Województwo śląskie (II Rzeczpospolita)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
województwo śląskie
Herb
Herb
Położenie na mapie województwa
województwo śląskie na mapie Polski
Utworzone 15 lipca 1920
Stolica województwa Katowice
Urząd Wojewódzki Katowice, ul. Wojewódzka 45
Wojewoda ostatni: Michał Grażyński
Powierzchnia w 1921 4 230 km²
Powierzchnia w 1939 5 122 km²
Ludność 1.125.528 mieszk.
(1921)
1.533.500 mieszk.
(1931)
Gęstość zaludnienia 265,9 mieszk./km²
(1921)
299 mieszk./km²
(1931)
Tablica rejestracyjna ŚL
zobacz: szczegółowy podział administracyjny
Województwo śląskie (1924-1934) powiaty.svg
powiaty grodzkie 3
ziemskie 8
gminy miejskie 25
wiejskie 463
Katowice, gmach Sejmu Śląskiego, dziś Urząd Wojewódzki
Wojsko Polskie wkracza do Katowic w 1922

Województwo śląskie[1] – jedyna autonomiczna jednostka administracyjna II Rzeczypospolitej Polskiej z siedzibą władz w Katowicach, powołana do życia w 1920 roku, faktycznie istniała w latach 19221939. W 1945 roku autonomia została formalnie zniesiona.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Podstawą prawną dla autonomii polskiej części Górnego Śląska i polskiej części Śląska Cieszyńskiego była ustawa konstytucyjna Sejmu Ustawodawczego z dnia 15 lipca 1920 roku (Statut Organiczny Województwa Śląskiego). Obowiązywała do końca istnienia II Rzeczypospolitej. W literaturze zwraca się uwagę na to, że decyzja polskiego Sejmu Ustawodawczego była pewnego rodzaju odpowiedzią na podniesienie rejencji opolskiej do rangi prowincji przez pruski Sejm 14 października 1919 roku[2]. Statut gwarantował autonomię tej części Śląska Górnego oraz części Księstwa Cieszyńskiego, które znajdą się w granicach państwa polskiego[3].

Realnie egzystujące województwo powstało niespełna dwa lata później, w czerwcu 1922, po podpisaniu 15 maja 1922 traktatu w Genewie. W październiku 1938 roku do województwa śląskiego (do powiatu cieszyńskiego i do nowo powstałego powiatu frysztackiego) przyłączono część Zaolzia.

W wyniku rozpoczęcia II wojny światowej we wrześniu 1939 roku władze wojewódzkie ewakuowały się wraz z Prezydentem RP i Rządem na emigrację. Sejm Śląski, jako jedyny organ ustawodawczy w Polsce nie został rozwiązany dekretem Prezydenta[4]. Okupowane ziemie województwa śląskiego dekretem Kanclerza Rzeszy Adolfa Hitlera z 8 października 1939 r. zostały bezpośrednio przyłączone do III Rzeszy, do Okręgu Rzeszy Śląsk (od 1941 r. do Okręgu Rzeszy Górny Śląsk), a następnie utworzono rejencję katowicką. Okręgowa Delegatura Rządu Śląsk działała od 1942 w Warszawie, delegatem był do lata 1944 Ignacy Sikora.

22 sierpnia 1944 r. dekretem PKWN przywrócono przedwojenny podział administracyjny przyłączając, niezgodnie ze Statutem Organicznym powiaty Zagłębia Dąbrowskiego[5]. Po wojnie, z dniem 7 maja 1945, Krajowa Rada Narodowa ustawą konstytucyjną zniosła, niezgodnie ze swoimi kompetencjami, Statut Organiczny Województwa Śląskiego, będący podstawą prawną autonomii[6]. Od 9 maja 1945 r. administracja polska na Zaolziu została zlikwidowana przez Armię Czerwoną, a władza przekazana została Czechosłowacji. Po wojnie województwo mimo, że formalnie nazwa nie została zmieniona nazywano śląsko-dąbrowskim. Na emigracji pozostał nierozwiązany Sejm Śląski IV kadencji, który z racji śmierci posłów pozostaje wakujący.

Autonomia[edytuj | edytuj kod]

Województwo śląskie posiadało własny parlament (Sejm Śląski) oraz własny skarb (Skarb Śląski), a jego autonomia była bardzo szeroka, nie mając precedensu w ustawodawstwie polskim, niemieckim czy austriackim[7].

Do ustawodawstwa Sejmu Śląskiego zastrzeżone były następujące sprawy:

  • używanie języka polskiego i niemieckiego w służbie zewnętrznej wszystkich cywilnych władz i urzędów na obszarze województwa
  • ustrój śląskich władz administracyjnych, samorząd powiatowy i gminny oraz podział administracyjny województwa,
  • sanitarne
  • organizacja policji i żandarmerii
  • policja budowlana, ogniowa, drogowa, utrzymywanie dróg lądowych
  • szkolnictwo ogólnokształcące i zawodowe
  • wyznaniowe z wyłączeniem tych związanych z polityką zagraniczną państwa (konkordat)
  • zaopatrzenie ubogich oraz zwalczenia żebractwa i włóczęgostwa
  • związane z rolnictwem
  • związane z tzw. „ustawodawstwem wodnym” z wyłączeniem ustawodawstwa o sztucznych drogach wodnych
  • energia elektryczna
  • koleje drugo- i trzeciorzędne (lokalne) oraz komunikacja elektryczna i motorowa
  • zwalczanie lichwy

W sprawach gospodarczych władze centralne zastrzegły sobie wyrażanie zgody na emisję obligacji wojewódzkich poza granice Śląska. Organami wykonawczymi województwa był wojewoda powoływany przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Prezesa Rady Ministrów, a także 7-osobowa Rada Wojewódzka. W skład Rady Wojewódzkiej wchodziło 5 członków wybranych przez Sejm Śląski a także wojewoda i wicewojewoda. Według statutu organicznego Prezydent Rzeczypospolitej miał prawo rozwiązać Sejm Śląski[8] przed upływem kadencji oraz miał wyłączną kompetencję jego zwoływania (art. 21). Według statutu organicznego wszystkie sądy wydawały wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, a nadzór nad wszystkimi sądami zwyczajnymi przysługiwało Ministrowi Sprawiedliwości RP (art.37).

Autonomia Śląska wynikająca z odmienności narodowościowej, kulturowej i gospodarczej regionu, w zamyśle rządu polskiego miała wspierać walkę propagandową, toczoną pomiędzy Polską a Niemcami w związku z plebiscytem, który miał zdecydować o przynależności Górnego Śląska do któregoś z tych państw.

Autonomia była bardzo szeroka (np. województwo śląskie zaciągnęło w 1931 roku kredyt od Stanów Zjednoczonych w wysokości 11 milionów dolarów bez pośrednictwa Polski). Od reszty ziem II Rzeczypospolitej dzieliły ich także różnice kulturowe oraz językowe uwarunkowane historią tego regionu.

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Do kompetencji Sejmu Śląskiego należały wszystkie ustawy związane z polską, autonomiczną częścią Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego, oprócz polityki zagranicznej i wojskowości.

W Autonomii Śląskiej organem władzy ustawodawczej był Sejm Śląski, natomiast organem wykonawczym była Śląska Rada Wojewódzka, na czele której stał wojewoda. Sprawy m.in. administracji szkolnej i skarbowej podlegały wojewodzie. Śląska Rada Wojewódzka pełniła funkcje kolegialnego organu wojewódzkiego, współdziałającego z wojewodą w sprawowaniu administracji.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Województwo śląskie było najmniejszym obszarowo województwem międzywojennej Polski. W skład województwa weszły części Górnego Śląska oraz części Śląska Cieszyńskiego. Powierzchnia górnośląska była trzy razy większa od części cieszyńskiej[9].

W 1921 roku miało obszar 4216 km². W 1938 roku, po włączeniu Zaolzia, powiększyło się o 805 km².

Dzieliło się na 8 powiatów (oraz jeden okręg miejski), 414 gmin wiejskich, 19 gmin miejskich oraz 9 miast.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Województwo śląskie było najlepiej rozwiniętym i najbogatszym województwem w przedwojennej Polsce. Jego gospodarka opierała się głównie na przemyśle górniczym i hutniczym. Z jego terenów w 1923 roku pochodziło 73% węgla wydobywanego na terenie Polski, 87,7% cynku, 71% stali i 99,7% ołowiu[10].

Duży udział w gospodarce województwa śląskiego posiadał kapitał niemiecki. Później pojawił się także kapitał francuski (m.in. polsko-francuska spółka Polskie Kopalnie Skarbowe „Skarboferm”), belgijski, a od 1926 roku także amerykański.

Z budżetu państwowego finansowano budowę niektórych linii kolejowych m.in. trasę Chorzów – Szarlej, Kalety – Podzamcze, budowę urzędów celnych i placówek straży granicznej, a także z budżetu państwa przeprowadzono regulację Odry, Olzy, Białki i Wisły do ujścia Przemszy[11] Ze Skarbu Śląskiego nie przekazywano środków na nakłady na rzecz obronności państwa (które pochłaniały ok. 1/3 budżetu Polski)[12]. Zgodnie ze Statutem Organicznym, Skarb Śląski przekazywał do budżetu centralnego środki w wysokości obliczanej według wzoru:

SSPO = \frac{DOSS}{2} - \frac{DOSP}{2} \cdot \frac{LCWS}{LCRP} , gdzie:

  • SSPO – środki, które Skarb Śląski oddaje na potrzeby ogólnopaństwowe
  • DOSS – dochód ogólny Skarbu Śląskiego z podatków i opłat, z wyjątkiem dodatków do podatków
  • DOSP – dochód ogólny Skarbu Państwa i Skarbu Śląskiego z podatków i opłat, z wyjątkiem dodatków do podatków
  • LCWS – ludność cywilna województwa śląskiego
  • LCRP – ludność cywilna państwa wraz z województwem śląskim

Wydatki Skarbu Śląskiego kształtowały się następująco (lata budżetowe)

  • 1926/27 – 79,06 mln zł[13]
  • 1927/28 – 95,05 mln zł[13]
  • 1928/29 – 91,91 mln zł[13]
  • 1932/33 – 82,464 mln zł
  • 1934/35 – 66,401 mln
  • 1935/36 – 77,805 mln
  • 1936/37 – 82,017
  • 1937/38 – 78,065 mln[14]
  • 1938/39 – 86,334 mln[14]

Dla porównania wydatki budżetowe państwa polskiego wyniosły w latach 1931/32 – 2467 mln zł; 1932/33 – 2245 mln zł; 1933/34 – 2231 mln[15].

Dochody Skarbu Śląskiego w roku budżetowym 1928/29 wyniosły 131 mln zł, a dla porównania dochody skarbu państwa polskiego (bez dochodów Skarbu Śląskiego) wyniosły w tym samym roku 2627 mln zł[16].

Zadłużenie Skarbu Śląskiego w 1938 r. wynosiło ponad 72 mln zł (w tym pożyczka amerykańska z 1.06.1928 r. w wysokości 11.200.000 dolarów wynosiła w 1938 roku 9.772.900 dolarów[17]), zadłużenie polskiego budżetu centralnego w 1937 roku wyniosło 4762 mln zł (wewnętrzne 2130 i zagraniczne 2632[18]).

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według danych ze spisu powszechnego przeprowadzonego w 1931 roku województwo śląskie miało 1 295 027 mieszkańców, co stanowiło wzrost o 169 499 osób w stosunku do poprzedniego spisu przeprowadzonego dziesięć lat wcześniej (wtedy było to 1 125 528 osób[19]). Na kilometr kwadratowy przypadało 307,2 osób, czyli ponad trzykrotnie więcej niż średnio w kraju. Na 100 mężczyzn przypadały 104,3 kobiety. Wyznaniowo przeważali katolicy (stanowili 92,3% mieszkańców), choć na Śląsku Cieszyńskim i w większych miastach stosunkowo dużo było także ewangelików. Podobnie jak w Wielkopolsce i na Pomorzu, również i na Śląsku mieszkało stosunkowo mało Żydów (18 938 - zaledwie 1,5%)[20].

Spis z 1931 roku nie pytał o przynależność narodową badanego. Zamiast tego badano język ojczysty populacji i tak w województwie śląskim zdecydowana większość, bo aż 1 195 635 osób przyznawało się do języka polskiego. Po niemiecku mówiło 90 545 osób, natomiast inne języki były ojczystymi dla znaczniej mniejszych grup mieszkańców. W przekroju powiatów tylko jeden powiat województwa śląskiego miał inną niż polskojęzyczna większość - był to powiat miejski Bielsko, w którym jedynie 43,4% mieszkańców mówiło po polsku (więcej mówiło po niemiecku). Powiat miejski Bielsko nie istniał wprawdzie w czasie trwania spisu w 1931 roku, ale wyniki tego spisu przedstawiono dopiero w 1935 roku i od razu zaktualizowano o zmiany administracyjne[21].

Jeśli chodzi o strukturę wiekową ludności to województwo śląskie cechowało się bardzo młodym społeczeństwem. 42,2% ludności było w wieku przedprodukcyjnym (0-19 lat), zaś zaledwie 4,3% było w wieku poprodukcyjnym (65 i więcej lat)[22].

W 1938 roku po przyłączeniu Zaolzia ludność województwa wzrosła o 227 400 mieszkańców.

Na Górnym Śląsku w momencie powstania województwa praktycznie nie było miejscowej polskiej inteligencji w przeciwieństwie do Śląska Cieszyńskiego. W efekcie to mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego zdominowali polską inteligencję województwa śląskiego[23].

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Miasta Liczba ludności1
Chorzów² 137 560
Katowice 133 780
Świętochłowice 26 706
Bielsko 19 785
Rybnik 19 268
Cieszyn 15 324
Tarnowskie Góry 13 582
Pszczyna 7 660
Lubliniec 5 566

Gminy wiejskie o miejskich uprawnieniach finansowych[edytuj | edytuj kod]

Gminy miejskie Liczba ludności1
Siemianowice Śląskie 38 322
Hajduki Wielkie 27 834
Nowy Bytom 24 000
Ruda 23 562
Nowa Wieś 21 700
Mysłowice 20 294
Lipiny 18 997
Janów 17 890
Łagiewniki 15 382
Bielszowice 15 144
Chorzów 15 100
Chropaczów 14 332
Radzionków 14 102
Szarlej 12 059
Kochłowice 12 000
Roździeń 11 860
Piekary Wielkie 11 725
Szopienice 11 050
Orzegów 10 029

Powiaty[edytuj | edytuj kod]

Powiaty Powierzchnia1
pszczyński 1072 km²
rybnicki 893 km²
lubliniecki 706 km²
cieszyński 664 km²
Powiat bielski 314 km²
tarnogórski 250 km²
katowicki 170 km²
świętochłowicki 83 km²
Królewska Huta² 8 km²
  • 1 – stan na 1929 rok
  • ² – w 1934 przemianowano miasto i powiat Królewska Huta na Chorzów

Wojewodowie śląscy[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ustawa Konstytucyjna z dnia 15 lipca 1920 r. zawierająca statut organiczny Województwa Śląskiego (Dz. U. z 1920 r. Nr 73, poz. 497).
  2. K. Popiołek, Śląskie dzieje, Warszawa – Kraków 1976, s. 357.
  3. Część literatury uznaje Śląsk Cieszyński za część Górnego Śląska.
  4. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 2 listopada 1939 r. o rozwiązaniu Sejmu i Senatu (M. P. Nr 245-251 z dnia 9 listopada 1939 r.). Sejm Śląski nie został uwzględniony, a jego sesje nie były zwoływane.
  5. Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 21 sierpnia 1944 r. o trybie powołania władz administracji ogólnej I-ej i II-ej instancji. (Dz. U. z 1944 r. Nr 2, poz. 8).
  6. Ustawa Konstytucyjna z dnia 6 maja 1945 r. o zniesieniu statutu organicznego województwa śląskiego. (Dz. U. z 1945 r. Nr 17, poz. 92).
  7. Edward Wieczorek: Spacery po Katowicach. Katowice: Urząd Miasta Katowice, 2003, s. 3. ISBN 1-59184-138-0.
  8. Województwo Śląskie 1918–1928. Informator i Przewodnik, Katowice wyd. Śląska Rada Wojewódzka w Katowicach, 1929 s. 110.
  9. Marzena Bochnak, Rola cieszyniaków w województwie śląskim (1922–1939). Zarys problematyki, „Pamiętnik Cieszyński”, t. 17, 2002, s. 91.
  10. Popiołek, Śląskie dzieje, s. 376.
  11. Województwo Śląskie 1918–1928. Informator i Przewodnik, Katowice wyd. Śląska Rada Wojewódzka w Katowicach, 1929 s. 140–187.
  12. „Historia gospodarcza Polski”, A. Jezierski, C. Leszczyńska, Warszawa, KeyText 2003, s. 333.
  13. 13,0 13,1 13,2 Województwo Śląskie 1918–1928. Informator i Przewodnik, Katowice wyd. Śląska Rada Wojewódzka w Katowicach, 1929 s. 213.
  14. 14,0 14,1 Planowane.
  15. Mały rocznik statystyczny, GUS 1938, s. 362 i 374.
  16. Mały rocznik statystyczny 1939, wyd. GUS, s. 371.
  17. Exposé Wojewody Śląskiego dr. Grażyńskiego wygłoszone na 20 posiedzeniu IV Sejmu Śląskiego w dniu 18 stycznia 1938 r., Katowice 1938, s.32
  18. Mały rocznik statystyczny, GUS 1938, s. 374 i 358.
  19. Popiołek, Śląskie dzieje, s. 375.
  20. "Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Województwo śląskie." - strona 20, tabela 10 (strona 54 w pliku PDF)
  21. Tamże, tabela 12
  22. Tamże, tabela 13.
  23. Marzena Bochnak, Rola cieszyniaków w województwie śląskim (1922–1939). Zarys problematyki, „Pamiętnik Cieszyński”, t. 17, 2002, s. 92.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Czesław Brzoza, Polska w czasach niepodległości i drugiej wojny światowej (1918–1945), Kraków 2003, ISBN 83-85719-61-X.
  • Józef Ciągwa, Autonomia Śląska (1922–1939), Katowice: Muzeum Śląskie, 1988. ISBN 83-85039-33-3.
  • Andrzej Drogoń, Autonomia województwa śląskiego w pracach Klubu Chrześcijańskiej Demokracji w I Sejmie Śląskim, Katowice 2003, ISBN 83-226-1218-4.
  • Jerzy Malec, Dorota Malec, Historia administracji i myśli administracyjnej, Kraków 2000, ISBN 83-233-1353-9.
  • „Mały rocznik statystyczny” nakładem Głównego Urzędu Statystycznego – 1933, (Concise Statistical Year-Book of Poland, Warsaw 1939).
  • Kazimierz Popiołek, Śląskie dzieje, Warszawa – Kraków 1976
  • Danuta Sieradzka, Samorząd komunalny Województwa Śląskiego 1922–1939, Katowice: Muzeum Śląskie, 1991. ISBN 83-85039-82-1.
  • Województwo Śląskie, pod. red. F. Serafina, Wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1996 (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach nr 1555).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikinews-logo.svg
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat Katowice: I Marsz Autonomii
Wikinews-logo.svg
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat Warszawa: manifestacja śląskich autonomistów

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]