Spółgłoska zwarto-szczelinowa dziąsłowa bezdźwięczna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Spółgłoska zwarto-szczelinowa dziąsłowa bezdźwięczna (spółgłoska zwarto-szczelinowa przedniojęzykowo-dziąsłowa bezdźwięczna) – rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych, oznaczany w międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA symbolem [ʧ] lub [ʦ]. W innych systemach transkrypcji fonetycznej może bywa oznaczana symbolem [č][1]. Czyta się jak polskie „cz” lub „c”.

Artykulacja[edytuj | edytuj kod]

Opis[edytuj | edytuj kod]

W czasie artykulacji tej spółgłoski czubek lub przednia część języka zwiera się z dziąsłami lub szczeliną między nimi. Początkowo następuje pełne zwarcie, jak w głoskach zwartych, które następnie zmienia się w szczelinę, jak w głoskach szczelinowych[1]. Jednocześnie jest to spółgłoska bezdźwięczna.

Warianty[edytuj | edytuj kod]

  • wzniesienie środkowej części grzbietu języka w stronę podniebienia twardego daje wersję zmiękczoną (spalatalizowaną)[1]

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

  • w języku polskim: depcz (alofon niespalatalizowany), ucz ją, Czile (alofon spalatalizowany)[2] (należy zauważyć, że w standardowym języku polskim istnieje różnica między głoską zwarto-językową "cz" a zbitką spółgłosek zwartej i szczelinowej "t" i "sz", czyli "wieczny" wymawiane jest inaczej niż "wietrzny" – [vjeʧnɨ] i [vjetʃnɨ][3], choć w niektórych dialektach nie ma tego rozróżnienia, tj. zbitki te mają tendencję do tworzenia spółgłoski [č][4])

Porównanie między językami[edytuj | edytuj kod]

W przypadku, gdy w danym języku istnieje więcej niż jedna bezdźwięczna spółgłoska zwarto-szczelinowa, spółgłoski mogą być określane na podstawie dodatkowych cech artykulacji, wtedy w przypadku języka polskiego dziąsłowe określa się również jako szumiące w odróżnieniu od zębowych czyli syczących i twardopodniebiennych czyli ciszących. Może to prowadzić do niedokładnego utożsamiania głosek z różnych języków, gdyż w języku angielskim głoska szumiąca [ʧ] (np. występująca dwukrotnie w słowie "church") jest raczej twardopodniebienna niż dziąsłowa[2] (właściwie jest pośrednia, tj. zadziąsłowa)[5]. Również występujące w językach słowiańskich spółgłoski określane przez jednych jako dziąsłowe są określane jako zadziąsłowe, przy czym w języku polskim i rosyjskim dodatkową cechą je wyróżniającą jest retrofleksja[6]. W językach i dialektach, w których istnieje rozróżnienie między spółgłoskami zadziąsłowymi i dziąsłowymi, spółgłoska dziąsłowa zbliża się do zazębowej, takiej jak polskie "c"[7].

Ze względu na różnice wynikające z dodatkowych cech miejsca artykulacji postulowane bywa, aby w niektórych przypadkach używać innych określeń. Przykładowo, polskie "c" jest określane jako (za)zębowe[3], podczas gdy grupę głosek odpowiadających polskiemu "sz" (a więc dotyczy to i "cz") określa się jako retrofleksyjne, a angielskiemu "sh" (a więc i "ch") jako zadziąsłowe lub dziąsłowo-podniebienne[6].

Wargowe Przedniojęzykowe Pod­nie‐
bienne
Tylnojęzykowe Gar‐
dłowe
Nagło‐
śnio­we
Krta‐
niowe
Dwu‐
wargowe
War‐
gowo‐
zębowe
Zębowe Dzią‐
sło­we
Zadzią‐
słowe
Re­tro‐
fle­ksyjne
Miękko‐
podnie‐
bienne
Języcz‐
kowe
Nosowe    m    ɱ        n    ɳ    ɲ    ŋ    ɴ  
U
s
t
n
e
Ś
r
o
d
k
o
w
e
Zwarte p b t d ʈ ɖ c ɟ k ɡ q ɢ   ʡ ʔ  
Szczelinowe ɸ β f v θ ð s z ʃ ʒ ʂ ʐ ç ʝ x ɣ χ ʁ ħ ʕ ʜ ʢ h ɦ
Półotwarte    β̞    ʋ    ð̞    ɹ    ɻ    j    ɰ      
  Drżące    ʙ    r    *    ʀ    *  
Uderzeniowe    *    ѵ    ɾ    ɽ          *  
B
o
c
z
n
e
Boczne szczelinowe ɬ ɮ *    *    *       
Boczne półotwarte    l    ɭ    ʎ    ʟ  
Boczne uderzeniowe      ɺ    *    ʎ̯    ʟ̆    
Podwójna artykulacja i koartykulacja
ʍ w ɥ ɕ ʑ ɧ ɫ
Zwarto-szczelinowe
pf ʦ

ʣ

ʧ

ʤ

ʨ

ʥ

kx
Mlaski
ʘ ǀ ǃ ǂ ǁ  
Glottalizowane: iniektywne
ɓ ɗ ʄ ɠ ʛ  
Glottalizowane: ejektywne


  1. 1,0 1,1 1,2 Charakterystyka głosek. W: Danuta Ostaszewska, Jolanta Tambor: Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 29–47. ISBN 978-83-01-14896-6.
  2. 2,0 2,1 The Polish and American English Consonant Phonemes: A Description. W: Andrzej Kopczyński: Polish and American English Consonant Phonemes : A Contrastive Study. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1977, s. 29–67.
  3. 3,0 3,1 Wiktor Jassem. Polish. „Journal of the International Phonetic Association”. 1 (33), s. 103–107, 2003. doi:10.1017/S0025100303001191 (ang.). 
  4. Halina Karaś: Grupy spółgłoskowe strz, zdrz, trz, drz (pol.). W: Gwary polskie. Przewodnik multimedialny [on-line]. Zakład Historii Języka Polskiego i Dialektologii UW / Towarzystwo Kultury Języka. [dostęp 2012-05-07].
  5. April McMahon: An Introduction to English Phonology. Edynburg: Edinburgh University Press, 2002, s. 32, seria: Edinburgh Textbooks on the English Language. ISBN 0-7486-1252-1.
  6. 6,0 6,1 Postalveolar Fricatives in Slavic Languages as Retroflexes. W: Silke Hamman: OTS Yearbook 2002. S. Baauw, M. Huiskes, M. Schoorlemmer (red.). Utrecht: Utrecht Institute of Linguistics, 2002, s. 105–127.
  7. Dawn Bates, Thom Hess, Vi Hilbert: Lushootseed Dictionary. University of Washington Press, 1994, s. xii.