Tuba

Tuba wł., en. - Tuba

Klasyfikacja naukowa

Aerofon piszczałkowy

Klasyfikacja popularna

dęty blaszany

Skala instrumentu

Podobne instrumenty

suzafon, helikon

Kompozytorzy i instrumentaliści

Øystein Baadsvik, Charles Dallenbach

Producenci

B&S, Yamaha, Cerveny

Tuba – instrument dęty blaszany z grupy aerofonów ustnikowych.

Największy i o najniższym stroju spośród tej rodziny instrumentów. Standardowa skala instrumentu (zakres dźwięków muzycznych) od $\underline{E}$ do $d$¹. Doświadczony instrumentalista potrafi uzyskać dźwięki od $\underline{\underline{A}}$ do $g$¹.

Tuba składa się z długiej rury rozpoczynającej się ustnikiem, wielokrotnie zwiniętej, rozszerzającej się stożkowo i zakończonej czarą głosową. W zależności od szeregu alikwotów wyróżniamy tuby basowe w stroju es i f oraz kontrabasowe w stroju b i c, choć wszystkie z nich są nietransponujące, tzn. w partyturze zapisywane są in C w kluczu basowym. Do współczesnej rodziny tub zaliczamy także eufonium, zwane niekiedy tubą barytonową lub tenorową.

Zazwyczaj tuby zwijane są w kształcie elipsy z czarą umieszczoną po prawej stronie grającego z systemem tłokowym lub zaworami obrotowymi. Pełną skalę chromatyczną uzyskuje się, naciskając odpowiednie wentyle i obniżając w ten sposób tony alikwotowe. Tuba basowa lub kontrabasowa o kształcie zaokrąglonym owijającym grającego zwana jest helikonem. Amerykańską odmianą helikonu jest instrument z dużym dźwięcznikiem, znajdującym się nad głową grającego. Skonstruowany został w 1898 r. według pomysłu kapelmistrza i kompozytora Johana Philippa Sousa i stąd nazwany suzafonem.

Tuba wagnerowska nie należy do rodziny tub. Ryszard Wagner, któremu w tetralogii Pierścień Nibelunga (wykonanej po raz pierwszy w 1876 roku) potrzebne było uroczyste, nieznanej dotąd jakości brzmienie – zasugerował zbudowanie instrumentu pośredniego pomiędzy rogiem a tubą. Instrument ten posiadał kształt tuby – lejkowaty ustnik – podobny do stosowanego w rogu i cztery wentyle przeznaczone do obsługiwania lewą ręką, ponieważ na tych tubach grali waltorniści.

Tuba

Tuba

Historia tuby

Historia tuby wiąże się ściśle z powstaniem pierwszych instrumentów dętych. Przodków tuby należy doszukiwać się w rzymskiej tubie zwanej tuba romana, jej odmianie z czasów rewolucji francuskiej tubie curva, a także rodzinie instrumentów zwanych cynkami do której należy serpent, oraz ofiklejda. W latach 20. XIX w., po wynalezieniu zaworu wielu producentów, m.in. „Stölzel” rozpoczęło produkcję dętych instrumentów zaworowych. Pomysł zbudowania tuby pierwszy wysunął Wilhelm Wiprecht – kapelmistrz armii pruskiej, a zrealizował go w 1835 r. producent instrumentów Johann Gottfried Moritz z Berlina. Pierwsza tuba – „Bass-tuba” – pruski patent numer 9121 z 12 września 1835 r. – wyposażona była w nowy typ zaworów, także opracowany przez Wiprechta i Moritza, nazywany Berliner Pumpe – krótki tłok zaworowy z dużą średnicą. Jej szereg harmoniczny rozpoczynał się od F, posiadała pięć zaworów obniżających tony składowe o 1, ½, 1½, ¾, 2½ tonu. W dziesięć lat po tubie basowej czeski konstruktor instrumentów dętych Vaclav Franc Červený zbudował tubę kontrabasową w stroju C i B. Użyto w niej zawory rotujące, wynalezione w roku 1832 przez Josefa Reidla z Wiednia. Obydwa systemy są w użyciu do dziś.

Pierwszą kompozycją wykorzystującą tubę jest „Uwertura Faust” Ryszarda Wagnera, skomponowana w 1840 r., ale wykonana dopiero w 1855 r. po znacznych poprawkach, dostosowujących ją do orkiestry.

Tuba basowa w orkiestrze symfonicznej po raz pierwszy wystąpiła w 1843 r. w „Latającym Holendrze” R. Wagnera, zaś tuba kontrabasowa w 1853–1854 r. w „Das Rheingold” tego samego kompozytora.

W muzyce współczesnej tuba awansowała do roli instrumentu solowego. Do wybitnych kompozytorów, których kompozycje są pierwszymi utworami na tubę solo należą Anglicy:

• Edward Elgar (1857–1934 r.)
• Imogen Holst (1907–1987 r.)
• Michael Tippet (1905 r.)
• Ralph Vaughan Williams (1872–1958 r.) – 'Tuba Concerto' f-moll, (1954 r.)

i inni:

• Paul Hindemith (1895–1963 r.) – 'Sonata for Tuba & Piano', (1955 r.)
• Krzysztof Penderecki – 'Kaprys na tubę', (1980 r.)

Tubiści korzystają także z licznych transkrypcji utworów pisanych na wiolonczelę, róg, puzon i kontrabas.

Linki zewnętrzne

• Zdjęcie tuby basowej
• Zdjęcie tuby marszowej – suzafonu
• Zdjęcie eufonium – tuby tenorowej