Spółgłoska zwarto-szczelinowa dziąsłowa bezdźwięczna
Spółgłoska zwarto-szczelinowa dziąsłowa bezdźwięczna (spółgłoska zwarto-szczelinowa przedniojęzykowo-dziąsłowa bezdźwięczna) – rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych, oznaczany w międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA symbolem [ʧ] lub [ʦ]. W innych systemach transkrypcji fonetycznej może bywa oznaczana symbolem [č][1]. Czyta się jak polskie „cz” lub „c”.
Spis treści |
Artykulacja [edytuj]
Opis [edytuj]
W czasie artykulacji tej spółgłoski czubek lub przednia część języka zwiera się z dziąsłami lub szczeliną między nimi. Początkowo następuje pełne zwarcie, jak w głoskach zwartych, które następnie zmienia się w szczelinę, jak w głoskach szczelinowych[1]. Jednocześnie jest to spółgłoska bezdźwięczna.
Warianty [edytuj]
- wzniesienie środkowej części grzbietu języka w stronę podniebienia twardego daje wersję zmiękczoną (spalatalizowaną)[1]
Przykłady [edytuj]
- w języku polskim: depcz (alofon niespalatalizowany), ucz ją, Czile (alofon spalatalizowany)[2] (należy zauważyć, że w standardowym języku polskim istnieje różnica między głoską zwarto-językową "cz" a zbitką spółgłosek zwartej i szczelinowej "t" i "sz", czyli "wieczny" wymawiane jest inaczej niż "wietrzny" – [vjeʧnɨ] i [vjetʃnɨ][3], choć w niektórych dialektach nie ma tego rozróżnienia, tj. zbitki te mają tendencję do tworzenia spółgłoski [č][4])
Porównanie między językami [edytuj]
W przypadku, gdy w danym języku istnieje więcej niż jedna bezdźwięczna spółgłoska zwarto-szczelinowa, spółgłoski mogą być określane na podstawie dodatkowych cech artykulacji, wtedy w przypadku języka polskiego dziąsłowe określa się również jako szumiące w odróżnieniu od zębowych czyli syczących i twardopodniebiennych czyli ciszących. Może to prowadzić do niedokładnego utożsamiania głosek z różnych języków, gdyż w języku angielskim głoska szumiąca [ʧ] (np. występująca dwukrotnie w słowie "church") jest raczej twardopodniebienna niż dziąsłowa[2] (właściwie jest pośrednia, tj. zadziąsłowa)[5]. Również występujące w językach słowiańskich spółgłoski określane przez jednych jako dziąsłowe są określane jako zadziąsłowe, przy czym w języku polskim i rosyjskim dodatkową cechą je wyróżniającą jest retrofleksja[6]. W językach i dialektach, w których istnieje rozróżnienie między spółgłoskami zadziąsłowymi i dziąsłowymi, spółgłoska dziąsłowa zbliża się do zazębowej, takiej jak polskie "c"[7].
Ze względu na różnice wynikające z dodatkowych cech miejsca artykulacji postulowane bywa, aby w niektórych przypadkach używać innych określeń. Przykładowo, polskie "c" jest określane jako (za)zębowe[3], podczas gdy grupę głosek odpowiadających polskiemu "sz" (a więc dotyczy to i "cz") określa się jako retrofleksyjne, a angielskiemu "sh" (a więc i "ch") jako zadziąsłowe lub dziąsłowo-podniebienne[6].
| Wargowe | Przedniojęzykowe | Podnie‐ bienne |
Tylnojęzykowe | Gar‐ dłowe |
Nagło‐ śniowe |
Krta‐ niowe |
||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Dwu‐ wargowe |
War‐ gowo‐ zębowe |
Zębowe | Dzią‐ słowe |
Zadzią‐ słowe |
Retro‐ fleksyjne |
Miękko‐ podnie‐ bienne |
Języcz‐ kowe |
|||||||||||
| Nosowe | m | ɱ | n̪ | n | ɳ | ɲ | ŋ | ɴ | ||||||||||
| U s t n e |
Ś r o d k o w e |
Zwarte | p b | p̪ b̪ | t̪ d̪ | t d | ʈ ɖ | c ɟ | k ɡ | q ɢ | ʡ | ʔ | ||||||
| Szczelinowe | ɸ β | f v | θ ð | s z | ʃ ʒ | ʂ ʐ | ç ʝ | x ɣ | χ | ʁ | ħ | ʕ | ʜ | ʢ | h ɦ | |||
| Półotwarte | β̞ | ʋ | ð̞ | ɹ | ɻ | j | ɰ | |||||||||||
| Drżące | ʙ | r | * | ʀ | * | |||||||||||||
| Uderzeniowe | * | ѵ | ɾ | ɽ | * | |||||||||||||
| B o c z n e |
Boczne szczelinowe | ɬ ɮ | * | * | * | |||||||||||||
| Boczne półotwarte | l | ɭ | ʎ | ʟ | ||||||||||||||
| Boczne uderzeniowe | ɺ | * | * | * | ||||||||||||||
| Podwójna artykulacja i koartykulacja | ||||||
| ʍ | w | ɥ | ɕ | ʑ | ɧ | ɫ |
| Zwarto-szczelinowe | ||||||
| pf | ʦ | ʧ | ʨ | tɬ | kx | qχ |
| Mlaski | |||||
| ʘ | ǀ | ǃ | ǂ | ǁ | |
| Glottalizowane: iniektywne | |||||
| ɓ | ɗ | ʄ | ɠ | ʛ | |
| Glottalizowane: ejektywne | |||||
| pʼ | tʼ | cʼ | kʼ | qʼ | sʼ |
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Charakterystyka głosek. W: Danuta Ostaszewska, Jolanta Tambor: Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 29–47. ISBN 978-83-01-14896-6.
- ↑ 2,0 2,1 The Polish and American English Consonant Phonemes: A Description. W: Andrzej Kopczyński: Polish and American English Consonant Phonemes : A Contrastive Study. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1977, s. 29–67.
- ↑ 3,0 3,1 Wiktor Jassem. Polish. „Journal of the International Phonetic Association”. 1 (33), s. 103–107, 2003. doi:10.1017/S0025100303001191 (ang.).
- ↑ Halina Karaś: Grupy spółgłoskowe strz, zdrz, trz, drz (pol.). W: Gwary polskie. Przewodnik multimedialny [on-line]. Zakład Historii Języka Polskiego i Dialektologii UW / Towarzystwo Kultury Języka. [dostęp 2012-05-07].
- ↑ April McMahon: An Introduction to English Phonology. Edynburg: Edinburgh University Press, 2002, s. 32, seria: Edinburgh Textbooks on the English Language. ISBN 0-7486-1252-1.
- ↑ 6,0 6,1 Postalveolar Fricatives in Slavic Languages as Retroflexes. W: Silke Hamman: OTS Yearbook 2002. S. Baauw, M. Huiskes, M. Schoorlemmer (red.). Utrecht: Utrecht Institute of Linguistics, 2002, s. 105–127.
- ↑ Dawn Bates, Thom Hess, Vi Hilbert: Lushootseed Dictionary. University of Washington Press, 1994, s. xii.
