Gandża

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Gandża
Gəncə
Gandża
Herb
Herb Gandży
Państwo  Azerbejdżan
Rejon Gandża
Prawa miejskie 859
Powierzchnia 110 km²
Wysokość 408 m n.p.m.
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

322,9 tys.
1198 os./km²
Nr kierunkowy +994 22
Kod pocztowy AZ 2000
Tablice rejestracyjne 20
Położenie na mapie Azerbejdżanu
Mapa lokalizacyjna Azerbejdżanu
Gandża
Gandża
Ziemia 40°40′58″N 46°21′38″E/40,682778 46,360556
Strona internetowa

Gandża (dawniej Giandża, azer. Gəncə) – miasto w zachodnim Azerbejdżanie, położone na północnych stokach Małego Kaukazu na wysokości około 440 m n.p.m. Przez miasto przepływa niewielka rzeka Gəncəçay, dopływ Kury. Gandża to drugie pod względem liczby ludności miasto kraju, po stolicy Baku. Jest jednym z jedenastu miast wydzielonych (şəhər).

Gandża jest ważnym ośrodkiem przemysłowym, naukowym i kulturalnym kraju. Rozwinął się tutaj przemysł włókienniczy, spożywczy, samochodowy i materiałów budowlanych. Znajdują się tutaj 4 szkoły wyższe (uniwersytet, akademia rolnicza, pedagogiczna i techniczna).

Nazwa i etymologia[edytuj | edytuj kod]

Oryginalna nazwa miasta pochodzi najprawdopodobniej od perskiego słowa gandż (گنج), czyli "skarb, skarbiec". Według jednej z legend miasto zostało założone w miejscu odkrycia wielkiego skarbu, którego lokalizacja przyśniła się Muhammadowi ibn Khalidowi – arabskiemu władcy.

Podczas panowania dynastii Safawidów miasto nazywane było Abbasabadem, na cześć szacha Abbasa I. W późniejszym okresie, po ostatecznym przejęciu miasta przez Rosję zostało przemianowane na Jelizawetpol (Елизаветполь), na cześć żony cara Aleksandra I. W roku 1918, przy okazji powstania Azerbejdżańskiej Republiki Demokratycznej, powróciła nazwa Gandża, jednak w 1935 Józef Stalin zmienił nazwę miasta na Kirowabad (Кировабад) na cześć bolszewickiego rewolucjonisty Siergieja Kirowa. W 1991 po odzyskaniu niepodległości przez Azerbejdżan powrócono do pierwotnej nazwy.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Choć niektórzy historycy umieszczają założenie Gandży jeszcze w okresie przed naszą erą, powszechnie uważa się, że miasto zostało założone w V wieku na szlaku handlowym między Morzem Czarnym a Morzem Kaspijskim[1]. Obszar, na którym się znajdowało nazywany był Arranem i był areną walk pomiędzy Chazarami i Arabami. W VII w. miasto co najmniej dwukrotnie zostało zrujnowane w wyniku działań wojennych[2], (wpierw przez Persów, a później przez Arabów) jednak szybko zostało odbudowane. Ze względu na na położenie na szlaku karawan, zatrzymywali się tu podróżni i kupcy. Tutejsi rzemieślnicy wykorzystywali rudy miedzi, żelaza i innych metali, znajdujących się nieopodal, do tworzenia różnego rodzaju wyrobów. Kiedy od X wieku Barda zaczęła tracić rolę stolicy Arranu, Giandża zaczęła odgrywać ważną rolę w życiu społeczno-gospodarczym i kulturalnym. Wzniesiono mury obronne i wykopano fosy; powstała potężna twierdza. Za panowania Fadłuna I zbudowano pałące, nową twierdzę, mosty, karawanseraje i zaczęto bić własną monetę. W 1139 miasto nawiedziło silne trzęsienie ziemi w którym zginęło 250000 osób. Zniszczone wówczas miasto zrabował gruziński król Demetriusz, w tym m.in wykute w 1063 roku słynne Wrota Giandżyjskie, które umieścił w monasterze Gelati w Gruzji, gdzie do dziś się znajdują[3]. Po trzęsieniu ziemi miasto podupadło a dodatkowo doznało dwóch najazdach Mongołów w 1231 i 1235[4].

Ponowny rozwój przypadł na okres panowania perskiej dynastii Safawidów. Miasto zostało odbudowane przez Abbasa I około 8 km na wschód od swojej poprzedniej lokalizacji. Miasto najpierw stało się stolicą bejlerbejatu, a później niezależnego chanatu Gandży.

W 1804 miasto zajęli Rosjanie pod wodzą Pawieła Cycjanowa. Według niektórych źródeł podczas zdobycia miasta zamordowane zostało od 1500 do 3000 mieszkańców, w tym 500 muzułmanów, którzy schronili się w meczecie[5]. Jak donosił Cycjanow, do niewoli wziętych zostało 8585 mężczyzn i 8639 kobiet[4]. W roku 1813 po przegranych wojnach persko-rosyjskich miasto trafiło ostatecznie pod administrację rosyjską. Jego nazwę zmieniono wówczas na Jelizawetpol (na cześć małżonki cara Aleksandra I). W latach 1868 – 1918 było stolicą Guberni jelizawietpolskiej.

W 1918 przywrócono historyczną nazwę Gandża. Miasto było wówczas tymczasową stolicą krótkotrwałego bytu państwowego Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu, dopóki Baku nie zostało odbite z rąk Dyktatury Centralnokaspijskiej. W 1920 Azerbejdżan zajęła Armia Czerwona i miasto tak jak reszta kraju weszły w skład Azerbejdżańskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Po odzyskaniu niepodległości w 1991 powróciła oryginalna nazwa miasta.

Dzięki bogatym i różnorodnym złożom rud w okolicach Giandży region ten często nazywano "azerbejdżańskim Uralem". Znane jest też określenie "azerbejdżańskiej Szwajcarii", które region Gaindży zawdzięcza licznym górskim jeziorom, częściowo powstałym w skutek trzęsienia ziemi z 1138[6].

Turystyka i zabytki[edytuj | edytuj kod]

pozostałości murów obronnych w starej Giandży (XII-XIII w.)
hamam Çökək z XVI w.
Meczet Piątkowy (Meczet szacha Abbasa) z 1606
cerkiew Aleksandra Newskiego z 1887

W mieście znajduje się wiele zabytków:

  • pozostałości murów obronnych, baszt i mostów z XII–XIII wieku,
  • zespół sanktuarium i nekropolii İmamzadə z XIV w.
  • zespół grobowców z XV-XVIII w.
  • hamam Çökək z XVI w.
  • hamam chana w starej Giandży z XVI w.
  • wieża z 1588
  • mauzoleum Mürsəl z XVII w.
  • Meczet Piątkowy (Meczet szacha Abbasa) z 1606
  • kościół św. Jana z 1633
  • karawanseraj Ugurłu-chana z XVII w.
  • karawanseraj szacha Abbasa z XVII w.
  • pałac władcy w starej Giandży z XVII-XVIII w.
  • kościół św. Sarkisa z XVIII w.
  • meczet Qırıxlı z XVIII w.
  • ogród chanów z XVIII w.
  • meczet imama z XVIII w.
  • hamam w stylu europejskim z XIX w.
  • pałac Ziyadxanovların z XIX w.
  • mauzoleum Hacı Mir Qasım ağa z XIX w.
  • mauzoleum Seyid Mirzə Bağır Ağa z XIX w.
  • budynek gimnazjum męskiego z XIX w.
  • budynek szkoły sztuki im. Mihailowa z XIX w.
  • budynek kina z XIX w.
  • budynek kinoteatru z XIX w.
  • meczet Xəlfəli z XIX w.
  • meczet Zərrabi z XIX w.
  • dom Elekber beja z XIX w.
  • meczet Qazaxlar z 1801
  • meczet Molla Cəlil z 1815
  • meczet Hüseyniyyə z 1825
  • pałac Yusifbəylilər z 1877
  • Meczet Şahsevənlər z 1882
  • budynek szkoły z 1883
  • meczet Ozan z 1884
  • cerkiew Aleksandra Newskiego z 1887
  • budynek Xalq Cümhuriyyəti z 1897
  • meczet Səfərabad z początku XX w.
  • dom Ismaila beja z początku XX w.
  • dom-muzeum Israfila Memmedowa z początku XX w.
  • kościół luterański z 1915
  • meczet Şərəfxanlı z 1915
  • budynek Państwowego Teatru Dramatycznego w Giandży z 1932

W Gandży urodził się znany perski poeta klasyczny Nizami. Znajduje się tutaj jego mauzoleum, wybudowane w 1991. Z Gandży pochodził również znany azerski kompozytor Fikret Amirow.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Przebieg planowanej linii kolejowej Kars–Tbilisi–Baku, na której trasie leży Gandża

System transportu publicznego w Gandży jest zarządzany głównie przez Ministerstwo Transportu Republiki Azerbejdżanu i składa się wyłącznie z autobusów. W latach 1955–2004 w mieście funkcjonowała sieć trolejbusowa[7], a w latach 1933–1967 sieć tramwajowa. Ponowne uruchomienie tramwajów w Gandży jest w trakcie realizacji[8]. W 2013 roku Ministerstwo ogłosiło plany budowy metra w Gandży[9][10].

Port lotniczy Gandża obsługuje połączenia krajowe z Baku oraz międzynarodowe z Rosją i Turcją.

Gandża leży na ważnej linii kolejowej, łączącej Baku z zachodem kraju i dalej ze stolicą Gruzji Tbilisi. Jest ona częścią planowanej linii Kars–Tbilisi–Baku, mającej połączyć stolicę Azerbejdżanu z Turcją poprzez budowany odcinek gruziński. Linia ta ma być oddana do użytku w drugiej połowie 2015 roku[11]. Dworzec kolejowy w Giandży jest usytuowany 4 km na północ od centrum[12].

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat stepowy. Opadów deszczu w ciągu roku nie ma zbyt wiele. Klasyfikacja klimatu Köppena-Geigera BSk. Na tym obszarze średnia temperatura wynosi 13,5 °C. W ciągu roku średnie opady wynoszą 348 mm. Najsuchszym miesiącem jest styczeń z opadami na poziomie 12 mm. W maju opady osiągają wartość szczytową ze średnią 54 mm. Różnica w opadach pomiędzy najsuchszym a najbardziej mokrym miesiącem wynosi 42 mm. Najcieplejszym miesiącem w roku jest lipiec ze średnią temperaturą 25,5 °C, z kolei najzimniejszym miesiącem jest styczeń ze średnią temperaturą 2,0 °C. Wahania roczne temperatur wynoszą 23,5 °C[13].

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Północny i zachodni Azerbejdżan. W: Sławomir Adamczak: Gruzja, Armenia i Azerbejdżan. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2013, s. 428, seria: Praktyczny przewodnik. ISBN 978-83-7642-141-4.
  2. About Ganja. [dostęp 2015-03-30].
  3. Giandżabasar. W: Azerbejdżan. Wyd. 1. Pruszków: Rewasz, 2014, s. 257. ISBN 978-83-62460-38-0.
  4. 4,0 4,1 Fakhraddin Mammadov: Ganja - The First Capital of Independence (ang.). [dostęp 2015-03-30].
  5. Peter Avery; William Bayne Fisher; Gavin Hambly; Charles Melville: The Cambridge history of Iran: From Nadir Shah to the Islamic Republic. s. 322.
  6. Szeki i okolice. W: Gruzja, Armenia i Azerbejdżan - Magiczne Zakaukazie. Wyd. IV. Gliwice: Wydawnictwo Helion, 2012, s. 432, seria: Przewodniki Bezdroży. ISBN 978-83-246-7447-3.
  7. Гянджа [Кировабад (троллейбус)]
  8. Tramways to be laid in Azerbaijan's Ganja
  9. Subway to be constructed in Sumgayit, Nakhchivan and Ganja
  10. Subways to open in major Azerbaijani cities
  11. Railway to link Kars, Tbilisi, Baku in 2015
  12. Północny i zachodni Azerbejdżan. W: Sławomir Adamczak: Gruzja, Armenia i Azerbejdżan. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2013, s. 429, seria: Praktyczny przewodnik. ISBN 978-83-7642-141-4.
  13. KLIMAT: GANJA (pol.). climate-data.org. [dostęp 2015-04-03].