Korona austro-węgierska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Korona austro-węgierska
AHK 20 coronae 1910 reverse.jpg
złota moneta 20 koronowa z 1910
Państwo Austro-Węgry Austro-Węgry
Podział 1 korona = 100 halerzy
Monety 1, 2, 10, 20 halerzy, 1, 2, 5, 10, 20, 100 koron
Bank centralny Bank Austro-Węgierski (Oesterreichisch-Ungarische Bank)
Mennica Wiedeń, Kremnica
Napisy w językach Przedlitawii na banknocie 50 koron austro-węgierskich

Korona austro-węgierska – jednostka walutowa Austro-Węgier w latach 1892-1918.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Korona austro-węgierska została wprowadzona do obiegu w 1892 w związku z reformą walutową mającą zastąpić srebrnego guldena austriackiego. Ostra dysproporcja między guldenem mającym oparcie w srebrze (którego ceny były nieproporcjonalnie niższe od cen złota), a obcymi walutami opartymi na złocie przynosiła Austrii spore straty w handlu i wymianie międzynarodowej. Zjawisko to pogłębiło się na początku lat 70. XIX w., kiedy Niemcy i kraje skandynawskie również przyłączyły się do systemu waluty złotej. W tym okresie prawie wszystkie kraje Europy i USA przyjęły już system waluty złotej. Wprowadzenie nowej waluty opartej na złocie stało się więc dla Austro-Węgier nieodzowną koniecznością.

Guldeny wymieniano na korony w relacji 1:2[1]. Wymiana nie została przyjęta przez ludność monarchii z entuzjazmem i jeszcze przez wiele lat po wprowadzeniu korony wielu mieszkańców Austro-Węgier nadal liczyło w guldenach, do których byli przywiązani od dziesięcioleci. Korona o masie 5g odpowiadała 4.175 g srebra próby 835/1000[2] i dzieliła się w Austrii na 100 halerzy, na Węgrzech na 100 fillérów. Emitentem nowej waluty był powołany do życia w 1878 r., a utworzony w 1880 r. Bank Austro-Węgierski (Oesterreichisch-Ungarische Bank), który jednak nie był zobowiązany do wymiany emitowanych przez siebie banknotów na złoto[2]. W latach 1900-1918 bank ten emitował wspólne dla Przedlitawii i Zalitawii banknoty (do 1900 r. w obiegu były nadal stare banknoty guldenowe), oraz (w latach 1892-1918) odrębne monety: inne dla krajów austriackich, inne dla krajów Korony Św. Stefana.

Monety austriackie wybijane były w mennicach w Wiedniu (bez jakichkolwiek oznaczeń) i w Kremnicy (oznaczane literami KB)[2]. Na banknotach zwykle na awersie umieszczone były napisy w języku niemieckim i językach Przedlitawii, najczęściej w następującej kolejności: czeski, polski, rusiński, włoski, słoweński, chorwacki, serbski i rumuński. Na rewersie umieszczone były napisy w języku węgierskim. Węgrzy nie dopuszczali napisów w innych językach Zalitawii. Większość z nich była jednak umieszczona na awersie banknotów, czyli na stronie austriackiej, (chorwacki, serbski, rumuński i rusiński), z tego powodu, że narodowości te zamieszkiwały również Przedlitawię. Zabrakło jedynie napisów w języku słowackim, ponieważ Słowacy nie mieszkali w Przedlitawii.

W następstwie Wielkiej Wojny doszło do znacznego pogorszenia kursu korony i wyparcia z obiegu monet srebrnych i złotych przez pieniądz papierowy. W schyłkowych latach wojny z rynku pieniężnego zaczęły znikać nawet drobne monety wykonane z metali nieszlachetnych, co spowodowało wydanie monet halerzowych bitych z żelaza, a w końcu nawet dochodziło do tego, że rozrywano banknoty mniejszych nominałów na połówki lub ćwiartki, aby zrekompensować nimi brak bilonu. Wydatki wojenne Austro-Węgier były tylko w niewielkiej części finansowane z podatków, a większość funduszy pochodziła z obligacji wojennych. Rosło zadłużenie rządu, kładąc się cieniem na kondycję Banku Austro-Węgierskiego. Wartość pieniędzy pozostających w obiegu niemal eksplodowała z 3,4 miliardów koron w okresie poprzedzającym wybuch wojny, do 42,6 miliardów podczas trwania wojny. Pociągnęło to za sobą natychmiastowy szesnastokrotny wzrost cen w okresie trwania wojny. Władze doprowadziły do zwiększenia inflacji poprzez masowe drukowanie pieniędzy.

Banknoty[edytuj | edytuj kod]

Banknoty austro-węgierskie w walucie koronowej wyemitowane do rozpadu monarchii w 1918 r.[3]
Nominał Rok wydania Awers Rewers Autor projektu
1 korona 1916
AHK 1 1916 obverse.jpg
AHK 1 1916 reverse.jpg
Hans Schramm
2 korony 1914
AHK 2 1914 obverse.jpg
AHK 2 1914 reverse.jpg
Josef Pfeiffer
Rudolf Rössler
2 korony 1917
AHK 2 1917 obverse.jpg
AHK 2 1917 reverse.jpg
Rudolf Junk
Rudolf Rössler
10 koron 1900
AHK 10 1900 obverse.jpg
AHK 10 1900 reverse.jpg
Rudolf Rössler
10 koron 1904
AHK 10 1904 obverse.jpg
AHK 10 1904 reverse.jpg
Josef Pfeiffer
Rudolf Rössler
10 koron 1915
AHK 10 1915 reverse.jpg
AHK 10 1915 obverse.jpg
Josef Pfeiffer
20 koron 1900
AHK 20 1900 obverse.jpg
AHK 20 1900 reverse.jpg
Rudolf Rössler
20 koron 1907
AHK 20 1907 obverse.jpg
AHK 20 1907 reverse.jpg
Josef Pfeiffer
Rudolf Rössler
20 koron 1913
AHK 20 1913 obverse.jpg
AHK 20 1913 reverse.jpg
Josef Pfeiffer
25 koron 1918
AHK 25 1918 obverse.jpg
AHK 25 1918 reverse.jpg
Rudolf Rössler
50 koron 1902
AHK 50 1902 obverse.jpg
AHK 50 1902 reverse.jpg
Rudolf Rössler
50 koron 1914
AHK 50 1914 obverse.jpg
AHK 50 1914 reverse.jpg
Josef Pfeiffer
100 koron 1902
AHK 100 1902 obverse.jpg
AHK 100 1902 reverse.jpg
László Hegedűs
100 koron 1910
AHK 100 1910 obverse.jpg
AHK 100 1910 reverse.jpg
Koloman Moser
100 koron 1912
AHK 100 1912 obverse.jpg
AHK 100 1912 reverse.jpg
Josef Pfeiffer
200 koron 1918
AHK 200 1918 obverse.jpg
AHK 200 1918 reverse.jpg
Rudolf Rössler
1000 koron 1902
AHK 1000 1902 obverse.jpg
AHK 1000 1902 reverse.jpg
Heinrich Lefler
Rudolf Rössler
10000 koron 1902
AHK 10000 1918 obverse.jpg
AHK 10000 1918 reverse.jpg
Heinrich Lefler
Rudolf Rössler

Po rozpadzie monarchii[edytuj | edytuj kod]

Korona austro-węgierska obowiązywała na całym terytorium monarchii do 1918, a w samej Austrii (po rozpadzie Austro-Węgier po I wojnie światowej) – do 20 grudnia 1924, kiedy zastąpił ją szyling austriacki (wymieniany po kursie 10.000 koron = 1 szyling). W samej Austrii od marca 1919 r. banknoty koronowe były stemplowane nadrukiem Deutschösterreich, aby odróżnić je od banknotów używanych nadal w krajach sukcesyjnych monarchii, które już wcześniej wdrożyły takie procedury (Królestwo SHS w styczniu 1919 r., a Czechosłowacja w lutym). Nie udało się jednak doprowadzić do stabilizacji kursu korony. Wymiana korony na szylingi spowodowana była szalejącą hiperinflacją, która wymknęła się spod kontroli latem 1921 r., i gwałtownym spadkiem wartości korony. Na sytuację tę wpłynęła klęska Austro-Węgier w wojnie, załamanie się produkcji przemysłowej i klęska nieurodzaju w rolnictwie. Na dodatek gospodarka austriacka musiała dopasować się do nowych warunków polityczno-gospodarczych stworzonych przez upadek monarchii i utratę większości terytorium tego do niedawna rozległego kraju: mała Austria została odcięta od krajowych źródeł surowców, które teraz musiała sprowadzać z zagranicy. Podobnie zmuszona została do importu energii i żywności. Subsydia na żywność, wydatki administracyjne i zasiłki socjalne w znacznym stopniu obciążały budżet młodej republiki i prowadziły do nieustannego powiększania się deficytu finansowego, co z kolei prowadziło do dewaluacji korony i galopującej inflacji. Doszło do tego, że w 1922 r. Austriacy zaczęli drukować banknoty o nominale 500 tysięcy koron.

Banknot tysiąckoronowy z nadrukiem Deutschösterreich

Banknoty w walucie koronowej wydane w Austrii po rozpadzie Austro-Węgier w 1918 r. i będące środkiem płatniczym jedynie na terytorium Republiki Austrii:

  • 1 korona (1922)
  • 2 korony (1922)
  • 10 koron (1922)
  • 20 koron (1922)
  • 100 koron (1922)
  • 1000 koron (1922)
  • 5000 koron (1922)
  • 10 000 koron (1924)
  • 50 000 koron (1922)
  • 100 000 koron (1922)
  • 500 000 koron (1922).

Korona austro-węgierska była w użyciu także w państwach powstałych po rozpadzie Austro-Węgier (w Polsce używana była na terenie Galicji, Śląska Cieszyńskiego i południowej części byłej Kongresówki znajdującej się w latach 1915-1918 pod okupacją austriacką) do czasu wprowadzenia tam własnych walut narodowych (korony czechosłowackiej w 1919, w 1920 serbskiego dinara, później przekształconego w dinar jugosłowiański i w 1927 węgierskiego pengő). Na Węgrzech i w Królestwie Serbów, Chorwatów i Słoweńców bezpośrednio przed wprowadzeniem nowych środków płatniczych w obiegu były przestemplowane banknoty koron austro-węgierskich nazywane odpowiednio koronami węgierskimi i koronami serbochorwacko-słoweńskimi.

W Polsce decyzją Sejmu z 15 stycznia 1920 ustalono kurs wymiany na 100 koron za 70 marek polskich. Wymianę zakończono w maju 1920.

Monety[edytuj | edytuj kod]

W tabeli przedstawione są wszystkie monety austriackie w walucie koronowej wybijane w latach 1892-1918 z pominięciem złotej 20 koronówki z wizerunkiem cesarza Karola I. Moneta ta została wybita w 1918 r. w nakładzie 2 tys. egzemplarzy (złoto próby 900, waga 6,775 g), a następnie przetopiona. Zachował się jeden egzemplarz tej najprawdopodobniej najrzadszej monety austriackiej[4].

Monety austriackie w walucie koronowej, 1892-1918[5][6]
Nominał Rok wydania Materiał Waga Wizerunek Nominał Rok wydania Materiał Waga Wizerunek
1 halerz 1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899, 1900, 1901, 1902, 1903, 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, 1915, 1916 brąz 1,66 g
AHK 1 heller 1899 reverse.jpg
1 halerz 1916 (jak poprzednie, lecz z herbem Austrii, zamiast dotychczasowego Habsburgów na piersi orła) brąz 1,66 g
AHK 1 heller 1916 fess shield obverse.jpg
2 halerze 1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899, 1900, 1901, 1902, 1903, 1904, 1905, 1906, 1907, 1908, 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, 1915 brąz 3,32 g
AHK 2 heller 1893 reverse.jpg
2 halerze 1916, 1917, 1918 żelazo 2,77 g
AHK 2 heller 1917 fess shield reverse.jpg
10 halerzy 1892, 1893, 1894, 1895, 1907, 1908, 1909, 1910, 1911 nikiel 3,0 g
AHK 10 heller 1892 reverse.jpg
10 halerzy 1915, 1916 miedzionikiel 3,0 g
AHK 10 heller 1915 reverse.jpg
10 halerzy 1916 (jak poprzednia, lecz z uproszczonym herbem Habsburgów na piersi orła) miedzionikiel 3,0 g
AHK 10 heller 1916 fess shield obverse.jpg
20 halerzy 1892, 1893, 1894, 1895, 1907, 1908, 1909, 1911, 1914 nikiel 4,0 g
AHK 20 heller 1893 reverse.jpg
20 halerzy 1916, 1917, 1918 żelazo 3,33 g
AHK 20 heller 1918 reverse.jpg
1 korona 1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899, 1900, 1901, 1902, 1903, 1904, 1905, 1906, 1907 srebro 835 5,0 g
AHK 1 corona 1901 reverse.jpg
1 korona 1908 (60 rocznica panowania Franciszka Józefa I) srebro 835 5,0 g
AHK 1 corona 1908 60th anniversary reverse.jpg
1 korona 1912, 1913, 1914, 1915, 1916 (jak 1 korona z lat 1892-1907, lecz ze zmienionym wizerunkiem cesarza Franciszka Józefa I) srebro 835 5,0 g
AHK 2 coronae 1913 obverse.jpg
2 korony 1912, 1913 srebro 835 10,0 g
AHK 2 coronae 1913 reverse.jpg
5 koron 1900, 1907 srebro 900 24,0 g
AHK 5 coronae 1900 reverse.jpg
5 koron 1908 (60 rocznica panowania Franciszka Józefa I) srebro 900 24,0 g
AHK 5 coronae 1908 60th anniversary reverse.jpg
5 koron 1909 (jak 5 koron z 1907 r., lecz z powiększonym wizerunkiem Franciszka Józefa I) srebro 900 24,0 g
AHK 5 coronae 1909 Schwartz obverse.jpg
10 koron 1892, 1893, 1896, 1897, 1905, 1906 złoto 900 3,3875 g
AHK 10 coronae 1896 reverse.jpg
10 koron 1908 (60 rocznica panowania Franciszka Józefa I) złoto 900 3,3875 g
AHK 10 coronae 1908 60th anniversary reverse.jpg
10 koron 1909 (jak monety z lat 1892-1906, lecz ze zmienionym wizerunkiem Franciszka Jozefa I) złoto 900 3,3875 g
AHK 10 coronae 1909 Marschall obverse.jpg
10 koron 1909, 1910, 1911, 1912 (jak poprzednia, lecz z powiększonym wizerunkiem Franciszka Józefa I) złoto 900 3,3875 g
AHK 10 coronae 1912 obverse.jpg
20 koron 1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899, 1900, 1901, 1902, 1903, 1904, 1905 złoto 900 6,7751 g
AHK 20 coronae 1905 reverse.jpg
20 koron 1908 (60 rocznica panowania Franciszka Józefa I) złoto 900 6,7751 g
AHK 20 coronae 1908 60th anniversary reverse.jpg
20 koron 1909 (jak monety z lat 1892-1905, lecz ze zmienionym wizerunkiem Franciszka Józefa I) złoto 900 6,7751 g
AHK 20 coronae 1909 Marschall obverse.jpg
20 koron 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, 1915, 1916 (jak monety z lat 1892-1905, lecz z powiększonym wizerunkiem Franciszka Józefa I) złoto 900 6,7751 g
AHK 20 coronae 1910 obverse.jpg
20 koron 1916 (jak poprzednia, lecz z uproszczonym herbem Habsburgów na piersi orła) złoto 900 6,7751 g
AHK 20 coronae 1916 reverse.jpg
100 koron 1908 (60 rocznica panowania Franciszka Józefa I) złoto 900 33,8753 g
AHK 100 coronae 1908 60th anniversary reverse.jpg
100 koron 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, 1915 złoto 900 33,8753 g
AHK 100 coronae 1915 reverse.jpg

Przypisy

  1. Dr Helmut Jungwirth: 2500 Jahre Geldgeschite, broszura Narodowego Banku Austrii i Muzeum Pieniądza, str. 19
  2. 2,0 2,1 2,2 Józef Szwagrzyk: Pieniądz na ziemiach polskich X-XX w., Wrocław 1990, str. 274
  3. Austriacki Bank Narodowy
  4. Schön Günter i Schön Gerhard: Welt Münzkatalog, 20. & 21. Jahrhundert, 1900-2008, str. 1456
  5. Chester Krause, Clifford Mishler: Standard Catalog of World Coins, 19th Century Edition, 1801-1900
  6. 2010 Standard Catalog of World Coins 1901-2000, Iola 2009, str. 122-125

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • 2010 Standard Catalog of World Coins 1901-2000, Iola 2009, Krause Publications. ISBN 978-0-89689-814-1
  • Dr Helmut Jungwirth: 2500 Jahre Geldgeschite, broszura Narodowego Banku Austrii i Muzeum Pieniądza (Oesterreichische Nationalbank und Geldmuseum), ok. 1990 r.
  • Chester Krause, Clifford Mishler: Standard Catalog of World Coins, 19th Century Edition, 1801-1900, Iola 1997, ISBN 0-87341-427-6
  • Schön Günter i Schön Gerhard: Welt Münzkatalog, 20. & 21. Jahrhundert, 1900-2008, Monachium 2009, Battenberg Verlag. ISBN 978-3-86646-036-2
  • Józef Szwagrzyk: Pieniądz na ziemiach polskich X-XX w., Wrocław 1990, Ossolineum. ISBN 83-04-01123-9
  • Austriacki Bank Narodowy