Czejenowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Czejenowie
Cheyenne-portraits.jpg
Mały Wilk • Czejeńska kobieta • Harvey Pratt
David OakerhaterBen Nighthorse Campbell • NN
Rzymski NosEdmund GuerrierGwiazda Zaranna
Liczebność ogółem
15 672
(Północnych: 3 542[1] – Południowych: 12 130[2])
Regiony zamieszkania
 Stany Zjednoczone
Języki
angielski, czejeński
Główne religie
chrześcijaństwo, Taniec Słońca, pejotyzm
Pokrewne grupy etniczne
Arapaho, Czarne Stopy, Suhtajowie i inne narody algonkińskie

Czejenowie, Czejeni lub Szejenowie (ang. Cheyenne, nazwa własna: Tsis tsis'tas /tsɪtsɪtʃas/ – „ludzie” ) – plemię Indian północnoamerykańskich. Współcześnie wszyscy mówią po angielsku, ok. 1,7 tys. posługuje się również własnym językiem czejeńskim należącym do rodziny algonkińskiej.

flaga Czejenów północnych

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Naród Czejenów składał się z dwóch zjednoczonych około 1831 roku plemion – Só'taeo'o (znanych szerzej jako Sutaio) oraz Tsétsêhéstâhese (znanych jako Tsitsistas; liczba pojedyncza: Tsétsêhéstaestse), co przekłada się na polskie „tacy jak my” lub „istoty ludzkie”. Oba plemiona zawsze podróżowały razem. Suhtajowie mieli odmienne tradycje i posługiwali się odmiennym dialektem.[3]

Nazwa „Czejenowie” (ang. Cheyenne) pochodzi od dakockiego egzonimu Šahíyena (znaczącego „mała Šahíya”). Znaczenie słowa Šahíya jest nieznane, jednakże wiele plemion z Wielkich Równin zakładało, że oznaczać musi Krików lub inny lud posługujący się jednym z języków algonkińskich.[4] Czejeńskim słowem określającym Odżibwejów jest Sáhea'eo'o, brzmiące podobnie do dakockiego Šahíya.

Jedną z najczęstszych etymologii miana tych Indian jest „trochę jak [ludzie] obcej mowy” (dosłownie „czerwoni mówcy”)[5]. Według George'a Grinnella Dakotowie określali siebie oraz inne plemiona mówiące językami siouańskimi jako „białych mówców”, zaś posługujących się językami obcymi, jak algonkińskich Czejenów jako „czerwonych mówców” (Šahíyena)[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 1673 zamieszkiwali zachodnią część dzisiejszego stanu Wisconsin i Minnesotę w okolicach rzek Missisipi i Minnesota. Byli wówczas ludem osiadłym, zajmującym się uprawą fasoli, kukurydzy i dyni. Zajmowali się także myślistwem. Posiadali wysoko cenione zdolności wyrobu rękodzieła. Nie wchodzili w konflikty z sąsiadami. Wszystko zmieniło się z chwilą pojawienia się na Wielkich Równinach konia.

Przepowiednia Słodkiego Leku[edytuj | edytuj kod]

Wódz Czejenów Biały Bawół

Zgodnie z tradycją plemienną w odległych czasach żył wśród Czejenów człowiek o imieniu Słodki Lek. Ów człowiek ostrzegł swych ziomków przed „ludem ziemi” – przybyszami o jasnej skórze i mówiącymi niezrozumiałym językiem. Wraz z nimi miało pojawić się dziwne zwierzę: „ma ciemny grzbiet i ogon sięgający ziemi; jego racice są okrągłe; zawiezie cię na swym grzbiecie aż do tych wzgórz, które wydają się niebieskawą linią na horyzoncie – i do których trzeba wędrować przez wiele dni – w bardzo krótkim czasie. Nie obawiaj się go...”

Czejenowie obłaskawili swe pierwsze konie na początku XVIII wieku. Wcześnie, ale jednak później niż inne plemiona prerii. Byli więc stopniowo wypierani przez potężniejszych Dakotów i zmuszeni zostali do przeniesienia się na zachód w okolice jeziora Traverse, aby osiąść ostatecznie nad rzeką Cheyenne na terenie obecnego stanu Dakota Południowa. Tamtejsza osada została jednak zniszczona w wyniku napadu Czipewejów. Ci z Czejenów, którzy ocaleli połączyli się z innymi plemionami i przenieśli się na południe nad rzekę Missouri. Zaprzestali wtedy uprawy ziemi, przestawiając się na koczowniczy i łowiecki tryb życia. Wkrótce przenieśli się w okolice Gór Czarnych, a z początkiem XIX w. na tereny w okolicach rzeki Platte.

W 1832 część Czejenów osiadła w pobliżu Fort Bent nad rzeką Arkansas, a pozostała część powędrowała wokół źródeł rzeki Północna Platte i Yellowstone. Tak dokonał się podział na Czejenów Północnych i Południowych. Zostało to potwierdzone traktatem z 1851 roku podpisanym w Fort Laramie.

Czejenowie Północni[edytuj | edytuj kod]

Do 1840 roku prowadzili krwawe walki z plemieniem Kiowa, po czym sprzymierzyli się z nimi i walczyli u ich boku z białymi osadnikami i innymi plemionami indiańskimi. W 1849 zostali zdziesiątkowani w wyniku epidemii cholery, a w latach 1860-1878 ponieśli duże straty w ludziach w walkach z wojskami amerykańskimi, biorąc m.in. udział w bitwie pod Little Big Horn. W końcu otrzymali istniejący do dziś rezerwat w stanie Montana.

Czejenowie Południowi[edytuj | edytuj kod]

Przewodzili powstaniu w latach 1874-1875. W rok później osiedlono ich w rezerwacie na Terytorium Indiańskim w dzisiejszym stanie Oklahoma. Na początku XX w. otrzymali te ziemie w posiadanie.

Czejenowie zbierający się na taniec słońca, ok. 1909 roku

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Liczba Czejenów i Sutajów była w 1780 roku szacowana na 3500 osób. W 1904 roku było 1900 Czejenów Południowych i 1400 Czejenów Północnych. W 1937 roku obydwa plemiona Czejenów, wraz z plemieniem Arapaho, liczyły 4397 osób.

Według danych U.S. Census Bureau, podczas spisu powszechnego w 2000 roku 11 191 obywateli USA zadeklarowało, że jest pochodzenia Cheyenne a 18 204 oświadczyło, że ma pochodzenie wyłącznie lub między innymi Cheyenne. Ponadto 3634 osoby zadeklarowały się jako wyłącznie Cheyenne-Arapaho a 4510 jako wyłącznie lub między innymi Cheyenne-Arapaho.

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Po swojej ucieczce z Minnesoty Czejenowie stali się jednym z najsłynniejszych plemion Wielkich Równin. Znani ze swej waleczności w okresie kolonizacji Zachodu przez białych, wyróżniali się później jako zwiadowcy i przewodnicy armii amerykańskiej.

Stolica stanu Wyoming jest nazwana na cześć tego plemienia, podobnie miejscowość Cheyenne Wells w Kolorado, rzeka w Południowej Dakocie (Cheyenne River), pasmo górskie Cheyenne Mountains w Kolorado, jak również hrabstwa w Kolorado, Nebrasce i Kansas.

Znani Czejenowie[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Źródła[edytuj | edytuj kod]

  1. George Bird Grinnell: The Fighting Cheyenne. Norman: University of Oklahoma Press, 1956. ISBN 0-87928-075-1. (ang.)
  2. Barry M. Pritzkert: A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples. Oxford: Oxford University Press, 2000. ISBN 978-0-19-513877-1. (ang.)

Przypisy

  1. według Pritzkera na rok 1990, s. 308
  2. Oklahoma Indian Affairs. Oklahoma Indian Nations Pocket Pictorial Directory. 2008:7
  3. 3,0 3,1 Grinnell, The Fighting Cheyenne, s. 2.
  4. What is the origin of the word "Cheyenne"? (ang.). 2002-03-03. [dostęp 21.09.2007]. [zarchiwizowane z tego adresu (2001-12-08)].
  5. William Bright: Native American Place Names of the United States. Norman: University of Oklahoma Press, (2004, s. 95. (ang.)