Brno

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Brno
Śródmieście. Widok ze Szpilberku
Śródmieście. Widok ze Szpilberku
Herb Flaga
Herb Brna Flaga Brna
Państwo  Czechy
Kraj Flag of South Moravian Region.svg południowomorawski
Burmistrz Roman Onderka
Powierzchnia 230,19 km²
Wysokość 190-425 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

404 820
1758,6 os./km²
Kod pocztowy 602 00 – 644 00
Tablice rejestracyjne B
Podział miasta 29 dzielnic
Położenie na mapie Czech
Mapa lokalizacyjna Czech
Brno
Brno
Ziemia 49°12′N 16°36′E/49,200000 16,600000Na mapach: 49°12′N 16°36′E/49,200000 16,600000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Brno w Wikisłowniku
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
Portal Portal Czechy
Brno około 1593 roku
Widok na katedrę w Brnie
Kościół augustianów w Starym Brnie

Brno (niem. Brünn, łac. Bruna, dawna nazwa polska Berno[1]) – miasto statutarne na Morawach w Czechach, położone w południowo-wschodniej części kraju u zbiegu rzek Svratki i Svitavy. Drugie co do wielkości miasto Czech, największe miasto Moraw, stolica kraju południowomorawskiego i okręgu terytorialnego kraj południowomorawski.

Miasto jest ważnym ośrodkiem kulturalnym (teatry, filharmonia, międzynarodowe festiwale muzyczne), naukowym (6 uczelni, w tym Uniwersytet Masaryka, i Uniwersytet Techniczny) i turystycznym. Mimo iż Brno nie jest stolicą Czech, mają w nim siedzibę centralne, najważniejsze instytucje wymiaru sprawiedliwości: sąd konstytucyjny, Sąd Najwyższy i ombudsman Republiki Czeskiej. Brno jest historyczną stolicą Moraw.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki miasta sięgają epoki brązu i żelaza. Najprawdopodobniej już między V a VII wiekiem powstała w obszarze dzisiejszego miasta warownia słowiańska, mająca charakter ośrodka administracyjnego. Natomiast gród, który rozwinął się we współczesne miasto, został założony przez księcia Brzetysława I między rokiem 1021 a 1034 na wzgórzu Petrov. Powstał wtedy nieistniejący już dziś (zburzony w końcu XIX stulecia) kościół pw. św. Mikołaja. Pierwsza pisemna wzmianka o ośrodku została zamieszczona w 1091 roku w kronice Kosmasa. W 1243 roku król czeski Wacław I nadał miastu prawa miejskie i przywilej miasta królewskiego. Kilkadziesiąt lat później król Przemysł Ottokar II stworzył tu zamek, który dał początek późniejszej twierdzy Špilberk i stanowił podstawę systemu umocnień miejskich Brna. Od 1349 roku miasto było siedzibą margrabiów morawskich. W 1376 roku Brno otrzymało sołectwo. W latach 1428 i 1430 bezskutecznie oblegali je husyci.

W 1641 roku została tu na trwałe przeniesiona z Ołomuńca stolica Moraw i w ciągu kolejnych lat wojny trzydziestoletniej (1643 i 1645) miasto, dzięki umiejętnościom komendanta Louisa Raduit de Souches, z sukcesem odpierało ataki wojsk szwedzkich pod dowództwem generała Lennarta Torstenssona. Konsekwentnie umacniane, w 1742 roku było bez powodzenia oblegane przez wojska pruskie. Dopiero w 1805 roku miasto poddało się po raz pierwszy, ulegając wojskom napoleońskim. Po wygranej bitwie pod Austerlitz cesarz Napoleon I nakazał zniszczyć częściowo fortyfikacje miejskie. W połowie XIX wieku pierścień murów miejskich rozebrano, a teren wokół twierdzy splantowano. W efekcie tych działań do dnia dzisiejszego zachowała się tylko jedna brama miejska z siedmiu, które niegdyś istniały. Niemniej jednak Špilberk nadal pełnił funkcje publiczne – jako ciężkie więzienie (w tym polityczne) – aż do 1853 roku.

W XVIII wieku rozwinął się w Brnie przemysł tkacki, który pozwolił miastu zdystansować w rozwoju konkurencyjny ośrodek Moraw, Ołomuniec. Od tej pory trwał tu intensywny rozwój przemysłowy z zastosowaniem pionierskich w obszarze monarchii habsburskiej wynalazków (1814 – pierwsza maszyna parowa). W 1839 roku doprowadzono z Wiednia linię kolejową, w roku 1846 Brno zyskało oświetlenie gazowe, w 1847 roku połączenie telegraficzne z Wiedniem, a w 1869 roku na ulice miasta wyjechał pierwszy tramwaj konny (od 1900 tramwaje elektryczne). Rozwój miasta na taką skalę pozwalał mu uzyskać opinię morawskiego Manchesteru. W latach 18491918 Brno było stolicą margrabstwa Moraw – kraju koronnego w austriackiej części Monarchii Austro-Węgierskiej. O przemysłowym obliczu współczesnego Brna przesądził jednak przemysł zbrojeniowy i maszynowy, który rozwijał się wraz z fabryką broni Zbrojovka od uzyskania przez Czechosłowację niepodległości w roku 1918.

W dwudziestoleciu międzywojennym fabryki broni Brna i Pilzna uczyniły z Czechosłowacji potentata światowego w tej dziedzinie. W 1939 roku Brno zostało włączone w obszar Protektoratu Czech i Moraw. Ze względu na militarny wysiłek III Rzeszy miasto miało niebagatelne znaczenie i wbrew obiegowym opiniom, że Czechy nie zaznały działań wojennych – miasto i lotnisko były dwukrotnie (25 sierpnia 1944 i 20 listopada 1944) bombardowane w ramach strategicznych operacji amerykańskiej 15 Floty Powietrznej. Bombardowania przyniosły zniszczenia, które szczęśliwie ominęły najważniejsze zabytki. Brno zostało wyzwolone spod okupacji hitlerowskiej przez Armię Czerwoną 26 kwietnia 1945. Wkrótce potem nastąpiły masowe deportacje mieszkających tu Niemców połączone z konfiskatą ich majątku. W maju 1945 czeskie władze rozkazały 25 tys. miejscowych Niemców opuszczenie mieszkań w ciągu jednej nocy bez prawa zabrania niczego ze sobą, a następnie pognano ich w kierunku granicy austriackiej. Według niemieckich historyków w trakcie marszu zginęło 5 tys. mieszkańców miasta[2]. Po wojnie i odbudowie zniszczeń przemysłowy rozwój miasta trwał dalej, połączony z rozbudową infrastruktury oraz sieci szkół technicznych i wyższych. 22 listopada 1990 wszedł w życie podział miasta na 29 dzielnic katastralnych. Obecnie Brno jest powiatem miejskim oraz siedzibą powiatu ziemskiego Brno. Od 1 stycznia 2003 przestały istnieć urzędy powiatowe, powiaty jednak nadal pozostały jednostką podziału administracyjnego Czech. Podział na powiaty zachowały np. sądy, policja i niektóre inne urzędy państwowe. Został on również zachowany dla celów statystycznych.

27 września 2009 Brno odwiedził Benedykt XVI. Była to pierwsza w historii wizyta papieża w tym mieście.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Ważny ośrodek przemysłowy: m.in. maszynowy (ciągniki Zetor), wełniany, poligraficzny. W przeszłości duże znaczenie miał przemysł zbrojeniowy (słynna Zbrojovka). Ośrodek handlowy (międzynarodowe targi przemysłowe od 1928). Wielki węzeł komunikacyjny – kolejowy, drogowy – autostrady: D1 do Pragi, D2-D5 do Bratysławy oraz D30 do Ołomuńca, uzupełniające sieć drogi szybkiego ruchu – na południe w stronę Mikulova i na północ w kierunku Tišnova, lotniczy – położony na południowo-wschodnich obrzeżach miasta międzynarodowy port lotniczy Brno-Tuřany (otworzony w 1958), który w tym momencie (2010) oferuje połączenia lotnicze z Pragą, Londynem, Mediolanem i Moskwą.

Inspirującą rolę w czeskiej gospodarce spełniają Targi Brneńskie (Veletrhy Brno).

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Transport miejski obsługuje Dopravní podnik města Brna (Przedsiębiorstwo Komunikacyjne Miasta Brna), który jest częścią Zintegrowanego Systemu Komunikacyjnego Kraju Południowomorawskiego (IDS – JMK). Obecnie sieć DPMB składa się z 13 linii tramwajowych, 11 linii trolejbusowych i 40 linii autobusowych (także 11 linii nocnych) oraz transportu promowego na Jeziorze Brneńskim.

Tramwaje[edytuj | edytuj kod]

Brneński tramwaj
Information icon.svg Osobny artykuł: Tramwaje w Brnie.

Historia transportu tramwajowego w Brnie sięga 1869 roku, gdy na ulice miasta wyjechał pierwszy tramwaj konny w Czechach. Piętnaście lat później transport ten został zastąpiony tramwajami parowymi. W roku 1900 sieć zelektryfikowano. Największy rozkwit tramwaje w Brnie przeżywały w okresie 20-lecia międzywojennego. Po II wojnie światowej nastąpiła stagnacja w rozwoju tego rodzaju transportu. Sytuacja poprawiła się dopiero w latach 70. i 80. XX wieku, gdy wybudowano trasy szybkich tramwajów wiodących na osiedla położone na obrzeżach miasta (Líšeň, Nový Lískovec, Bystrc). Najnowsza inwestycja to rozszerzenie sieci na osiedle Líšeň w 2004 roku. W listopadzie 2006, po 7 latach przerwy, tramwaje wróciły do serca miasta – na Náměstí svobody.

Trolejbusy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Trolejbusy w Brnie.

Pierwsze trolejbusy pojawiły się na brneńskich ulicach w 1949 roku. Początkowo niezbyt rozległa sieć była nawet w latach 60. zagrożona likwidacją. W następnym dziesięcioleciu nastąpił jednak gwałtowny rozwój miejskiej komunikacji trolejbusowej – przedłużono głównie trasy prowadzące na mniejsze osiedla (Žabovřesky, Vinohrady, Kohoutovice). Obecnie brneńska sieć trolejbusowa jest największą w Czechach.

Autobusy[edytuj | edytuj kod]

Transport autobusowy w mieście został wprowadzony już w roku 1930. Początkowo pełnił funkcję dopełnienia sieci tramwajowej. Zdecydowany rozwój sieci nastąpił w czasach socjalistycznych, kiedy autobusy uznano za priorytetowy środek transportu miejskiego. Transport autobusowy został skierowany do ścisłego centrum, jak i na szybko powstające, rozległe osiedla mieszkaniowe. Obecnie prowadzona jest polityka zmniejszania liczby linii autobusowych na rzecz sieci elektrycznej (tramwaje i trolejbusy), głównie ze względów ekologicznych – w połowie lat 90. starówka została wyłączona z ruchu autobusowego.

Transport promowy[edytuj | edytuj kod]

Od 1946 roku miejski przewoźnik obsługuje transport promowy na Jeziorze Brneńskim.

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Brno to bardzo istotny w skali kraju węzeł kolejowy. Już sama wielkość budynku Dworca Głównego może o tym przekonywać. Z łatwością można stąd dojechać w każdy punkt Czech. Pociągi ekspresowe zapewniają bezpośrednie i szybkie połączenia miasta z Pragą, Wiedniem, Budapesztem i Bratysławą.

Stacje kolejowe: Brno-Horní Heršpice, Brno-Královo Pole, Brno-Černovice, Brno-Židenice.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

W XIX i na początku XX wieku w Brnie była powszechnie używana – zwłaszcza wśród niższych warstw społecznych – gwara miejska hantec. Do dzisiaj pewien zasób słów jest powszechnie rozumiany i używany, np. šalina (tramwaj).

Národní divadlo[edytuj | edytuj kod]

Janáčkovo Divadlo, Brno 2009

Brno jest siedzibą ważnej czeskiej sceny operowej (Janáčkovo Divadlo), mieszczącej się przy ulicy Roosevelta w okolicy parku Koliště. Budynek opery powstał w latach 1961–1965.

Pomiędzy rokiem 1910 a 1958 przedstawiono aż siedem konkurencyjnych propozycji architektonicznych na budowę teatru. W kilku konkursach uczestniczyli znani architekci, m.in.: Bohuslav Fuchs, Josef Marik, Alois Dryak, Theodor Macharacek, Joseph Gočára, Vlastislav Hofman, Josef Chochoła, Janak, Jana Kotěry, Emil Kralik, Otakar Novotny, Oldrich Stary i Jan Visek. Z powodu rozbieżności w ocenach projektów, a następnie wybuchu I i II wojny światowej żadnego projektu nie zrealizowano, a ostatnia edycja konkursu została rozpisana dopiero w 1958 roku. Ostatecznie zwyciężył projekt Jana Víška.

Do zbudowania konstrukcji nośnej budynku wykorzystano żelbetowy szkielet, a do wykończenia powierzchni zewnętrznych i wewnętrznych: kamień, drewno, stal, szkło i aluminium. Elewacje oraz płytki wykonano z granitu, czarnego sjenitu i wapienia. Panele wykonano z drewna wiązu i orzecha włoskiego. W roku 2007 podjęto decyzję o rekonstrukcji Janáčkovego Divadla. Plany obejmują m.in. rekultywację bezpośredniej okolicy teatru oraz wybudowanie podziemnego parkingu.

Kina[edytuj | edytuj kod]

Aż do lat 90. XX wieku Brno obfitowało w kina, których łącznie istniało w mieście kilkadziesiąt. Sytuacja zaczęła się zmieniać wraz z latami dziewięćdziesiątymi, kiedy to znane kina, jak np. Jadran, Jalta, Kinokavárna Boby, Kinokavárna Rio, Premiéra Club, Slavia oraz Světozor zostały zamknięte. Sytuacja pozostałych kin pogorszyła się w roku 1999, kiedy w pobliskich Modrzycach (Modřicích) otworzono nowoczesne, dobrze wyposażone kino, a otworzenie multikina w centrum handlowym Velký Špalíček okazało się gwoździem do trumny kilku tradycyjnych kin. Dzisiaj z wielkiej liczby mniejszych lokali kinowych zostały Art, Scala i Lucerna, znane z mniej znanych produkcji.

Struktura powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 31 grudnia 2003 powiat grodzki ma obszar 230,19 km², w tym:

  • użytki rolne – 35,22%, w tym 67,39% gruntów ornych
  • inne – 64,78%, w tym 42,76% lasów
  • liczba gospodarstw rolnych: 262

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny Brna

Powiat miejski Brno dzieli się obecnie na 29 dzielnic:

  • Bohunice (Bohunice)
  • Bosonohy (Bosonohy)
  • Bystrc (Bystrc)
  • Černovice (Černovice)
  • Chrlice (Chrlice)
  • Ivanovice (Ivanovice)
  • Jehnice (Jehnice)
  • Brno-jih (Brno-Południe; Komárov, Dolní Heršpice, Horní Heršpice, Přízřenice, Trnitá (część))
  • Jundrov (Jundrov (część), Pisárky (część))
  • Kníničky (Kníničky)
  • Kohoutovice (Kohoutovice, Pisárky (część), Jundrov (część))
  • Komín (Komín)
  • Královo Pole (Černá Pole (część), Královo Pole, Ponava, Sadová)
  • Líšeň (Líšeň)
  • Maloměřice i Obřany (Maloměřice (część), Obřany)
  • Medlánky (Medlánky)
  • Nový Lískovec (Nový Lískovec)
  • Ořešín (Ořešín)
  • Řečkovice i Mokrá Hora (Mokrá Hora, Řečkovice)
  • Brno-sever (Brno-Północ; Černá Pole (część), Husovice, Lesná, Soběšice, Zábrdovice (część))
  • Slatina (Slatina)
  • Starý Lískovec (Starý Lískovec)
  • Brno-střed (Brno-Centrum; miasto Brno, Pisárky (część), Stare Brno, Stránice, Štýřice, Veveří,
  • Trnitá (część), Zábrdovice (część))
  • Tuřany (Brněnské Ivanovice, Dvorska, Holásky, Tuřany)
  • Útěchov (Útěchov koło Brna)
  • Vinohrady (Židenice (część), Maloměřice (część))
  • Žabovřesky (Žabovřesky)
  • Žebětín (Žebětín)
  • Židenice (Zábrdovice (część), Židenice (część))

Klimat[edytuj | edytuj kod]

[potrzebne źródło]

Średnia roczna temperatura: +9,4 °C, bezwzględna maksymalna temperatura: +36,2 °C, absolutne minimum temperatury: -26,4 °C, średnia temperatura latem (czerwiec–sierpień): +17,8 °C, średnia temperatura zimą (grudzień–luty): -1,0 °C, średnia roczna suma opadów: 505 mm, średnia liczba dni w roku z opadem: 150, najcieplejszy miesiąc: lipiec, najzimniejszy miesiąc: styczeń, typowy wiatr: północno-zachodni.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 31 grudnia 2005:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
populacja 366 757 192 471
52,47%
174 286
47,53%
średni wiek 41,5 43,3 39,7
  • gęstość zaludnienia: 1 606,78 mieszk./km² (2003)
  • przyrost naturalny: -0,3‰

Zatrudnienie[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy ze stałym zatrudnieniem 165 680
Średnia pensja miesięczna 18 244 koron brutto
Bezrobotni 19 773
Stopa bezrobocia 9,21%

Szkolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Wydział Prawa Uniwersytetu Masaryka

W Brnie działają:

Rodzaj szkoły Liczba placówek
Przedszkola 142
Szkoły podstawowe 74
Gimnazja 21
Szkoły średnie techniczne 38
Szkoły średnie ogólnokształcące 12
Szkoły wyższe 11

Służba zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Lekarze 2 752
Szpitale 12
Specjalistyczne ośrodki terapeutyczne 3
Gabinety dentystyczne 268
Apteki 100

Sport[edytuj | edytuj kod]

Stadion klubu 1.FC Brno
Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Sport w Brnie.
  • Automotodrom Brno (znany pod nazwą Masarykuv okruh – Tor Masaryka) – wybudowany w 1987 roku tor motocyklowy położony na południowo-zachodnich obrzeżach miasta, ściągający mnóstwo osób zainteresowanych sportami motocyklowymi. Odbywają się tu liczne imprezy motocyklowe – najpopularniejsze to MotoGP.

Znane osoby związane z Brnem[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zob. np. Historja Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400, pod redakcją Stanisława Kutrzeby, Kraków 1933.
  2. Mariusz Surosz „Zemsta Czechów”, [w:] alehistoria, nr 42 (92), Poniedziałek 21.10.2013, Tygodnik Historyczny Gazety Wyborczej, s. 10.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Krausová – Żur Izabela: Czechy, Kraków 2007
  • materiały informacyjne Informacji Turystycznej Brna

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]