Grzbiet Hawajski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Grzbiet Hawajski (ang. Hawaiian Ridge) – podmorski grzbiet oceaniczny z łańcuchem wysp wulkanicznych na Oceanie Spokojnym, w którego skład wchodzi Archipelag Hawajski (Wyspy zawietrzne, ang. Windward isles; kierunek SE–NW) i Grzbiet Cesarski (Góry Cesarskie[1], ang. Emperor seamount chain; kierunek S–N).

1
2
Grzbiet Hawajski
Łańcuch wysp wulkanicznych Archipelagu Hawajskiego (< 45 Ma) i podwodny Grzbiet Cesarski (45–80 Ma)[2][3]

Archipelag Hawajski znajduje w młodszej części grzbietu (wiek ok. 45 mln lat)[a]). Ciągnie się od wyspy Hawaiʻi do wysp Midway (stan Hawaje USA i Północno-Zachodnie Wyspy Hawajskie). Starsza część grzbietu (od Midway do Aleutów) to podwodny łańcuch Grzbietu Hawajskiego i Grzbiet Cesarski.

Grzbiet wciąż powstaje w wyniku przesuwania się płyty oceanicznej ponad aktywną plamą gorąca, co powoduje że Archipelag Hawajski jest jednym z najbardziej aktywnych regionów wulkanicznych[2][3][b]. Załamanie pomiędzy Grzbietem Hawajskim i Cesarskim wskazuje zmianę kierunku ruchu płyty pacyficznej.

Powstawanie łańcucha wulkanicznych wysp hawajskich[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej popularną hipotezę, dotyczącą geologicznej historii grzbietu hawajskiego, sformułował John Tuzo Wilson, kanadyjski geofizyk, pionier badań w dziedzinie tektoniki płyt, profesor University of Toronto[4]. Zgodnie z tą hipotezą wyspy łańcucha powstawały kolejno nad praktycznie nieruchomą plamą gorąca. Nowy aktywny wulkan stopniowo tracił aktywność wskutek jego przesuwania się na płycie dna oceanu – oddalania się poza zasięg oddziaływania pióropusza płaszcza[2][3].

Oddalająca się od plamy wyspa z wygasłym wulkanem ulega procesom wietrzenia i erozji, a następnie pogrąża się w oceanie. Łańcuch kolejno zatapianych w ten sposób wysp wulkanicznych utworzył grzbiet. Grzbiet podwodny o wieku ponad 45–50 mln lat (Grzbiet Cesarski, Emperor seamount chain) kieruje się na północ, co sugeruje, że wcześniej płyta przemieszczała się w tym kierunku[3].

Według nowszych badań (początek XXI w.) hipoteza dotycząca niezmiennego położenia plamy gorąca nie jest poprawna. Część geofizyków wyjaśnia załamanie się linii grzbietu hawajskiego ok. 50 mln lat temu nie zmianą kierunku ruchu płyty oceanicznej lecz zmianą położenia plamy[5], jednak nowsze pomiary wieku podwodnych wulkanów skłaniają do odrzucenia tej hipotezy[6].

1
2
Geologiczny proces powstawania i ewolucji łańcucha wysp wulkanicznych[2][3]
Po lewej:
pióropusz płaszcza tworzy pod skorupą plamę gorąca, nad którą tworzą się wulkany. Przesuwająca się płyta skorupy przenosi je na zachód, gdzie stopniowo erodują (tworząc grzbiet podwodny).
Po prawej:
Miejsce aktywnych wulkanów wyspy HawaiʻiMauna Loa (1) i Kīlauea (2) – zajmie w przyszłości Lōihi (3)

Współczesne wyspy łańcucha[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Hawaje (archipelag)#Wyspy.

Obecnie nad plamą gorąca znajdują się czynne wulkany, Mauna Loa[7] i Kīlauea[8]. Oddalają się od strefy ryftu zgodnie ze współczesnym kierunkiem i prędkością rozrastania się dna Oceany Spokojnego. Wiek jednej z najstarszych wysp tej gałęzi archipelagu, która jeszcze nie uległa zatopieniu (wyspa Kauaʻi), jest szacowany na ok. 5 mln lat. W przyszłości, gdy odsunie się na zachód wyspa Hawaiʻi, jej miejsce nad plamą zajmie Lōihi – obecnie wulkan podwodny.

1
Lawa z Kīlauea (2003 r.)
2
Stożek Mauna Kea (ostatnia erupcja ok. 3500 lat temu)

Uwagi

  1. Zobacz m.in. datowanie izotopowe skał, stratygrafia.
  2. Grzbiet Hawajski nie jest grzbietem śródoceanicznym, w którym zachodzi rozrastanie się płyty pacyficznej

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Atlas Świata. PWN Warszawa, 1962, s. 377–378.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 : „Tektonika płyt, teoria powstawania łańcuchów wysp wulkanicznych” (animacja) w: Encyklopedia multimedialna pwn.pl, dział „Ziemia”, CD 13 – „Nauki przyrodnicze”
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Książka Nowe spojrzenie na starą planetę Zmienne oblicze Ziemi (pol.). W: Księgarnia internetowa Wydawnictwa Naukowego PWN [on-line]. ksiegarnia.pwn.pl. [dostęp 2012-04-30]. s. 110 –130.
  4. 4,0 4,1 J. Tuzo Wilson (ang.). W: Encyclopedia Britannica [on-line]. ww.britannica.com. [dostęp 2012-07-07].
  5. 5,0 5,1 John A. Tarduno, Robert A. Duncan, David W.Scholl i wsp.: The Emperor Seamounts: Southward Motion of the Hawaiian Hotspot Plume in Earth's Mantle (ang.). W: Science, Volume 301, Issue 5636, pp. 1064-1069 (2003) [on-line]. [dostęp 2012-09-08].
  6. 6,0 6,1 Warren D. Sharp, David A. Clague: 50-Ma Initiation of Hawaiian-Emperor Bend Records Major Change in Pacific Plate Motion (ang.). W: Science, Volume 313, Issue 5791, pp. 1281-1284 (2006) [on-line]. adsabs.harvard.edu. [dostęp 2012-10-07].
  7. 7,0 7,1 Mauna Loa, Hawaii Elevation: 13,679 feet, 4169 meters (ang.). W: Peakbagger.com [on-line]. [dostęp 2012-09-08].
  8. 8,0 8,1 United States Geological Survey: Kīlauea – Perhaps the World's Most Active Volcano (ang.). [dostęp 2010-02-08].