Zabrze

Z Wikipedii

Skocz do: nawigacji, szukaj

Współrzędne: 50°18'N 18°47'E / 50.3, 18.783

Zabrze
Panorama miasta
Biskupice
Herb Flaga
Herb Zabrza Flaga Zabrza
Województwo śląskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Gmina
• rodzaj		 Zabrze
miejska
Założono XIII wiek
Prawa miejskie 1 października 1922
Prezydent Małgorzata Mańka-Szulik
Powierzchnia 80,47 km²
Położenie (punkt) 50° 18' N
18° 47' E
Ludność (2008)
• liczba
• gęstość
• aglomeracja
188 401[1]
2345 os./km²
3 487 000 (GZW)
Strefa numeracyjna
 032
Kod pocztowy od 41-800 do 41-820
Tablice rejestracyjne SZ
Położenie na mapie Polski
"Tło mapy lokalizacyjnej, z zaznaczonymi granicami"
"Zabrze"
Zabrze
TERC10
(TERYT)		 247801 1
SIMC10 0945380
Miasta partnerskie Niemcy Essen
Rosja Kaliningrad
Szwecja Lund
Czechy Opawa
Ukraina Równe
Niemcy Sangerhausen
Francja Seclin
Dania Sønderborg
Słowacja Trnawa
Liban Zahle
Urząd miejski 3
ul. Powstańców Śląskich 5–7 41-800 Zabrze
tel. 032 373 33 00;
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Strona internetowa miasta

Zabrze (niem. Hindenburg od 1915 do 1945) – miasto na prawach powiatu w województwie śląskim. Członek Górnośląskiego Związku Metropolitalnego

W latach 1975–1998 miasto należało do województwa katowickiego.

Spis treści

[edytuj] Położenie

Położenie Zabrza w Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii Silesia

Miasto Zabrze jest położone w południowo-zachodniej Polsce, w zachodniej części województwa śląskiego i Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP), na Wyżynie Katowickiej, nad rzekami Kłodnicą i Bytomką, w dorzeczu Odry.

Miasto sąsiaduje z miastami Bytom, Gliwice i Ruda Śląska oraz powiatem gliwickim i tarnogórskim.

[edytuj] Demografia

Wg danych GUS z 31 grudnia 2008 r. miasto liczyło 188 401 mieszkańców.

Wikiźródła Zobacz wykaz na Wikiźródłach

W 1991 w Zabrzu odnotowano największą liczbę ludności – 205 789 osób.

[edytuj] Podział administracyjny

 Z tym tematem związana jest kategoria: Dzielnice i osiedla Zabrza.

[edytuj] Dzielnice i osiedla

Zabrze – Dzielnice i osiedla

22 września 2003 r. Rada Miejska zadecydowała o nowym podziale administracyjnym miasta. Zabrze zostało podzielone na 13 dzielnic i 4 osiedla, które stanowią jednostki pomocnicze miasta.

[edytuj] Dzielnice

[edytuj] Historia

Zabrze – ulica Wolności
Zabrze – ulica Wolności
Zabrze – ulica Jagiellońska
Zabrze – aleja Bohaterów Monte Cassino
Zabrze – Poczta Główna
Zabrze – wieża wyciągowa i budynek nadszybia szybu "Maciej" (zachodni szyb kopalni "Concordia")
Zabrze – KWK Sośnica-Makoszowy, Ruch Makoszowy
  • osady istniały tu przed najazdem Mongołów
  • 1243
    • pierwsza wzmianka o Biskupicach, osadzie na terenie dzisiejszego Zabrza
    • 25 marca – wystawienie przez księżną kaliską Violę dokumentu, w którym zrzeka się na rzecz biskupa wrocławskiego prawa poboru daniny i innych opłat ville [...] Biscupici dicitur cirka Bitom
  • 1260 – rozszerzenie przezksięcia opolskiego Władysława przywilejów, nadanych biskupowi wrocławskiemu w 1243 r. Przyczyniło się to do zwiększenia osadnictwa w rejonie Biskupic
  • 1295–1305
    • pierwsza wzmianka o Zabrzu (Sadbre sive Cunczindorf czyli miejsce za debrami – zarośniętymi dołami z płynącym wśród wzgórz strumieniem); w dokumencie Rejestr Ujazdu części Liber fundationis episcopatus Wratislawiensis (Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego), dokument wymienia wśród innych osad: Biskupice, Zaborze, Grzybowice
    • sołtys tworzy osadę, chłopi wolni od podatków, tereny przydzielone osadnikom – po 60 łanów
  • 1570 – właścicielem Zabrza został czeski szlachcic Szambor Dluhomil, który po zagarnięciu części ziemi chłopskiej założył alodium z drewnianym dworem
  • 1642 – nowym właścicielem został Aleksander Bielski, który na miejscu drewnianego zbudował murowany piętrowy dwór, stajnie, owczarnię, słodownię i gorzelnię
  • 1639 – w okresie wojny trzydziestoletniej w Zabrzu i Sośnicy wojska Ernsta von Mansfelda grabią żywność
  • 1675 – nabycie dóbr zabrzańskich przez kanclerza księstwa opolsko-raciborskiego, barona Jerzego Welczka (Wilczka). Działalność Welczka i jego następców (wśród nich m.in. Bernhard III hrabia von Praschma) przyczyniła się do rozwoju gospodarczego tych terenów. W Zabrzu powstał browar, młyny wodne, tartaki
  • 1731 – przy obecnej ul. Kondratowicza istniała kolonia nazywana Zabrzer Hammer (Kuźnica)
  • 1743 – utworzenie w ramach wprowadzania nowego podziału administracyjnego Śląska powiatu bytomskiego. W jego skład weszły: Biskupice, Grzybowice, Makoszowy, Mikulczyce, Rokitnica, Zaborze i Zabrze wraz z istniejącymi w tym czasie koloniami i przysiółkami
  • 1749 – właścicielami Zabrza zostaje ród Duninów
  • 1771–1776 – utworzenie przez właściciela części Zabrza Macieja Wilczka w trakcie kolonizacji fryderycjańskiej nowych osad wokół Zabrza: Maciejowa, Doroty i Małego Zabrza. W pobliżu zabrzańskiego dworu powstała następna kolonia, nazywana początkowo Sand Kolonie (Kolonia Piaskowa) bądź Schloss Kolonie (Kolonia Zamkowa). Z czasem uzyskała urzędową nazwę Klein Zabrze, czyli Małe Zabrze. Jako ostatnią utworzono osadę Kończyce
  • 1790 – odkrycie przez Salomona Izaaka z Brabancji na pograniczu dzielnic Zaborze i Pawłów łatwych w eksploatacji złóż węgla kamiennego o grubości 1 metra
  • 1792–1822 – powstanie Kanału Kłodnickiego
  • 1793
    • powstanie chłopskie
    • według spisu z tego roku w Zabrzu istniały: majątek ziemski, kościół, szkoła, 34 chłopów, 6 ogrodników, 2 młyny, 32 pracowników najemnych – 305 mieszkańców; w Małym Zabrzu: kolonia 12 zagród z 31 mieszkańcami w Zaborzu: majątek ziemski, 15 chłopów, 7 ogrodników, 14 pracowników najemnych
  • 1796 – uruchomienie pierwszej zabrzańskiej kopalni państwowej Królowa Luiza (początek budowy 1790). Na przełomie XIX i XX w. obszar pola górniczego kopalni wynosił 19 km², wydobywano 3 mln ton węgla rocznie, a zatrudniano ok. 8 tys. robotników
  • 1797 – uruchomienie kopalni Amalia, zlikwidowanej na rzecz Concordii
  • 1819–1830 – budowa Kronprinzstrasse (Drogi Następcy Tronu) łączącej Królewską Hutę z Gliwicami. Na odcinku od Poremby do Maciejowa dała ona początek dzisiejszej ul. Wolności (najdłuższej ulicy w Europie – ponad 9 kilometrów)
  • 1843 – uruchomienie kopalni Concordia
  • 1845 (1 października) – otwarcie odcinka linii kolejowej z Opola do Świętochłowic przez Gliwice i Zabrze – przedłużenie trasy mającej początek we Wrocławiu. Ostatni odcinek, kończący się w Mysłowicach, oddano do użytku rok później. Równocześnie powstał dworzec kolejowy, wybudowany w polach Małego Zabrza, obecnie nieistniejący
  • 1851 – ekspedycja poczty na trasie kolei górnośląskiej, ustanowienie urzędu listonosza, budowa huty Donnersmarcka
  • 1852
    • uruchomienie fabryki kotłów Koetza
    • 17 stycznia – wydanie przez władze rejencji opolskiej pozwolenia na organizowanie w czwartki targów na terenie Starego Zabrza (stąd nazwa Donnerstagmarktplatz – Plac Targów Czwartkowych). W 1875 r. przeniesiono je w rejon placu Warszawskiego
  • 1856 – otwarcie pierwszego szpitala
  • 1857 – uruchomienie huty Redena
  • 1859 – rozbudowa fabryki lin stalowych
  • 1861 – Albert Borsig rozpoczął budowę wielkich pieców, stalowni i walcowni w Biskupicach
  • 1862 – wydobycie węgla w kopalni Hedwigswunsch
  • 1864 – budowa fabryki szkła
  • 1868
    • uruchomienie walcowni i kuźni w zakładach Borsiga
    • budowa kopalni Ludwigsglück, późniejszej kopalni Ludwik
  • 1871 – spis mieszkańców. Zabrze liczy 18 tys. 250 mieszkańców: Stare Zabrze 6 tys. 228, Małe Zabrze 4 tys. 723, Dorota 851, a Zaborze 6 tys. 448 mieszkańców
  • 1872
    • przekształcenie huty Donnersmarcków w spółkę akcyjną
    • uruchomienie stalowni w zakładach Borsiga
    • wybudowanie i uroczyste poświęcenie Dużej Synagogi
  • 1873 – utworzenie powiatu zabrskiego liczącego 2,21 mil kwadratowych i zamieszkanego przez 38 tys. 481 mieszkańców. W Zabrzu jest 1117 domów
  • 1874 – początek wydawania tygodnika Zabrzer Kreis Blatt (od stycznia)
  • 1875 – próba uzyskania praw miejskich nie powiodła się
  • 1880 – uruchomienie trzech pieców martenowskich o pojemności 18 ton każdy
  • 1884 – uruchomienie koksowni Jadwiga w Biskupicach
  • 1895 (25 sierpnia) – przekazanie do użytku tramwaju parowego
  • 1896 – powstanie Miejskiej Straży Pożarnej
  • 1897 – uruchomienie elektrowni
  • 1900 – otwarcie Gimnazjum im. Królowej Luizy w Zaborzu
  • 1900–1906 – budowa drugiej państwowej kopalni Delbrück (od 1945 r. KWK Makoszowy)
  • 1905 – połączenie gmin Stare Zabrze, Małe Zabrze i Dorota w jedną gminę Zabrze, liczącą 54 tys. 228 mieszkańców
  • 1915
    • luty – zmiana nazwy gminy Zabrze na Hindenburg. Nowa nazwa nawiązuje do nazwiska marszałka Paula von Hindenburga, dowódcy w zwycięskiej bitwie pod Tannenbergiem. Od 1918 r. pełna nazwa to Hindenburg O.S. – dla odróżnienia od wschodniopruskiej gminy Hindenburg (dawniej Groß Friedrichsgraben I)
    • w koksowni Jadwiga wybudowano nową baterię koksowniczą, wieżę węglową, sortownię koksu i benzolownię
  • 1918
  • 1919
    • marzec – powstanie Towarzystwa Czytelni Ludowych, kierowanego przez ks. Stefana Szwajnocha
    • marzec – powstanie Towarzystwa Polek
    • marzec-kwiecień – pacyfikacja przez Grenzschutz polskich strajków (zabici i ranni)
    • kwiecień – powstanie Towarzystwa Oświaty na Górnym Śląsku im. św. Jacka, kierowanego przez Józefa Gołąbka
    • 16 do 26 sierpnia – walki I powstania śląskiego
    • październik – polska lista zdobywa w wyborach komunalnych 21 z 36 mandatów
  • 1920
    • przybycie żołnierzy francuskich
    • maj – powstanie Towarzystwa Sportowego "Hart"
    • 23 maja do 16 czerwca – polski strajk szkolny
    • 14 lipca – napad nacjonalistów niemieckich na artystów Opery Warszawskiej
    • 19 do 25 sierpnia – walki II powstania śląskiego
    • sierpień – powstaje chór męski "Moniuszko"
    • przekształcenie zakładów Borsiga w spółkę akcyjną Borsigwerk
    • listopad – powstanie Towarzystwa Śpiewu "Chopin"
  • 1921
  • 1922 (1 października) – nadanie praw miejskich
  • 1922–1939 – podzielenie miasta na mocy wyników plebiscytu. Kończyce, Pawłów i Makoszowy znalazły się w granicach Polski, pozostałe gminy przypadły Republice Weimarskiej
  • 1924 – budowa stadionu sportowego przy ul. Zamkowej w Biskupicach (obecnie Gwarek Zabrze)
  • 1927 (1 stycznia) – utworzenie powiatu miejskiego z większej części powiatu zabrskiego
  • 1935 – przebudowa placu Wolności
  • 1938 (9/10 listopada) – Noc kryształowa: spalenie Dużej Synagogi, zniszczenie wielu sklepów żydowskich, aresztowanie ok. 350 Żydów
  • II wojna światowa – hitlerowcy utworzyli w Zabrzu filię obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu oraz obozy dla jeńców wojennych
  • 1945
  • 1946 (19 maja) – przywrócenie nazwy sprzed 1915 r.
  • 1948 (14 grudnia) – powstanie Klubu Sportowego Górnik Zabrze
  • 1950 (7 stycznia) – powstanie pierwszego Państwowego Szpitala Klinicznego
  • 1951 (17 marca) – włączenie w granice Zabrza miejscowości Grzybowice, Mikulczyce, Rokitnica, Kończyce, Makoszowy i Pawłów
  • 1954 – włączenie w granice miasta osiedla Helenka
  • 1956 (2 grudnia) – ukazanie się pierwszego numeru gazety miejskiej Głos Zabrza
  • 1959 – otwarcie Domu Muzyki i Tańca
  • 1961 – wizyta w Zabrzu majora kosmonauty Jurija Gagarina, pierwszego człowieka w kosmosie
  • 1967 – wizyta w Zabrzu prezydenta Republiki Francuskiej generała Charles’a de Gaulle'a (część oficjalnej wizyty w Polsce)
  • 1970–1975 – budowa osiedla Marii Skłodowskiej-Curie
  • 1971 (23 marca) – katastrofa w kopalni Mikulczyce-Rokitnica w Rokitnicy. Zawał na poziomie 780 metrów przysypał 19 górników. Jeden z nich, Alojzy Piontek, został uratowany po siedmiu dniach
  • 1976 – otwarcie hali widowiskowo-sportowej przy ul. Matejki
  • 1982 – gazeta Głos Zabrza zmienia nazwę na Głos Zabrza i Rudy Śląskiej
  • 1985 – pierwsza w Polsce udana operacja przeszczepu serca, dokonana pod kierunkiem prof. Zbigniewa Religi
  • 1986–1991 – budowa osiedla im. Mikołaja Kopernika
  • 1996 – ustanowienie św. Kamila patronem miasta
  • 1998
  • 2002 (19 października) – otwarcie estakady drogowej nad parkiem im. Poległych Bohaterów
  • 2005

[edytuj] Zabytki

Zabrze – wieża ciśnień przy ul. Zamoyskiego
Zabrze – wieża ciśnień Szpitala Klinicznego przy ul. 3 Maja

W Zabrzu znajduje się wiele zabytkowych obiektów (głównie z przełomu XIX i XX wieku), takich jak zabytkowe kamienice w centrum miasta, osiedla robotnicze, obiekty sakralne itp.

[edytuj] Obiekty poprzemysłowe

[edytuj] Robotnicze osiedla mieszkaniowe

  • Kolonia robotnicza Borsigwerke w dzielnicy Biskupice, wzniesiona w latach 1863–1871
  • Kolonia patronacka Ballestrema, w dzielnicy Rokitnica, wzniesiona w latach 1905–1913
  • Kolonia patronacka Huty Zabrze w dzielnicy Mała Zabrze, wzniesiona w latach 1903–1922
  • Kolonia robotnicza na ul. Poległych Górników przy secesyjnej Kopalni Mikulczyce
  • Osiedle dla robotników spółki "Preussag" w dzielnicy Zaborze, wzniesione w latach 1926–1927

[edytuj] Obiekty użyteczności publicznej

[edytuj] Budynki mieszkalne

  • Dwór z przełomu XVIII i XIX wieku w dzielnicy Mikulczyce
  • Kamienica "pod orłem" z 1912 r. przy ul. Dworcowej 9
  • „Stalowy dom” przy ul. Cmentarnej, wzniesiony w 1927 r. w nowatorskiej technologii prefabrykatów stalowych

[edytuj] Obiekty sakralne

[edytuj] Cmentarze

Cmentarz żydowski
  • Cmentarz żydowski z XIX wieku przy ul. Cmentarnej
  • Cmentarz ewangelicki przy ul. Okrzei
  • Cmentarz przy ul. Kondratowicza

[edytuj] Inne obiekty

[edytuj] Gospodarka

W mieście działają 2 centra handlowe[3], 4 hipermarkety[4], 14 dyskontów spożywczych[5], 2 hurtownie typu cash and carry[6].

W Zabrzu działa 6 hoteli[7].

[edytuj] Muzea

Muzea:

Skanseny:

[edytuj] Edukacja

Szkoła podstawowa nr 36, dawna szkoła dla dziewcząt
Wydział Organizacji i Zarządzania Politechniki Śląskiej (budynek A)

W Zabrzu znajdują się liczne placówki oświatowe:

Przedszkola:

Szkoły podstawowe:

Gimnazja:

Licea ogólnokształcące:

Szkoły niepubliczne:

  • Zespół Szkół Katolickich – szkoła podstawowa, gimnazjum i liceum

Szkoły policealne:

  • Policealne Studium Zawodowe Zabrzańskiego Centrum Kształcenia Ogólnego i Zawodowego
  • Policealne Studium Zawodowe Zespołu Szkół Ekonomiczno-Usługowych
  • Policealne Studium Zawodowe Zespołu Szkół Spożywczych
  • Policealna Szkoła eCollege
  • Szkoła Policealna Województwa Śląskiego w Zabrzu

Szkoły zawodowe:

  • Szkoły zawodowe – 6 publicznych
  • Medyczne Studium Zawodowe nr 1 im. prof. Antoniego Cieszyńskiego
  • Medyczne Studium Zawodowe nr 2
  • Szkoła zawodowa – publiczna nr 4,

Szkoły wyższe:

Inne placówki:

  • Liceum Plastyczne i Ogólnokształcąca Szkoła Sztuk Pięknych (jako Zespół Szkół nr 18)
  • Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia im. Stanisława Moniuszki – szkoła publiczna
  • NCKU Wszechnica Zabrzańska – Uniwersytet Otwarty i Centrum Kształcenia Ustawicznego

W mieście znajdują się również placówki oświatowe innego typu: szkoły sportowe, szkoły nauki języków obcych, centra kultury itp.

[edytuj] Kultura i rozrywka

Zabrze – Teatr Nowy im. Gustawa Morcinka
Zabrze – budynek Filharmonii Zabrzańskiej

Teatry:

Kina:

Domy kultury:

  • Miejski Ośrodek Kultury

Kluby:

  • CK Wiatrak – Niezależne Centrum Kultury Alternatywnej
  • Klub Muzyczny Bohema
  • Klub Muzyczny Jazz
  • Klub Muzyczny OffSide
  • Klub Muzyczny VIP
  • Ekskluzywny Klub Orientalny NABIL

Inne placówki:

[edytuj] Rekreacja

Parki:

Kąpieliska:

  • Miejski Zakład Kąpielowy
  • Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji – Kąpielisko Leśne

Inne:

  • Miejski Ogród Botaniczny
  • Cmentarz Żydowski na Zandce

[edytuj] Turystyka

Przez Zabrze przebiegają szlaki turystyczne:

Znakowane:

Pozostałe:

[edytuj] Sport

 Z tym tematem związana jest kategoria: Sport w Zabrzu.

Klub powstał w 1956 w Bytomiu pod nazwą "Lechia". W 1958 roku klub przeniósł siedzibę do Zabrza i zmienił nazwę na Klub Sportowy "Gazobudowa", a następnie został włączony do rozgrywek piłkarskiej C-klasy. Pierwsze mecze rozgrywane były na boisku "Linodrutu", a następne na stadionie przy ul. Hagera w Zabrzu.

  • Społem Zabrze – klub piłkarski grający obecnie w A-klasie
  • MKS Zaborze – Młodzieżowy Klub Sportowy
  • KKS Zabrze – II-ligowy klub piłki nożnej kobiet
  • MKS Zabrze – koszykówka młodzieżowa
  • Studio Tańca "SZOK"
  • Zespół Taneczny "MAK"
  • KS NMC POWEN Zabrze – zespół piłki ręcznej znajdujący się obecnie w ekstraklasie( www.handballzabrze.pl )
  • UKS Spartakus Zabrze – uczniowski klub sportowy; siatkówka i koszykówka
  • UKS Quo Vadis Makoszowy – uczniowski klub piłkarski

[edytuj] Parafie i kościoły

Zabrze – Kościół św. Józefa
Zabrze – Kościół św. Anny
Zabrze – Ewangelicki Kościół Pokoju

[edytuj] Katolicyzm

Obszar miasta podzielony jest pomiędzy 19 parafie rzymskokatolickie należące do diecezji gliwickiej oraz 3 parafie archidiecezji katowickiej. W mieście znajdują się siedziby 2 dekanatów Zabrze oraz Zabrze-Mikulczyce, a 3 parafie należą do dekanatu dekanatu Kochłowice.

[edytuj] Protestantyzm

Kościół Ewangelicko-Augsburski

Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa

  • Zbór w Zabrzu,

Kościół Chrześcijan Baptystów

  • Zbór w Zabrzu,

Kościół Adwentystów Dnia Siódmego

  • Zbór Zabrze–Helenka,

[edytuj] Transport

[edytuj] Drogowy

Drogi Wojewódzkie:

Drogi Krajowe:

Drogi Europejskie:

Autostrady:

  • A4 (wschód-zachód) – węzeł "Wspólna"

[edytuj] Miasta partnerskie

Przypisy

  1. ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym
  2. ↑ Dziennik Zachodni – wkładka Region, "Krypta się otwiera", 5 października 2007 roku
  3. ↑ CH M1 Zabrze, CH Platan
  4. ↑ Kaufland, (2x) Real, Tesco
  5. ↑ (4x) Carrefour Express, (2x) Lidl, (4x) Biedronka, (4x) Albert
  6. ↑ Makro Cash and Carry, Miro Sp. z o.o.
  7. ↑ Hotel Ibis, Hotel Silvia, Hotel Diament, Hotel Elektromix, Hotel Staropolski, Hotelik Klon

[edytuj] Zobacz też

Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons:
Zabrze
Wikicytaty
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Zabrzu

[edytuj] Linki zewnętrzne

p • d • e
Województwo śląskie
Miasta na prawach powiatu
Powiaty
p • d • e
Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia Silesia
Członkowie
Przyszli członkowie
p • d • e
Dzielnice i osiedla Zabrza
Dzielnice Herb Zabrza
Osiedla
p • d • e
Miasta województwa śląskiego
Miasta powiatowe
Miasta gminne
p • d • e
Gminy górnicze
Babice • Bestwina • Będzin • Bieruń • Bobrowniki • Boguszów-Gorce • Bojszowy • Brzeszcze • Bytom • Chełm Śląski • Chełmek • Chorzów • Cyców • Czechowice-Dziedzice • Czeladź • Czerwionka-Leszczyny • Dąbrowa Górnicza • Gaszowice • Gierałtowice • Gliwice • Goczałkowice-Zdrój • Godów • Gorzyce • Imielin • Jastrzębie-Zdrój • Jaworzno • Jejkowice • Katowice • Knurów • Kornowac • Lędziny • Libiąż • Lubomia • Ludwin • Lyski • Łaziska Górne • Marklowice • Miedźna • Mikołów • Mszana • Mysłowice • gm. miejska Nowa Ruda • gm. wiejska Nowa Ruda • Ornotowice • Orzesze • gm. wiejska Oświęcim • Pawłowice • Piekary Śląskie • Pilchowice • Psary • Pszczyna • Pszów • Puchaczów • Radlin • Radzionków • Ruda Śląska • Rybnik • Rydułtowy • Siemianowice Śląskie • Sosnowiec • Sośnicowice • Suszec • Świerklany • Świętochłowice • Trzebinia • Tychy • Wałbrzych • Wodzisław Śląski • Wojkowice • Wyry • Zabrze • Zebrzydowice • Żory
 Symbol Górnictwa
Źródło „http://pl.wikipedia.org/wiki/Zabrze”
Utwórz książkę