Germanizacja nazw w Prusach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Polskie nazwy śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w Berlinie ustalającym wysokość opłat na Śląsku.[1]
Mapa Górnego Śląska z 1746 roku

Germanizacja nazw w Prusach.

Prusy Wschodnie i Pomorze[edytuj | edytuj kod]

Proces dotyczący Mazur i południowej Warmii, a także obejmujący Kociewie, Powiśle i Kaszuby, a więc obszary zamieszkane także przez ludność polskojęzyczną. W czasach historycznych tereny Mazur i południowej Warmii skolonizowane były przez ludność z północnego Mazowsza i ziemi chełmińskiej. W Prusach Wschodnich germanizacja nazw objęła także obszar Małej Litwy i dotyczyła także nazw litewskich.

Germanizacja nazw w Prusach Wschodnich miała miejsce od drugiej połowy XIX w., i polegała na zamianie nazw miejscowych, które miały polski źródłosłów, na nazwy typowo niemieckie. W latach 1926-1934 w Prusach Wschodnich zmieniono 273 nazwy miejscowości. Przykładowo w 1933 r. Sutzken (obecnie Suczki) przemianowano na Hitlershöhe.

Najwięcej zmian wprowadzono w 1938 r., kiedy w akcji kierowanej przez gauleitera Ericha Kocha, komisja z uniwersytetu królewieckiego (Albertyna) zamieniła kilka tysięcy nazw miejscowości, rzek, jezior, lasów. Nazewnictwo z 1938 r., zostało zalecone do stosowania po 1945 przez wschodniopruskie ziomkostwo.

Przykłady zmian nazw z 1938 r.[edytuj | edytuj kod]

  • jezioro Bierki z Bierg See na Masuren See
  • jezioro Bobrzynek z Bubrinneck See na Otter See
  • Borawski Las z Borawskener Wald na Deutschecker Wald
  • rzeka Dylewka z Döhlewka Bach na Döhlauer Bach
  • jezioro Dłużek (koło wsi Smolanek) z Dluszeck See na Toter See
  • jezioro Dąbrówno (koło wsi Samin) z Dombrowa See na Semnitz See
  • jezioro Jerczek z Jerczek See na Rohr See
  • wieś Siódmak z Schodmak na Wiesendorf.

Śląsk[edytuj | edytuj kod]

Pierwszych zmian miejscowości na Śląsku dokonano jeszcze w okresie Republiki Weimarskiej, np. Przyschetz na Lichtenwalde w 1931. W latach 1934-1935 zmieniono łącznie około 50 nazw. W 1936 w rejencji opolskiej zmieniono 1088 nazw miejscowości, a w następnym roku przemianowano dodatkowo 160 wsi sołeckich, przysiółków i osiedli. Większość z nich nastąpiło 1 grudnia 1936 r.. Oficjalnie to zainteresowane gminy występowały z wnioskiem do władz o zmianę nazwy. W tym czasie Niemcy sugerowali też, że cała akcja jest odpowiedzią na polonizację starych nazw niemieckich w województwie śląskim[2]. W rejencjach wrocławskiej i legnickiej, gdzie nasilenie przypadło na lata 1937 – 1938, przemianowano 359 nazw miejscowości, a w legnickiej 178[3].

Metody zmiany nazw były różne:

  • odkurzanie starych, nieużywanych nazw niemieckich:
    • Stroppendorf w miejsce Ostroppa (Ostropa),
  • przejęcie nazwy niemieckiej, odnoszącej się dotychczas do czegoś innego:
    • nazwę leśniczówki Frühauf przyjęto w miejsce Ochotz (Ochodze),
  • nawiązanie do topografii okolicy, charakterystycznych budowli lub zajęć ludności:
    • Schönkirch (piękny kościół) w miejsce Chrzumczütz, którego żaden Niemiec nie umiał wymówić (Chrząszczyce, w których powstał nowy kościół),
    • Niederkirch (niski kościół) w miejsce Dollna (Dolna, w której była świątynia położona poniżej osady),
    • Hochkirch w sąsiedniej wsi Wyssoka (Wysoka, leżącej wyżej niż Dolna),
    • Haselgrund zamiast Zernitz od słowa Hasel, czy leszczyna, której sporo rosło w pobliżu Żernicy,
    • Maiwald w miejsce nazwy Sacharsowitz - połączenie nazwiska Mai (podobno najbogatszy gospodarz we wsi) oraz Wald (gospodarz ów posiadał koło Zacharzowic spory kawałek lasu,
  • nawiązanie do nowej wewnątrzśląskiej granicy z Polską:
    • Grenzwinkiel (graniczny kąt) lub Grenzwiese (graniczna łąka) w miejsce Staschowe i Zawisna,
  • próby tłumaczenia starszych nazw na bardziej niemieckie:
    • liczne Dombrau (Dąbrówka) na Eiche (dąb),
    • Mikultschütz na Klausberg, gdzie Klaus to niemiecka nazwa imienia Mikołaj,
    • Chmiellowitz na Hopfental (chmiel),
  • nazwy przypominające dawne:
  • nazwy pamiątkowe:
    • Heydebreck w miejsce Kandrzin, dla uczczenia dowódcy Freikorpsu, Petra von Heydebrecka, walczącego w III powstaniu śląskim[2].

W okresie II wojny światowej zmiany nazwa na okupowanej części Śląska były tylko wyjątkowe - Lublinitz stał się Loben. Były jednak przymiarki do zmiany wielu innych nazw miejscowości.

Inne przykłady zmian[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Janusz B. Kozłowski: Germanizacja nazw (str. 46-47) W: Waldemar Mierzwa (red.): Mazury – słownik stronniczy, ilustrowany. Dąbrówno, Retman, 2008, 245 str., ISBN 978-83-923991-6-2
  • Olecko. Z dziejów miasta i powiatu. Olsztyn, Pojezierze, 1974, 406 str.
  • Ostróda. Z dziejów miasta i okolic. Olsztyn, Pojezierze, 1976, 446 str.
  • Iwona Liżewska, Wiktor Knercer: Przewodnik po historii i zabytkach Ziemi Szczycieńskiej. Olsztyn, Agencja Wydawnicza "Remix" s.c., 1998, 171 str., ISBN 83-87031-13-5

Przypisy