Fasola

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy rośliny. Zobacz też: Fasola – program telewizyjny, Jaś Fasola oraz Fasolki.
Fasola
Fasola wielokwiatowa
Fasola wielokwiatowa
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad dwuliścienne właściwe
Rząd bobowce
Rodzina bobowate
Rodzaj fasola
Nazwa systematyczna
Phaseolus L.
Sp. Pl. 723. 1753
Typ nomenklatoryczny
Phaseolus vulgaris L.[2]
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Strąki fasoli
Nasiona fasoli

Fasola (Phaseolus L.) – rodzaj roślin jednorocznych i bylin należący do rodziny bobowatych. Naturalnie występują w Ameryce Południowej i Północnej, na północy sięgając po Connecticut, ale największe zróżnicowanie osiągają w tropikach[3]. Rodzaj obejmuje co najmniej od ok. 36[3] do 96 gatunków[4]. Liczne gatunki zostały rozpowszechnione w uprawie na całym świecie po odkryciu Ameryki przez Krzysztofa Kolumba, przy czym większość w strefie tropikalnej. W klimacie umiarkowanym, w tym w Europie i Polsce, najważniejsze znaczenie użytkowe mają dwa gatunki – fasola zwykła i wielokwiatowa[3][5]. Rośliny z tego rodzaju należą do ważniejszych roślin uprawnych w skali świata[6].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Pnącza zielne (jednoroczne i wieloletnie) osiągające do 6 m wysokości[3] o wijących się i przeważnie cienkich łodygach[6].
Liście
Złożone, z trzema listkami i drobnymi przylistkami[3].
Kwiaty
Motylkowe, zebrane w luźne grona. Działki kielicha w liczbie 5 zrośnięte. Płatki korony, także w liczbie 5, nierówne. Górny w formie okazałego żagielka. Boczne tworzą stulone skrzydełka okrywające łódeczkę zawierającą 10 pręcików i słupek. Pręciki zrosłe są w rurkę i tylko jeden, najwyższy, jest wolny. Zalążnia jest górna, powstaje z jednego owocolistka i zawiera kilka zalążków rozwijających się w nasiona. Płatki mają barwę od białej przez pomarańczowo-czerwoną, po czerwoną[3].
Owoce
Strąki cylindryczne lub spłaszczone, zawierające nasiona barwy białej, czarnej lub marmurkowe (wielobarwne)[3].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Synonimy[7]

Alepidocalyx Piper, Minkelersia M. Martens & Galeotti, Rudua F. Maek.

Pozycja według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Jeden z rodzajów podrodziny bobowatych właściwych Faboideae w rzędzie bobowatych Fabaceae s.l.[1] W obrębie podrodziny należy do plemienia Phaseoleae, podplemienia Phaseolinae[7].

Pozycja według systemu Revala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Fabanae R. Dahlgren ex Reveal, rząd bobowce (Fabales Bromhead), rodzina bobowate (Fabaceae Lindl.), podrodz. Phaseoloideae Burnett, plemię Phaseoleae DC., podplemię Phaseolinae Bronn. rodzaj fasola (Phaseolus L.)[8].

Wykaz gatunków[4]

Właściwości fizykochemiczne[edytuj | edytuj kod]

Zwykła surowa fasola zawiera w sobie fazynębiałko, które powoduje sklejanie się erytrocytów. Niektóre gatunki fasoli zawierają tyle fazyny, że już cztery lub pięć nasion wystarczy, by wystąpiły wymioty i biegunka. W ekstremalnym przypadku spożycie surowej fasoli może zakończyć się śmiercią. Dopiero w wyniku podgrzania do temperatury około 90 stopni Celsjusza zawarta w fasoli fazyna ulega rozkładowi[potrzebne źródło].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Do rodzaju należą liczne rośliny uprawne uprawiane głównie jako warzywa o dużych wartościach odżywczych. Należą do grupy tzw. roślin strączkowych. W uprawie jest ok. 20 gat. fasoli.

Najwięksi producenci fasoli (2008)
(w tonach)
 Brazylia 3 330 435
 Indie 3 000 000
 Chiny 1 957 000
 Mjanma 1 765 000
 Meksyk 1 390 000
 Stany Zjednoczone 1 150 808
 Kenia 535 000
 Uganda 435 000
 Argentyna 328 249
 Indonezja 320 000
Łącznie na świecie 19 289 231 ton
Food And Agricultural Organization of United Nations: Economic And Social Department: The Statistical Division

Niektóre gatunki o efektownych kwiatach uprawiane są także jako rośliny ozdobne.

W Zakliczynie od 2000 odbywa się Święto Fasoli. W roku 2006 do ugotowania potrawy zużyto m.in. 550 kg fasoli 'Piękny Jaś', ok. 500 kg różnych mięs, 100 kg warzyw[9].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikibooks-logo.svg
Zobacz publikację na Wikibooks:
Uprawa fasoli
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło fasola w Wikisłowniku
Gatunki z innych rodzajów nazywane zwyczajowo fasolą (wybór)

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website/Fabaceae (ang.). 2001–. [dostęp 2009-09-23].
  2. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-22].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2011, s. 125. ISBN 0333748905.
  4. 4,0 4,1 Phaseolus. W: The Plant List (2013). Version 1.1. [on-line]. [dostęp 2014-04-08].
  5. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  6. 6,0 6,1 zbiorowe: Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 978-3-8331-1916-3.
  7. 7,0 7,1 Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-02-05].
  8. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Phaseolus (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-22].
  9. Piękny Jaś w kotle (pol.). 24 września 2006. [dostęp 24 października 2009].