III Koncert fortepianowy (Rachmaninow)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Główny, otwierający temat fortepianu.

Koncert fortepianowy nr 3 d-moll, Op. 30koncert skomponowany w 1909 r. przez Siergieja Rachmaninowa. Jest znany z powodu wyzwań technicznych i ekspresyjnych, jakie stawia przed wykonawcą. Cieszy się opinią jednego z najtrudniejszych do wykonania koncertów fortepianowych w kanonie muzyki poważnej.

Forma[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z klasyczną formą koncertu składa się z 3 części:

Fragment kadencji fortepianu (ossia)

1. Allegro ma non tanto (d-moll)

Pierwsza część koncertu krąży wokół diatonicznej melodii, która po krótkim czasie rozwija się w złożoną i figuracyjną. Drugi temat rozpoczyna się cichą wymianą pomiędzy orkiestrą a solistą, zanim całkowicie wpadnie w wolniejszy, durowy motyw. Czoło pierwszego tematu jest powtórzone przed ruchliwym i głośnym przetworzeniem rozpoczynającym się wirtuozowską toccatą i kończącym się w silnym i akordowym przebiegu. Całe przetworzenie jest podobne do kanonu, jak np. pasaż ósemkowy przechodzący z lewej do prawej ręki pianisty. Ta część posiada wiele dzikich kulminacji, szczególnie licznych w kadencji. Pierwszy temat powraca w pełnej formie tuż przed codą. Rachmaninow napisał dwie wersje tej kadencji: oryginalną akordową, którą oznacza się jako ossia i drugą, lżejszą w stylu toccaty. W swoim nagraniu koncertu użył drugiej wersji. Obie kadencje prowadzą do fragmentu solo granego przez flet, klarnet i róg, którym fortepian akompaniuje delikatnymi arpeggiami. W końcu fortepian na nowo prezentuje główny temat w pełnym brzmieniu i część zamyka się w wyciszającej codzie tutti.

2. Intermezzo: Adagio (fis-moll / Des-dur)

Drugą część rozpoczyna orkiestra i składa się ona z wielu wariacji na temat bardzo romantycznego motywu, które następują jedna po drugiej. Wkrótce melodia transponuje do klucza durowego, w którym jest drugi temat. Po przetworzeniu pierwszego motywu i powtórzeniu drugiego powraca główny motyw z pierwszej części zanim Intermezzo zostaje zamknięte przez orkiestrę w sposób podobny do wariacji ze wstępu. Na koniec fortepian w krótkim, urywanym i burzliwym kadencyjnym pasażu transponującym do tonacji ostatniej części atacca.
Wiele motywów z tej części przywodzi na myśl II Koncert Fortepianowy c-moll Rachmaninowa, szczególnie jego III część, zauważalnie rosyjską w charakterze.

3. Finale: Alla breve (d-moll → D-dur)

Ostania część koncertu jest szybka i pełna wigoru. Zawiera wariacje na temat wielu tematów użytych w pierwszej części; w ten sposób kompozytor zamyka koncert w cykl. Z drugiej strony, po ekspozycji dwóch tematów odstępuje od klasycznej formy sonatowej. Nie ma wyraźnego przetworzenia; ten fragment jest zastąpiony przez długą dygresję od durowego pierwszego tematu trzeciej części, do obu tematów części pierwszej. Następnie repryza powraca do tematów ostatniej części, tworząc toccatowe napięcie w pewnym sensie podobne do osii pierwszej części, lecz lżejsze i akompaniowane przez orkiestrę. Koncert jest zwieńczony triumfalną i gigantycznie rozbudowaną melodią drugiego tematu w D-dur. Dzieło kończy się charakterystycznym, 4-nutowym rytmem, takim sam jak II Koncert kompozytora – przez niektórych uważanym za muzyczny podpis Rachmaninowa[1].

Typowe wykonanie koncertu trwa około 40 minut.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Rachmaninow nad partyturą (1910)

Rachmaninow skomponował koncert w malowniczej rezydencji rodzinnej Iwanowce i ukończył ją 23 września 1909 r. W tym samym okresie stworzył m.in. I Sonatę Fortepianową i poemat symfoniczny „Wyspa Umarłych” (ang. The Isle of the Dead).

Pianiści czują respekt, czasem nawet strach przed tym dziełem. Józef Hofmann, pianista któremu kompozytor zadedykował dzieło, nigdy publicznie go nie wykonał twierdząc, że nie było one dla niego, a Gary Graffman rozpaczał, że nie nauczył się go jako uczeń, ponieważ był wtedy zbyt młody by czuć strach[2].

Koncert został po raz pierwszy wykonany 28 października 1909 r. z kompozytorem jako solistą i nowopowstałą New York Symphony Society dyrygowaną przez Waltera Damroscha. Kilka tygodni później zostało wykonane pod batutą Gustawa Mahlera. Partytura została wydana po raz pierwszy przez Gutheila w 1910 r.

Rachmaninow uważał III Koncert za swój ulubiony spośród wszystkich 4 twierdząc: Znacznie bardziej wolę Trzeci, co mój Drugi jest strasznie niewygodny do grania. Pomimo tego aż do lat 30. nie był popularny. Do jego rozsławienia przyczynił się Vladimir Horowitz.

Instrumentacja[edytuj | edytuj kod]

Koncert jest napisany na: 2 flety, 2 oboje 2 klarnety, 2 fagoty, 4 rogi, 2 trąbki, 3 puzony, tubę, kotły, bęben wielki, werbel, talerze orkiestrowe, fortepian i smyczki.

Wybrane nagrania[edytuj | edytuj kod]

Solista Dyrygent Orkiestra Firma nagraniowa Data nagrania Nośnik
Vladimir Horowitz Albert Coates London Symphony Orchestra HMV 1930 CD
Siergiej Rachmaninow Eugene Ormandy Orkiestra Filadelfijska RCA Red Seal 1939 CD
Vladimir Horowitz John Barbirolli New York Philharmonic Orchestra Label 1941 CD
Van Cliburn Kiril Kondrashin Symphony of the Air RCA Red Seal 1958 CD
Władimir Aszkenazi Andre Previn London Symphony Orchestra Decca 1973 CD
Martha Argerich Ricardo Chailly Deutsches Symphonie-Orchester Berlin Philips 1982 CD
Horacio Gutierrez Lorin Maazel Pittsburgh Symphony Orchestra Telarc 1991 CD

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Przewodnik koncertowy, Teresa Chylińska i in., wyd. PWM, Kraków 1991, str. 760-763.