliotece Narodowej Szwecji. Obecnie zbiory te są obiektem polsko-szwedzkich projektów naukowych.

W 1629 Jan Brożek odnalazł i opublikował łaciński poemat Mikołaja Kopernika Septem sidera.

Życie prywatne

Mikołaj Kopernik był podejrzewany o konkubinat ze swoją gospodynią, Anną Schilling[70]. Relacje współczesnych astronomowi nakazują podejrzewać, że był on bardzo oddany swojej gospodyni, co wskazuje na fakt, że łączyła ich więcej niż przyjaźń[71]. Około 1 grudnia 1538 roku biskup warmiński Jan Dantyszek zwrócił się listownie do kanonika fromborskiego Feliksa Reicha, by ten, w jego imieniu, publicznie potępił Kopernika za związek z kobietą[72][73]. Z listu Reicha do biskupa, datowanego na 23 stycznia 1539, wynika że kanonik wzbraniał się przed sprawianiem swojemu przyjacielowi problemów, zwłaszcza, że utrzymywał, iż nie zauważył niewłaściwego zachowania obojga[73].

Dantyszek listownie kilka razy nakazywał Kopernikowi, aby usunął tę kobietę ze swojego domu, astronom jednak odwlekał tę decyzję, tłumacząc to trudnościami w znalezieniu dla niej nowego lokum[72]. Ostatecznie w styczniu 1539 Anna Schilling opuściła Frombork i wyjechała do Gdańska[72].

Wkład w rozwój nauki

Kopernikowska wizja wszechświata De revolutionibus orbium coelestium

Pierwsze wydanie epokowej pracy De revolutionibus orbium coelestium, dedykowanej papieżowi Pawłowi III[74], wydrukowane zostało w Norymberdze[g] w 1543 w nakładzie 400–500 egzemplarzy. Egzemplarz pierwszego wydania znajdował się w zbiorach Collegium Hosianum w Braniewie. W 1626 dzieło to wraz z innymi łupami trafiło do Szwecji.

Na apel Soboru Laterańskiego w 1513 opracował i wysyłał do Rzymu własny projekt reformy kalendarza. Wówczas też otrzymał od kapituły warmińskiej dom we Fromborku, gdzie w 1514 kupił na własność za 175 grzywien srebra basztę północno-zachodnią w obrębie wewnętrznych murów warowni fromborskiej. Było to miejsce dogodne do obserwacji astronomicznych, a na jej zapleczu zbudował płytę obserwacyjną (pavimentum) i sporządził wzorowane na starożytnych instrumenty astronomiczne (kwadrant, triquetrum i sferę armilarną). We Fromborku przeprowadził około 30 zarejestrowanych obserwacji astronomicznych. Obserwował m.in. Marsa i Saturna, przeprowadził serię czterech obserwacji Słońca. Odkrył wówczas zmienność mimośrodu Ziemi i ruch apogeum słonecznego względem gwiazd stałych.

W 1517 powstała nieoficjalnie pierwsza wersja traktatu monetarnego zidentyfikowana jako napisana przez Mikołaja Kopernika[75]. W 1519 napisał on drugą wersję traktatu monetarnego, różnie nazywaną, w zależności od tłumaczenia i przekładu, między innymi Traktatem o monetach. Na zjeździe stanów Prus Królewskich w Grudziądzu (rozpoczętym 17 marca 1522)[76], wygłosił publicznie traktat o monetach (21 marca). W swoim wystąpieniu zaapelował o unifikację systemu monetarnego, z jednoczesnym zachowaniem szeląga jako waluty[77]. Chciał jednak, aby ustalić stały stosunek szeląga do grosza (60 szelągów miało się równać 20 groszom)[77]. Kilka miesięcy później, gdańska mennica rozpoczęła bić nową monetę, lecz wobec protestów szlachty, król wstrzymał emisję[78]. Po hołdzie pruskim Prusy Zakonne straciły prawo do bicia własnej monety, a mennice większych miast zostały zamknięte[78]. W lipcu 1526 ustalono, że zostanie wprowadzona nowa, „lepsza” moneta z wizerunkiem króla[78]. Sprzeciwiał się temu książę Albrecht, jednak edykt królewski, wydany 8 maja 1528 zarządził bicie nowej monety, zgodnie z postulatami Kopernika (prawo Kopernika-Greshama)[79]. Myśl ekonomiczna, w dziedzinie określanej obecnie jako polityka pieniężna, została później jeszcze bardziej rozwinięta. W 1528 Kopernik ukończył dzieło tłumaczone jako „Sposób bicia monety”.

Odbiór

Przeciwko systemowi Kopernika wystąpili w oparciu o Biblię m.in. Marcin Luter i Filip Melanchton. Według teologów katolickich teoria Kopernika nie była udowodniona w stopniu, który usuwałby wątpliwości natury naukowej i teologicznej. Najwybitniejsi filozofowie i astronomowie epoki: Tycho Brahe, Justus Lipsius, Joseph Scaliger, Francis Bacon opowiadali się za systemem Ptolemeusza. W 1620 Kongregacja Indeksu Ksiąg Zakazanych uznała, że nowej teorii nie można podawać jako pewnik, zezwalając jednak na traktowanie jej jako hipotezy. Dopiero w 1757 dzieło Kopernika zdjął z indeksu papież Benedykt XIV[74].

Odnalezienie grobu i ponowny pogrzeb

Epitafium Kopernika w katedrze fromborskiej
Sarkofag ze szczątkami Kopernika w Bazylice katedralnej w Olsztynie
Grób Kopernika w katedrze fromborskiej
Pomniki Kopernika

Domniemanym miejscem pochówku astronoma była katedra we Fromborku, w której biskup Marcin Kromer, w 1580, zamieścił epitafium (na południowej ścianie, w pobliżu grobu św. Bartłomieja)[80]. Jednakże, koncepcja ta została podana w wątpliwość, za sprawą Melchiora Pyrnesiusa, który dwa lata później ufundował Kopernikowi epitafium w toruńskim kościele św. Janów[81]. W XVIII wiku epitafium Kromera zostało zniszczone i zastąpione nowym[81]. Grobu Mikołaja Kopernika poszukiwano kilkakrotnie, skupiając się na bardziej prawdopodobnym Fromborku[81]. Pierwsze takie prace podjęło Warszawskie Towarzystwo Naukowe w 1802, kolejne przeprowadzono w 1909 i 1939[82]. Prawdopodobnie w czasie II wojny światowej poszukiwania prowadzili także Niemcy, którzy stwierdzili, że grób musi się znajdować niedaleko ołtarza św. Wacława (obecnie św. Krzyża)[82]. Wszystkie te próby zakończyły się niepowodzeniem.

Od 2004 podejmowane były próby odnalezienia grobu Kopernika w archikatedrze we Fromborku przez zespół prof. Jerzego Gąssowskiego oraz pracowników Instytutu Antropologii i Archeologii Wyższej Szkoły Humanistycznej w Pułtusku[82]. Zespół opierał się na zmodyfikowanej przez olsztyńskiego historyka – dra Jerzego Sikorskiego teorii niemieckiego badacza dziejów Kopernika – Leopolda Prowego, który zwrócił uwagę, że do XVIII wieku obowiązywał zwyczaj oddawania kanonikom pod dożywotnią opiekę poszczególnych ołtarzy w katedrze, pod którymi spoczywali po śmierci[82]. Kopernik był kanonikiem fromborskiej katedry, z dokumentów pisanych wynikało, że jego pieczy powierzono ołtarz Świętego Krzyża, dlatego pod tym ołtarzem prowadzone były wykopaliska[82]. W 2004 nie udało się odnaleźć szczątków astronoma, lecz podczas poszukiwań odkryto kilka innych grobów z różnych epok. W 2005 poszukiwania zaowocowały odnalezieniem trumien i kilku szkieletów. Dokładne wyniki badań potwierdziły, że jeden z niekompletnych szkieletów należał najprawdopodobniej do Kopernika. Świadczy o tym m.in. pozytywny wynik porównania zrekonstruowanego, prawdopodobnego wyglądu twarzy na podstawie odnalezionej czaszki pochowanej osoby (wykonanego przez podinspektora mgr Dariusza Zajdla, eksperta z zakresu antroposkopii kryminalistycznej z Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego Komendy Głównej Policji w Warszawie) z zachowanymi portretami astronoma[83]. Zespół profesora Gąssowskiego ogłosił wówczas odnalezienie grobu Kopernika z „97% pewnością”[83]. Na etapie prowadzonych badań antropometrycznych i dokumentacyjnych wykonano także trójwymiarowe (3D) skanowanie czaszki (wykonane przez antropologa mgr Sebastiana Tyszczuka i Pracownie Pomiaru Przestrzennego 3Database.pl), dokumentacja taka pozwoli między innymi na wykonanie rekonstrukcji twarzy metodą Gierasimowa w oparciu o model czaszki wykonany z tworzywa sztucznego w technice produkcji sterowanej numerycznie. W przypadku potwierdzenia postawionej przez archeologów tezy o odnalezieniu czaszki Mikołaja Kopernika, uzyskano by formę odlewniczą do wykonania naturalistycznego modelu głowy i popiersia Mikołaja Kopernika w chwili śmierci.

Rekonstrukcja twarzy metodą plastyczną (metoda Gierasimowa) stanowić będzie także weryfikację poprawności wcześniej wykonanej zmodyfikowanej rekonstrukcji graficznej. Wiadomo, że w nowej rekonstrukcji Kopernik będzie miał jasne oczy[84]. Metody plastycznej nie można było zastosować bez uzyskania kopii czaszki. Metoda ta polega na oblepianiu czaszki masą plastyczną – zgodnie z morfologią budowy czaszki oraz średnimi grubościami tkanki miękkiej. W metodzie Gierasimowa oblepiona masą plastyczną czaszka stanowi szkielet dla wykonanej rekonstrukcji.

Potwierdzenie autentyczności odnalezionej czaszki początkowo zamierzano uzyskać dzięki zbadaniu DNA[84] biskupa warmińskiego i zarazem wuja astronoma Łukasza Watzenrode lub innych jego krewnych, jednak miejsca ich pochówków są nieznane[83]. Ostatecznie, pozytywna identyfikacja szczątków Kopernika stała się możliwa w 2008 dzięki należącej do astronoma księdze Stöfflera, którą po potopie Szwedzi zrabowali, a obecnie jest w muzeum w Uppsali[85]. Materiał genetyczny pobrany z kilku włosów znalezionych w księdze w dwóch okazał się identyczny z materiałem genetycznym osoby, której szczątki odnaleziono w katedrze fromborskiej[84]. Syn Mikołaj odziedziczył od Barbary Kopernik haplogrupę H[84].

19 lutego 2010, w 537 rocznicę narodzin astronoma IUPAC nadała pierwiastkowi 112 nazwę kopernik (łac. copernicium)[86]. W tym samym dniu w Bazylice katedralnej św. Janów w Toruniu odbyła się uroczysta msza, podczas której był wystawiony sarkofag z doczesnymi szczątkami Mikołaja Kopernika[87]. Następnie sarkofag został przewieziony do Olsztyna, gdzie do 16 marca wystawiony był na widok publiczny w Bazylice konkatedralnej św. Jakuba, a następnie do 21 maja na Zamku Kapituły Warmińskiej. Stamtąd 21 maja sarkofag został przewieziony do Fromborka, gdzie 22 maja w Bazylice Katedralnej odbyła się ponowna ceremonia pogrzebowa Mikołaja Kopernika. W drodze do Fromborka kondukt z sarkofagiem Kopernika zatrzymał się w miastach z nim związanych – Dobrym Mieście, Lidzbarku Warmińskim, Ornecie, Pieniężnie i Braniewie[88].

Zobacz też

Uwagi

  1. W wielu inskrypcjach nazwisko jest uzupełnione o informację o Toruniu, np. na karcie tytułowej De revolutionibus orbium coelestium zapisano Nicolai Copernici Torinensis (1543, zdjęcie). Z kolei na pomniku Kopernika w Toruniu (1853, zdjęcie) oraz na epitafium w katedrze fromborskiej (1735, zdjęcie) widnieje napis Nicolaus Copernicus Thorunensis.
  2. Określenia „polski astronom” używa m.in. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN (tom 6, wyd. 1965) jak również niektóre wydawnictwa w języku angielskim, np. Encyklopedia Britannica (→ Nicolaus Copernicus), World Book Encyclopedia (→ Copernicus) i Cambridge Biographical Encyclopedia (str. 232, 1994, ISBN 0-521-43421-1)
  3. Właściwie De revolutionibus – o obrotach. Drugi człon tytułu został dodany pod wpływem zastrzeżeń wysuniętych przez cenzurę kościelną, aby nie podkreślać ruchu obrotowego Ziemi.
  4. W XVI wieku określenie to oznaczyło naukowca zajmującego się gwiazdami i było synonimem astronoma.
  5. Brak polskich tekstów wynikał najpewniej z faktu, że język polski upowszechnił się dopiero w połowie XV wieku, za sprawą twórczości Mikołaja Reja. Do tego czasu wykształceni Polacy pisali po łacinie.
  6. Księgozbiór kapituły warmińskiej znajdujący się we Fromborku liczył przeszło 2 tysiące woluminów.
  7. Drugie wydanie ukazało się w Bazylei w 1566.

Przypisy

  1. M. Kokowski: Różne oblicza Mikołaja Kopernika. Spotkania z historią interpretacji. s. 61.
  2. M. Kokowski: Różne oblicza Mikołaja Kopernika. Spotkania z historią interpretacji. s. 55.
  3. Nicolaus Copernicus (ang.). Stanford Encyclopedia of Philosophy. [dostęp 2014-07-09].
  4. 4,0 4,1 M. Kokowski: Różne oblicza Mikołaja Kopernika. Spotkania z historią interpretacji. s. 36.
  5. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 73.
  6. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 79.
  7. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 51.
  8. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 52.
  9. 9,0 9,1 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 55.
  10. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 63.
  11. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 80.
  12. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 78.
  13. Janusz Małłek. Gdzie Kopernik chodził do „szkoły średniej”?. „Głos Uczelni”. XIX (4), kwiecień 2010. Winicjusz Schulz – redaktor naczelny. Toruń: UMK. ISSN 1230-9710 (pol.). [dostęp 2013-06-13]. 
  14. 14,0 14,1 14,2 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 100-104.
  15. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 82.
  16. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 91.
  17. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 99.
  18. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 100-103.
  19. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 105.
  20. M. Kokowski: Różne oblicza Mikołaja Kopernika. Spotkania z historią interpretacji. s. 101.
  21. 21,0 21,1 21,2 M. Kokowski: Różne oblicza Mikołaja Kopernika. Spotkania z historią interpretacji. s. 369, przyp. 335.
  22. 22,0 22,1 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 147.
  23. M. Kokowski: Różne oblicza Mikołaja Kopernika. Spotkania z historią interpretacji. s. 370, przyp. 336.
  24. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 109.
  25. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 110.
  26. 26,0 26,1 26,2 26,3 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 112.
  27. 27,0 27,1 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 113.
  28. 28,0 28,1 28,2 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 113-115.
  29. 29,0 29,1 M. Kokowski: Różne oblicza Mikołaja Kopernika. Spotkania z historią interpretacji. s. 341, przyp. 253.
  30. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 116.
  31. 31,0 31,1 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 118.
  32. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 273.
  33. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 145.
  34. 34,0 34,1 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 146.
  35. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 159.
  36. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 161.
  37. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 162.
  38. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 163.
  39. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 165.
  40. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 148.
  41. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 148, 177.
  42. 42,0 42,1 42,2 42,3 42,4 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 175.
  43. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 179.
  44. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 180.
  45. 45,0 45,1 45,2 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 183.
  46. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 182.
  47. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 184.
  48. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 185.
  49. Alojzy Szorc: Mikołaj Kopernik, kanonik warmiński. Olsztyn: Warmińskie Wydaw. Diecezjalne, 1974, s. 34–35.
  50. 50,0 50,1 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 187.
  51. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 188.
  52. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 189.
  53. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 190.
  54. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 191.
  55. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 193.
  56. 56,0 56,1 56,2 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 223-225.
  57. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 226.
  58. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 227.
  59. 59,0 59,1 59,2 59,3 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 236.
  60. 60,0 60,1 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 238.
  61. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 239.
  62. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 240.
  63. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 243.
  64. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 244.
  65. 65,0 65,1 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 245.
  66. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 247.
  67. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 249.
  68. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 250.
  69. 69,0 69,1 69,2 69,3 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 251.
  70. S. Grzybowski: Mikołaj Kopernik. s. 263.
  71. S. Grzybowski: Mikołaj Kopernik. s. 264.
  72. 72,0 72,1 72,2 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 237.
  73. 73,0 73,1 M. Kokowski: Różne oblicza Mikołaja Kopernika. Spotkania z historią interpretacji. s. 368.
  74. 74,0 74,1 Władysław Krynicki: Dzieje Kościoła powszechnego. Włocławek: Księgarnia Powszechna, 1914, s. 516.
  75. Postulaty monetarne Mikołaja Kopernika a wspólna waluta euro. W: Tomasz Koźliński: Współczesne zjawiska w gospodarce. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2006, s. 133–156. ISBN 83-9220-062-4.
  76. Marian Biskup, Irena Janosz-Biskupowa: Akta stanów Prus Królewskich. T. VIII: 1520–1526. Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN, s. 205. ISBN 83-9008-917-3.
  77. 77,0 77,1 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 203.
  78. 78,0 78,1 78,2 K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 204.
  79. K. Górski: Mikołaj Kopernik: środowisko społeczne i samotność. s. 206.
  80. M. Kokowski: Różne oblicza Mikołaja Kopernika. Spotkania z historią interpretacji. s. 40.
  81. 81,0 81,1 81,2 M. Kokowski: Różne oblicza Mikołaja Kopernika. Spotkania z historią interpretacji. s. 41.
  82. 82,0 82,1 82,2 82,3 82,4 M. Kokowski: Różne oblicza Mikołaja Kopernika. Spotkania z historią interpretacji. s. 42.
  83. 83,0 83,1 83,2 M. Kokowski: Różne oblicza Mikołaja Kopernika. Spotkania z historią interpretacji. s. 43.
  84. 84,0 84,1 84,2 84,3 W. Bogdanowicz, M. Allen. Genetic identification of putative remains of the famous astronomer Nicolaus Copernicus. „Proceedings of the National Academy of Sciences”. 
  85. M. Kokowski: Różne oblicza Mikołaja Kopernika. Spotkania z historią interpretacji. s. 44.
  86. Informacja w sprawie polskiej nazwy dla nowego pierwiastka Copernicium o liczbie atomowej 112. „Orbital”, s. 210, lipiec-październik 2010. Polskie Towarzystwo Chemiczne (pol.). [dostęp 2014-02-07]. 
  87. Drugi pogrzeb Mikołaja Kopernika (pol.). TVP Info. [dostęp 2014-07-16].
  88. Drugi pogrzeb Kopernika (pol.). Rzeczpospolita. [dostęp 2014-07-16].

Bibliografia

Linki zewnętrzne

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasła Kopernik i kopernikański w Wikisłowniku