Język perski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
فارسی (Fārsī)
Obszar Iran, Afganistan, Bahrajn, Tadżykistan i inne
Liczba mówiących 62 miliony
Ranking 22.
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
 Języki indoirańskie
  Języki irańskie
   Język perski
Pismo arabskie
Status oficjalny
język urzędowy Iran, Afganistan, Tadżykistan
Regulowany przez Akademia Języka i Literatury Perskiej
Kody języka
ISO 639-1 fa
ISO 639-2 per/fas
SIL PRS
Występowanie
Persian Language Location Map1.png

W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku perskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka perskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-perski online

Język perski, nowoperski (per. فارسی fārsī) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 50 mln mówiących, zamieszkujących głównie Iran (40 mln), Afganistan (7 mln) i Irak (200 tys.). Jest on jednocześnie lingua franca dla blisko 80 mln mieszkańców Środkowego Wschodu.

Do najważniejszych odmian języka perskiego, klasyfikowanych także jako odrębne języki, zalicza się: gilani, mazandarani, luri, bahtiari (Iran), hazaragi i aimak (Afganistan) oraz gurani (Irak). Natomiast tadżycki, również klasyfikowany jako odmiana perskiego lub odrębny język, uznany został za oficjalny język Tadżykistanu.

Język perski jako język urzędowy Iranu funkcjonuje pod nazwą farsi = 'język perski', a jako język urzędowy Afganistanu (obok języka paszto) - dari = 'język dworski' lub kabuli = 'język kabulski'. Kwestią dyskusyjną dla wielu językoznawców pozostaje status dari - czy jest to dialekt perskiego, czy też osobny, bardzo bliski perskiemu, język.

Rozwój języka perskiego można podzielić na trzy epoki:

Nie można jednak przedstawić tego rozwoju w postaci prostej. Jest to raczej linia łamana, ponieważ ani średnioperski nie jest bezpośrednim kontynuantem staroperskiego; ani nowoperski nie kontynuuje w pełni średnioperskiego. Sytuacja ta jest wynikiem skomplikowanych zjawisk społeczno-kulturowo-politycznych.

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

Irański perski ma sześć samogłosek i dwadzieścia trzy spółgłoski.

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Diagram perskich samogłosek

Samogłoski wykazują duże zróżnicowanie między dialektami. Język staroperski miał fonemiczny iloczas, ale w języku współczesnym różnice długości przeszły w różnice jakości. Nie ma tonów, a akcent dynamiczny pada z reguły na ostatnią sylabę.

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

 
wargowe

zębowe

zadziąsłowe

miękkopodniebienne

krtaniowe

 zwarte bezdźwięczne
 zwarte dźwięczne  
 szczelinowe bezdźwięczne
 szczelinowe dźwięczne  
 nosowe      
 półotwarte  
l, r
   

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Czasowniki perskie odmieniają się względem czasu, osoby i liczby. Czasy przeszłe i imiesłów czasu przeszłego tworzy się od tematu czasu przeszłego, natomiast od tematu czasu teraźniejszego czas teraźniejszy trybu oznajmującego oraz łączny, tryb rozkazujący oraz życzący, a także imiesłów czasu teraźniejszego. Temat czasu przeszłego uzyskujemy poprzez odjęcie zrostka bezokolicznika -an, np.: goftan > goft. Określenie tematu czasu teraźniejszego jest bardziej złożone. W przypadku czasowników regularnych - tj. zakończonych na -id(an) - będzie to temat czasu przeszłego po odjęciu -id, np.: porsidan 'pytać' > pors-. Czasowniki regularne stanowią jednak nieliczną grupę.

czasowniki nieregularne
czasownik temat czasu teraźniejszego znaczenie
ādżidan ādżin przekłuwać, wiercić
āferidan āferin tworzyć
afkandan afkan rzucać
afrāchtan afrāz podnosić
afruchtan afruz zapalać
āludan ālā(j) zanieczyszczać
āmadan ā(j) przychodzić
āmādan āmā(j) przygotować
ambāsztan ambār składować
āmichtan āmiz mieszać
āmuchtan āmuz uczyć (się)
andāchtan andāz rzucać
angichtan angiz pobudzać
ārāstan ārā(j) ozdabiać
āszoftan āszub wzburzać
āwardan āwar przynosić
āwichtan āwiz wieszać
āzmudan āzmā(j) przeprowadzać doświadczenie
āzordan āzār niepokoić, dręczyć
bāchtan bāz grać
bāftan bāf tkać
bājestan bājad być koniecznym
bastan band wiązać
bordan bar nieść
budan bās być
chāstan chāh chcieć
chāstan chiz wstawać
choftan chāb spać
chordan chor jeść
czidan czin zbierać
dādan deh dawać
dānestan dān wiedzieć
dāsztan dār mieć
didan bin widzieć
dorudan deru/deraw żąć
duchtan duz szyć
dżastan dżah skakać
dżostan dżu(j) szukać
engāsztan engār mysleć; wyobrażać sobie
farmudan farmā(j) rozkazywać
ferestādan ferest posyłać
ferichtan ferib oszukiwać
feszordan feszār ściskać
foruchtan forusz sprzedawać
gasztan gard stawać
gereftan gir brać
geristan geri płakać
godāchtan godāz roztapiać
goftan gu(j) mówić
gomāsztan gomār mianować
gorichtan goriz uciekać
gosastan gosel rozrywać
goszādan/goszudan goszā(j) odkrywać
gozārdan gozār zaradzać
gozasztan gozar przechodzić
gozāsztan gozār zostawiać
gozidan gozin wybierać
hesztan hel pozostawiać
istādan ist stać
jāftan jāb znajdować
kardan kon robić
kāstan kāh zmniejszać
kāsztan kār siać
kosztan kosz zabijać
kuftan kub wbijać
māndan mān pozostawać
mānestan mān być podobnym
mordan mir umierać
namudan namā(j) pokazywać
nawāchtan nawāz grać (na instrumencie); pieścić
negaristan nagar patrzeć
negāsztan negār rysować
nehādan neh kłaść
nešastan nešin siedzieć
newesztan newis pisać
oftādan oft upadać
pandāsztan pandār myśleć, przypuszczać
pardāchtan pardāz płacić
paziroftan pazir przyjmować
pejmudan pejmā(j) przemierzać
pejwastan pejwand łączyć
pochtan paz gotować
raftan rou/raw iść
rastan rah ratować
richtan riz lać
robudan robā(j) porywać
roftan rub zamiatać
rostan ru(j) rosnąć
sāchtan sāz budować
sepordan separ otrzymać
setāndan setān brać
softan somb świdrować
sotudan/setudan setā(j) chwalić
suchtan suz palić
szājestan szāj jak być powinno
szekastan szekan łamać
szekoftan szkof rozwijać się
szenāchtan szenās znać
szenidan szenou słyszeć
szetāftan szetāb spieszyć się
szodan szou/szaw stawać się
szomardan szomār liczyć
szostan szu(j)/szur myć
tāchtan tāz skakać
tāftan tāb świecić
tawānestan tawān móc
zadan zan bić, uderzać
zistan zi żyć

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Lambton, A. K. S.: Persian Grammar, Cambridge University Press 2000
  • Składanek, B.: Wprowadzenie do gramatyki jezyka perskiego, Dialog 1997

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Słowniki polsko-perski