Jenisej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jenisej
Jenisej
Jenisej przed Krasnojarskiem
Lokalizacja Azja
 Rosja
Źródło połączenie Małego
i Wielkiego Jeniseju
w pobliżu miasta Kyzył
619,5 m n.p.m.
51°41′41″N 94°27′07″E/51,694722 94,451944
Ujście Ocean Arktyczny,
Morze Karskie
0 m n.p.m.
71°49′46″N 82°42′57″E/71,829444 82,715833
Długość 3487 km
Powierzchnia zlewni 2 580 000 km²
Średni przepływ 19 800 m³/s
mapa
mapa dorzecza Jeniseju
mapa dorzecza Jeniseju
Rzeki Azji

Jenisej (ros. Енисей, ewenk. Ионесси (Wielka woda), chak. Ким, tuw. Улуг-Хем (Wielka Woda), ket. Chuk, selk. Пӱӱл Тяас-қолд, nien. Енся’ ям’) - rzeka środkowej Syberii w azjatyckiej części Rosji. Jedna z największych rzek Azji i świata.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Powszechnie przyjęta nazwa Jenisej pochodzi od ewenkijskiego słowa Ионесси oznaczającego "Wielką wodę". Ponadto wśród mieszkańców Syberii popularne jest określenie Ojczulek Jenisej (ros. Енисей-батюшка).

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Umowny początek Jeniseju w pobliżu miasta Kyzył
Ujście Jeniseju (z lewej) i Obu do Morza Karskiego widziane z kosmosu

Długość Jeniseju od miejsca połączenia Małego i Wielkiego Jeniseju w pobliżu miasta Kyzył wynosi 3487 km, jednak uznając za przedłużenie Wielki Jenisej długość wzrasta do 4092 km, jeżeli mały - 4287 km, z kolei długość całego szlaku wodnego Ider gol-Selenga-jez. Bajkał-Angara-Jenisej osiąga 5500 km. Zlewnia Jeniseju obejmuje obszar 2,58 mln km² i jest drugą największą w Rosji (po zlewni Obu) oraz siódmą na świecie. Obszar ten charakteryzuje rzadko spotykana asymetria - jego prawobrzeżna część jest położona średnio aż 5/6 razy wyżej. Wynika to z faktu, iż Jenisej stanowi na środkowym i dolnym biegu naturalną granicę między Niziną Zachodniosyberyjską (część lewobrzeżna), a wyżynnymi i górzystymi obszarami Syberii Wschodniej. Płynąc na północ od Sajanów do Oceanu Arktycznego, wody Jeniseju pokonują wszystkie strefy klimatyczne Syberii, dzięki czemu u brzegów jednej rzeki są w stanie żyć wielbłądy i niedźwiedzie polarne.

Na odcinku pierwszych 188 km Jenisej określany jest mianem Górskiego (ros. Горный Енисей). Meandrując przez Kotlinę Tuwińską, dzieląc się krótkotrwale na odnogi oraz pokonując liczne brody, szerokość rzeki waha się od 100 do 650 m, głębokość od 4 do 12 metrów, zaś na brodach spada nawet do jednego metra. Za miejscowością Szagonar rozpoczyna się zbiornik retencyjny ograniczone zaporą Sajańsko-Szuszeńskiej Elektrowni Wodnej. Po połączeniu z rzeką Ciemczik, Jenisej skręca z zachodu na północ, by przez 290 km przebijać się przez Kotlinę Minusińską oraz góry Sajanu Zachodniego, w międzyczasie napotykając mniejszą Majnską Elektrownię Wodną. Od momentu, gdy do Jeniseju wpada Abakan, rozpoczyna się długi na 360 km zbiornik retencyjny utworzony na potrzeby Krasnojarskiej Elektrowni Wodnej. Pomiędzy Krasnojarskiem, a ujściem Angary dolina Jeniseju rozszerza się do 5 km, zaś koryto rzeczne - do 500 m. Kształt rzeki i jej otoczenia znacząco zmienia się, odkąd zasila ją Angara. Tam właśnie uwidocznia się charakterystyczny podział na nizinny lewy brzeg i górzysty prawy. Jenisej traci wówczas swój dotychczasowy górski charakter, rozlewając się na szerokość od 2500 do 5000 m, z kolei dolina liczy od 40 km u ujścia Dolnej Tunguzki do 150 km w Dudince. Występujące na tym odcinku głębokości wahają się w granicach 5-8,5 m, poniżej Dudinki wzrastają do 20-25 m. Za początek ujściowego odcinka rzeki uważa się przylądek Sopocznaja Karga, zaś za Ust-Portem rozpoczyna się delta rzeki. Na odcinku znajdujących się tam Wysp Brechowskich, koryto rzeki osiąga łącznie 50 km szerokości. Minąwszy je, Jenisej łączy się w jedno koryto przechodzące w Zatokę Jenisejską.

Hydrologia[edytuj | edytuj kod]

Jenisej zalicza się do rzek mieszanego zasilania z przewagą śnieżnego - niecałe 50%. Poza tym wody pochodzą z opadów - 36-38%, a także z wód podziemnych - do 16%, choć ze spadkiem wysokości ten odsetek się zmniejsza. Rzeka zamarza dopiero na odcinku nizinnym na początku października.

Przepływ u początków Jeniseju w Kyzyle wynosi 1009 m³/s[1], w rejonie Sajanogorska 1484 m³/s[2], w Krasnojarskiej Elektrowni Wodnej 2723 m³/s[3], w rejonie Krasnojarska 2864 m³/s[4], w pobliżu Jenisejska 7724 m³/s[5], po połączeniu z Podkamienną Tunguzką 10768 m³/s[6], w Igarce 18395 m³/s[7].

Największe dopływy Jeniseju:

Ponadto do Jeniseju uchodzi około 500 mniej lub bardziej znacznych rzek o łącznej długości 300 tys. km.[8]

Urbanizacja[edytuj | edytuj kod]

Port w Dudince

Miasta położone nad Jenisejem[edytuj | edytuj kod]

Kyzył, Szagonar, Sajanogorsk, Minusińsk, Abakan, Diwnogorsk, Krasnojarsk, Sosnowoborsk, Żeleznogorsk, Lesosibirsk, Jenisejsk, Igarka, Dudinka.

Pozostałe miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Czeriomuszki, Majna, Szuszenskoje, Ust-Abakan, Nowosiołowo, Beriozowka, Atamanowo, Kazaczinskoje, Turuchańsk, Kuriejka, Ust-Port, Karaul, Podtiosowo

Znaczenie gospodarcze[edytuj | edytuj kod]

Jenisej stanowi najważniejszy ze szlaków wodnych Kraju Krasnojarskiego używany m.in. do spławu drewna. Jest żeglowny na długości 3013 km od Sajanogorska do ujścia, co więcej na ostatnim odcinku do Igarki mogą kursować statki pełnomorskie. Głównymi portami na Jeniseju są: Abakan, Krasnojarsk, Striełka, Makłakowo, Jenisejsk, Turuchańsk, Igarka, Ust-Port. Na potrzeby transportu między poziomami Krasnojarskiej Elektrowni Wodnej skonstruowano unikalny podnośnik okrętów. Żeglugę śródlądową miał usprawniać wybudowany w XIX wieku Kanał Ob-Jenisejski, jednak obecnie jego znaczenie jest marginalne.

Jenisej jest najbardziej zasobną w wodę rzeką syberyjską, dzięki czemu posiada olbrzymi potencjał energetyczny, wykorzystywany przez liczne elektrownie wodne.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Енисей, река в Сибири // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Бурыкин А. А. Енисей и Ангара. К истории и этимологии названий гидронимов и изучению перспектив формирования географических представлений о бассейнах рек Южной Сибири // Новые исследования Тувы. 2011, № 2-3.


Przypisy