Bohumil Hrabal

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bohumil Hrabal
Bohumil Hrabal 1988 český spisovatel foto Hana Hamplová.jpg
Bohumil Hrabal 1988
foto Hana Hamplová
Data i miejsce urodzenia 28 marca 1914
Brno-Židenice
Data i miejsce śmierci 3 lutego 1997 w
Praga
Narodowość Czech
Dziedzina sztuki literatura
Ważne dzieła Zbyt głośna samotność, Pociągi pod specjalnym nadzorem, Obsługiwałem angielskiego króla
Odznaczenia
Medal za Zasługi I Stopnia

Bohumil Hrabal (ur. 28 marca 1914 w Brnie, zm. 3 lutego 1997 w Pradze) – czeski pisarz, uważany za znaczącego twórcę światowej literatury XX wieku. Jego książki zostały przetłumaczone na ponad 25 języków. Według jego opowiadań powstało kilka filmów, z których najbardziej znane są Pociągi pod specjalnym nadzorem Jiříego Menzla (Oscar za najlepszy film nieanglojęzyczny).

Hrabal w swoich książkach (większość to zbiory luźno powiązanych ze sobą opowiadań) zawarł obraz Pragi, w której mieszkał przez większość swego życia, jako miejsca magicznego. Miejsca, które opisywał są dziś odwiedzane przez wielbicieli jego prozy z całego świata. Są to przede wszystkim knajpy, w tym szczególnie gospoda U Zlatého Tygra i cała dzielnica Libeň. Także postacie, które wypełniają karty jego dzieł są niezwykłe: żona Eliška, zwana także Pipsi, stryj Pepin, który pojawia się w prawie każdej książce, znajomi artyści opisani w Weselach w domu i ukochane przez pisarza koty. Niemal wszystkie historie opowiadane są przez Hrabala z dystansem, przymrużeniem oka, mimo że często dotyczą one smutnych przeżyć – II wojna światowa i zbrodnie popełniane przez niemieckich okupantów oraz w czasach komunistycznej dyktatury w Czechosłowacji. Ten sposób opowiadania wpisuje się w tradycję praskich pábiteli – bywalców knajp opowiadających przy piwie cudowne, częściowo zmyślone historie. Większość ludzi kocha tę literaturę właśnie za atmosferę serdeczności, ciepła, senności i surrealizmu oraz słodkiej ironii, z jaką patrzy autor na świat i własne życie. Dzięki niezwykłemu językowi, w którym odbija się czeszczyzna z praskich piwiarni, autor wywarł także wpływ na język Czechów.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Bohumil Hrabal urodził się w Brnie na Morawach. W 1919 wraz z rodzicami przeniósł się do Nymburka, gdzie jego ojczym (ojca nigdy nie poznał) przyjął posadę administratora browaru. Razem z nimi mieszkał stryj Pepin (Josef Hrabal) – były żołnierz armii austro-węgierskiej w I wojnie światowej. Po ukończeniu gimnazjum (wcześniej dwa razy powtarzanie klas), przyszły pisarz rozpoczął w 1935 studia prawnicze na Uniwersytecie Karola w Pradze (uczył się także filozofii i literatury). W czasie wojny Hrabal pracował jako dyżurny ruchu na kolei, co dostarczyło tła do opowiadania Pociągi pod specjalnym nadzorem. Między innymi ze względu na wojnę studia ukończył dopiero w 1946 roku z tytułem doktora. Nie pracował jednak w zawodzie. Komunistyczne władze wypowiedziały wojnę intelektualistom, w związku z czym musieli oni wykonywać ciężkie prace fizyczne, np. w hutach, jako kanalarze czy sortownicy makulatury. Praca w hucie w Kladnie (która zakończyła się poważnym urazem) była inspiracją do napisania zbioru opowiadań Perełka na dnie – debiutu pisarza. Natomiast segregowanie często całych wydań książek przeznaczonych przez cenzurę na przemiał było inspiracją do napisania Zbyt głośnej samotności.

Bohumil Hrabal 1985
foto Hana Hamplová

W latach 60. Hrabal był najpopularniejszym pisarzem w Czechosłowacji. Zauważyły to także władze państwowe, które usiłowały go nakłonić do propagowania socjalizmu. Po inwazji wojsk Układu Warszawskiego w 1968 Hrabal otrzymał zakaz publikacji. Mimo to przez niektórych ludzi był uważany za zbyt mało patriotycznego. Wydawał w samizdacie oraz za granicą, gdzie był już dobrze znany. W 1975 ukazało się jego oświadczenie, w którym krytykował wcześniejszą postawę wobec władzy – zostało częściowo spreparowane przez redakcję pisma. Od tego czasu część utworów Hrabala ukazywała się oficjalnie, a część (jak choćby najważniejsza książka – Zbyt głośna samotność) – w wydaniach podziemnych. Pisarz nie podpisał Karty 77 i pozostawał z dala od życia politycznego i literackiego. Życie dzielił między Pragę oraz Kersko, gdzie wyjeżdżał na weekendy do gromady swoich kotów ("kočenky"). W tym czasie poznał także wielu zagranicznych pisarzy, m.in. Heinricha Bölla.

Wraz z upływem lat zdrowie Hrabala bardzo się pogorszyło. Na pewno wpływ na to miały morza wypitego piwa, a także innych trunków, ale przede wszystkim to, że umierali kolejno bliscy ludzie: żona, przyjaciele. Z czasem pogłębiała się depresja, a od roku 1996 pisarz rzadko opuszczał szpital. 3 lutego 1997 zginął wypadając z okna swego pokoju na piątym piętrze oddziału ortopedycznego szpitala na Bulovce. Podobno karmił gołębie i nieuważnie się wychylił, ale prawdopodobnie celowo odebrał sobie życie. Wcześniej pisał wielokrotnie o samobójstwie, także przez skok z piątego piętra. Podobnie jak Jaroslav Hašek sam przez swoje dzieła kształtował swój życiorys i legendę wokół swojej osoby.

Został pochowany w grobie rodzinnym na cmentarzu w Hradištku. W tym samym grobie zostali pochowani też jego matka "Maryška", ojczym "Francin", stryj "Pepin", żona "Pipsi" i brat "Slávek".

W latach 1992-1997 wydawnictwo Pražská imaginace wydało dzieła zebrane Bohumila Hrabala: Sebrané spisy Bohumila Hrabala, t. 1–19. Wraz z Milanem Kunderą i Vaclavem Havlem w największym stopniu reprezentuje czeską literaturę II poł. XX wieku.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Twórczość Bohumila Hrabala.
ściana w miejscu gdzie stał dom Hrabala (ul. Na Hrázi 24, Praga)
Widok na oddział ortopedyczny szpitala na Bulovce, Praga
Nymburskie piwa poświęcone Hrabalowi

Książki Bohumila Hrabala wydane w Polsce:

  • Lekcje tańca dla starszych i zaawansowanych, 1967, 1991, 2003
  • Bar Świat, 1968 , 1989
  • Pociągi pod specjalnym nadzorem, 1969, 1985, 1986, 1997, 2002, 2011
  • Zbyt głośna samotność, 1978, 1982, 1989, 1989, 1993, 1996, 2003
  • Postrzyżyny, 1980, 2001, 2007
  • Sprzedam dom, w którym już nie chcę mieszkać, 1981, 1996, 2009
  • Święto przebiśniegu, 1981, 1997, 2008, 2011
  • Aferzyści i inne opowiadania, 1983
  • Taka piękna żałoba ,1983, 1997, 2003, 2006, 2008
  • Skarby świata całego, 1985, 2000
  • Obsługiwałem angielskiego króla, 1987, 1988, 1990, 1990, 2001, 2007, 2011
  • Przerwy w zabudowie, 1988, 1989
  • Wesela w domu, 1989, 2000, 2010
  • Legenda o pięknej Julci i inne opowiadania, 1990
  • Zaczarowany flet, 1991
  • Nic, tylko strach: Listów do Kwiecieńki księga druga, 1994
  • Kim jestem, 1994
  • Bambini di Praga 1947, 1995
  • Czuły barbarzyńca: teksty pedagogiczne, 1997, 2003, 2012
  • Pamiętam jedynie dni słoneczne: Bohumil Hrabal w fotografii, 1998
  • Kain. Bambino di Praga. Jarmilka, 1998
  • Rozpirzony bęben: opowieści wybrane, 2000, 2005
  • Drybling Hidegkutiego, czyli rozmowy z Hrabalem: rozmawia László Szigeti, 2002, 2011
  • Listy do Kwiecieńki, 2002, 2004
  • Auteczko: ballada, 2003, 2009
  • Dobranocki dla Cassiusa, 2004
  • Pociągi pod specjalnym nadzorem. Postrzyżyny, 2004
  • Miasteczko, w którym czas się zatrzymał, 2004
  • Różowy kawaler, 2005
  • Aurora na mieliźnie, 2006
  • Piękna rupieciarnia, 2006
  • Pieśni dziadowskie i legendy, 2006
  • Schizofreniczna ewangelia, 2007
  • Balony mogą wzlecieć, 2009
  • Vita nuova, 2011
  • Przerwy, 2011
  • Życie bez smokingu, 2011
  • Perełki na dnie: wybór opowiadań, 2011
  • Perełka na dnie: Rozmowy, 2012
  • Złocieńka, 2014
  • Pabitele, 2015

Książki o Hrabalu wydane w Polsce[edytuj | edytuj kod]

  • Witold Nawrocki - Współczesność i historia. Z problematyki współczesnej literatury czeskiej i słowackiej, 1982
    • Bohumil Hrabal: proza jako ujarzmianie żywiołu życia
  • Monika Zgustová - Bohumil Hrabal, 2000
  • Andrzej Stasiuk - Tekturowy samolot, 2000
    • Tekturowy samolot
    • O Hrabalu
  • Aleksander Kaczorowski - Praski elementarz, 2001
    • Praski elementarz
  • Leszek Engelking - Surrealizm underground postmodernizm. Szkice o literaturze czeskiej, 2001
    • Nadrealny realizm
  • Franciszek A. Bielaszewski - Tak, panowie, idę umrzeć: o Hrabalu i piwoszach, 2003
  • U źródeł sensu: Leśmian, Hrabal, Schulz. Dziennik prowincjonalny, red. Janusz Nowak, Marek Rapnicki, Libor Martinek, 2003, 2004
    • Václav Kadlec - Wszystko jest prawdą, albo mity hrabalowskie i mity Hrabala
  • Aleksander Kaczorowski - Gra w życie: opowieść o Bohumilu Hrabalu, 2004
  • Aleksander Kaczorowski - Europa z płaskostopiem, 2006
    • Wstydził się mnie, bo nie piłem piwa
  • Jacek Baluch - Kain według Hrabala, 2007
  • Z polsko-czeskich zbliżeń literackich w XX wieku. Studia, red. Grzegorz Bąbiak, Joanna Królak, 2008
    • Aleksandra Wiśniewska - Przestrzenie intertekstualności, przestrzenie transcendencji. "Anioł" Jáchyma Topola a "Zbyt głośna samotność" Bohumila Hrabala
    • Bartłomiej Fabiszewski - "Zbyt głośna samotność" Bohumila Hrabala w sześciu wydaniach
  • Wojciech Soliński - Bohumila Hrabala sprawa polska (i inne sprawy), 2013
  • Tomáš Mazal - Praga z Hrabalem oraz podróż śladami pisarza po Czechach i Morawach, 2014
  • Maciej Robert - Perełki i Skowronki. Adaptacje filmowe prozy Bohumila Hrabala, 2014

Adaptacje filmowe[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Bohumila Hrabala.
  • Fádní odpoledne (Nudne popołudnie), 1964, 14 min , reż. Ivan Passer, scen. Bohumil Hrabal, Ivan Passer (na motywach opowiadania Śnięte popołudnie)
  • Perličky na dně (Perły na dnie), 1965, 107 min.:
    • Smrt pana Baltazára (Śmierć pana Baltazara), reż. Jiří Menzel, scen. Bohumil Hrabal, Jiří Menzel (na motywach opowiadania Śmierć pana Baltisbergera)
    • Podvodníci (Oszuści), reż. Jan Němec, scen. Bohumil Hrabal, Jan Němec (na motywach opowiadania Aferzyści)
    • Dům radosti (Dom radości), reż. Evald Schorm, scen. Bohumil Hrabal, Evald Schorm (na motywach V rozdziału powieści Bambini di Praga 1947)
    • Automat Svět (Bar Świat), reż. Věra Chytilová, scen. Bohumil Hrabal, Věra Chytilová (na motywach opowiadania Bar Świat)
    • Romance (Romanca), reż. Jaromil Jireš, scen. Bohumil Hrabal, Jaromil Jireš (na motywach opowiadania Cygańska romanca)
  • Sběrné surovosti (Makabratura), 1965, 31 min., reż. Juraj Herz, scen. Bohumil Hrabal, Juraj Herz (na motywach opowiadania Baron Münchhausen)
  • Ostře sledované vlaky (Pociągi pod specjalnym nadzorem), 1966, 79 min, reż. Jiří Menzel, scen. Bohumil Hrabal, Jiří Menzel (na motywach noweli Pociągi pod specjalnym nadzorem)
  • Skřivánci na niti (Skowronki na uwięzi), 1969, 90 min, reż. Jiří Menzel, scen. Bohumil Hrabal, Jiří Menzel (na motywach opowiadań z tomu Sprzedam dom, w którym już nie chcę mieszkać)
  • Postřižiny (Postrzyżyny), 1980, 94 min., reż. Jiří Menzel, scen. Jiří Menzel, Bohumil Hrabal (na motywach powieści Postrzyżyny)
  • Mořská panna, 1981, zrealizowała Magdaléna Příhodová (na motywach rozdziału Syrena z powieści Taka piękna żałoba)
  • Slavnosti sněženek (Święto przebiśniegu), 1983, 87 min., reż. Jiři Menzel, scen. Bohumil Hrabal, Jiří Menzel (na motywach opowiadań z tomu Święto przebiśniegu)
  • Něžný barbar (Czuły barbarzyńca), 1989, 88 min, reż. Petr Koliha, scen. Václav Nývlt (na motywach powieści Czuły barbarzyńca)
  • Andělské oči (Anielskie oczy), 1994, 90 min., reż. Dušan Klein, scen. Václav Nývlt, Dušan Klein (na motywach powieści Bambini di Praga 1947)
  • Příliš hlučná samota / Une trop bruyante solitude / Allzu laute Einsamkeit (Zbyt głośna samotność), 1995, 110 min., reż. Véra Caïs, scen. Bohumil Hrabal, Véra Caïs (na motywach noweli Zbyt głośna samotność)
  • Obsluhoval jsem anglického krále / Ich habe den englischen König bedient / Obsluhoval som anglického krála / Öfelsége pincére voltam (Obsługiwałem angielskiego króla), 2006, 120 min., reż. Jiří Menzel, scen. Jiří Menzel (na motywach powieści Obsługiwałem angielskiego króla)

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Odznaczeni Medalem za Zasługi (od 1994) (cz.). Pražský hrad (www.hrad.cz). [dostęp 3 sierpnia 2010].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]