Franciszek Józef I

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy cesarza Austrii i króla Węgier. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Franciszek Józef I
Franz Joseph I
I. Ferenc József

z Bożej łaski cesarz Austrii, apostolski król Węgier, król Czech, Dalmacji, Chorwacji, Slawonii, Galicji, Lodomerii i Ilyrii, król Jerozolimy etc, etc...
Pietzner, Carl (1853-1927) - Emperor Franz Josef I - ca 1885.jpg
Wappen Kaiser Franz Joseph I.png
Cesarz Austrii
Okres panowania od 2 grudnia 1848
do 21 listopada 1916
Poprzednik Ferdynand I Habsburg
Następca Karol I Habsburg
Król Węgier
Koronacja 8 czerwca 1867
Okres panowania od 2 grudnia 1848
do 21 listopada 1916
Poprzednik Ferdynand I Habsburg
Następca Karol I Habsburg
Król Czech
Okres panowania od 2 grudnia 1848
do 21 listopada 1916
Poprzednik Ferdynand I Habsburg
Następca Karol I Habsburg
Dane biograficzne
Dynastia Habsbursko-Lotaryńska
Urodziny 18 sierpnia 1830
Wiedeń
Śmierć 21 listopada 1916
Wiedeń
Ojciec Franciszek Karol Habsburg
Matka Zofia Wittelsbach
Żona Elżbieta Bawarska
Dzieci Zofia
Gizela
Rudolf
Maria Waleria
Odznaczenia
Order Złotego Runa (Austria) Krzyż Wielki Orderu św. Stefana Krzyż Wielki Orderu Marii Teresy Kawaler Wielkiego Krzyża Orderu Leopolda Order Żelaznej Korony I kl. (Austro-Węgry) Order Franciszka Józefa - Kawaler Krzyża Wielkiego Wielki Mistrz Orderu Elżbiety (Austria) Signum Laudis Wojskowy Order Maksymiliana Józefa (Królestwo Bawarii) Order Świętych Cyryla i Metodego (Bułgaria) Krzyż Wielki Orderu Daniła I (Czarnogóra) Krzyż Wielki z kollaną Królewskiego Orderu Kalākaua (Królestwo Hawajów) Krzyż Wielki Królewskiego Orderu Kamehamehy I (Królestwo Hawajów) Krzyż Wielki Orderu Ludwika (Wielkie Księstwo Hesji) Order Lwa Norweskiego Krzyż Wielki z kollaną Konstantyńskiego Orderu Wojskowego św. Jerzego (Księstwo Parmy) Order Czarnego Orła (Prusy) Krzyż Wielki Orderu Czerwonego Orła (Prusy) Pour le Mérite Order św. Jerzego – IV klasy (Imperium Rosyjskie) Krzyż Wielki Orderu Wojskowego św. Henryka (Królestwo Saksonii) Order Podwiązki (Wielka Brytania) Królewski Order Wiktorii Królewski Łańcuch Wiktorii (Wielka Brytania) Najwyższy Order Zwiastowania Najświętszej Marii Panny (Order Annuncjaty) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Świętych Maurycego i Łazarza (Królestwo Włoch) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Korony Włoch Baliw Wielkiego Krzyża Honoru i Dewocji Kawaler Wielkiego Krzyża Orderu Bożogrobców
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Franciszek Józef I, niem. Franz Joseph I, węg. I. Ferenc József (ur. 18 sierpnia 1830 w pałacu Schönbrunn koło Wiednia, zm. 21 listopada 1916 tamże) – przedstawiciel domu habsbursko-lotaryńskiego, od 1848 cesarz Austrii i apostolski król Węgier (koronowany w 1867).

Oficjalny tytuł (po 1867)[edytuj | edytuj kod]

Franciszek Józef I z Bożej Łaski cesarz Austrii,
apostolski król Węgier,
król Czech, Dalmacji, Chorwacji, Slawonii, Galicji, Lodomerii i Ilyrii,
król Jerozolimy etc, etc...
arcyksiążę Austrii,
wielki książę Toskanii i Krakowa,
książę Lotaryngii, Salzburga, Styrii, Karyntii, Krainy i Bukowiny,
wielki książę Siedmiogrodu,
margrabia Moraw,
książę Górnego i Dolnego Śląska, Modeny, Parmy, Piacenzy, Guastalli, Oświęcimia i Zatora,
Cieszyna, Frulii, Raguzy i Zadaru,
uksiążęcony hrabia Habsburga i Tyrolu, Kyburga, Gorycji i Gradiszki,
książę Trydentu i Brixen,
margrabia Łużyc Dolnych i Górnych oraz Istrii,
hrabia Hohenembs, Feldkirch, Bregenz, Sonnenbergu,
pan Triestu, Cattaro i Marchii Słoweńskiej,
wielki wojewoda województwa Serbii, etc, etc, ...

W oryginale:

Von Gottes Gnaden Kaiser von Österreich;
Apostolischer König von Ungarn;
König von Böhmen, von Dalmatien, Kroatien, Slawonien, Galizien, Lodomerien und Illyrien;
König von Jerusalem etc.
Erzherzog von Österreich;
Großherzog von Toskana und Krakau;
Herzog von Lothringen, von Salzburg, Steier, Kärnten, Krain und der Bukowina;
Großfürst von Siebenbürgen;
Markgraf von Mähren;
Herzog von Ober- und Nieder-Schlesien, von Modena, Parma, Piacenza und Guastalla,
von Auschwitz und Zator, von Teschen, Friaul, Ragusa und Zara;
gefürsteter Graf von Habsburg und Tirol, von Kyburg, Görz und Gradiska;
Fürst von Trient und Brixen;
Markgraf von Ober- und Nieder-Lausitz und in Istrien;
Graf von Hohenembs, Feldkirch, Bregenz, Sonnenberg etc.;
Herr von Triest, von Catarro und auf der windischen Mark;
Großwoiwode der Woiwodschaft Serbien etc. etc.

1830-1848. Przerwana młodość[edytuj | edytuj kod]

Franciszek Józef I przepasany wstęgą Orderu Marii Teresy

Franciszek Józef był najstarszym synem arcyksięcia Franciszka Karola, brata i następcy cesarza Ferdynanda I oraz Zofii Wittelsbach, księżniczki bawarskiej. Miał czworo rodzeństwa:

Wychowywał się w pałacu Schönbrunn, odebrał staranne wykształcenie (posługiwał się kilkoma językami; umiał także wypowiedzieć kilka słów po polsku, choć w oficjalnych kontaktach używał tylko niemieckiego i węgierskiego) oraz już w młodych latach przeszedł szkolenie wojskowe.

Dramatyczne wydarzenia Wiosny Ludów w monarchii habsburskiej uświadomiły otoczeniu cesarskiemu konieczność zmian. Cesarz Ferdynand I, zwany Dobrotliwym, był bowiem osobą chorą, o bardzo ograniczonych możliwościach umysłowych i nie sprawującą praktycznie władzy. Zdecydowano się zatem skłonić Ferdynanda do abdykacji. W takiej sytuacji korona przypadałaby wg zasad dziedziczenia jego bratu, Franciszkowi Karolowi. Zgodzono się jednak co do tego, że tron powinna objąć osoba młoda i pozbawiona zobowiązań wobec zrewoltowanych ludów monarchii. W takiej sytuacji Franciszek Karol zrezygnował z korony na rzecz swego najstarszego syna, Franciszka Józefa (początkowo nowy monarcha miał być znany jako Franciszek II, ale uznano, że Franciszek Józef sygnalizuje rozpoczęcie nowego rozdziału).

2 grudnia 1848, w przypadkową rocznicę koronacji cesarskiej Napoleona I, w pałacu biskupim w Ołomuńcu osiemnastoletni Franciszek Józef I został proklamowany Cesarzem Austrii.

1848-1852. W dobie Wiosny Ludów[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym zadaniem nowego cesarza było stłumienie wstrząsających cesarstwem rewolucji. Stopniowo udało mu się uspokoić sytuację w większości krajów cesarstwa; w marcu 1849 roku rozwiązał obradujący w Kromieryżu sejm austriacki. Najpoważniejsze problemy wiązały się z sytuacją na Węgrzech, gdzie trwało powstanie. Franciszek Józef był zmuszony prosić o pomoc cara Rosji, Mikołaja I. Na Węgry wkroczyła armia rosyjska pod dowództwem feldmarszałka Iwana Paskiewicza. Stłumienie do jesieni 1849 roku tego ruchu pozwoliło mu umocnić swoją władzę. Wydany w 1851 roku Patent sylwestrowy cofał ustępstwa konstytucyjne z okresu Wiosny Ludów i kierował Austrię z powrotem na tory absolutyzmu.

1852-1867. Dwie pierwsze dekady[edytuj | edytuj kod]

Cesarz Franciszek Józef I
w stroju paradnym formacji feldjegrów (strzelców polnych)
Witraż w kościele w Kutnej Horze, upamiętniający wizytę cesarza

18 lutego 1853 roku dokonano w Wiedniu zamachu na cesarza. Zamachowcem był węgierski anarchista János Libenyi. Na pamiątkę ocalenia życia monarchy wzniesiono kościół wotywny.

Poszukiwania żony dla cesarza, w które zaangażowana była głównie matka Franciszka Józefa, Zofia, zakończyły się powodzeniem latem 1853 roku. Jego małżonką miała zostać Helena, księżniczka bawarska z rodu Wittelsbach. Jednak wydarzenia potoczyły się inaczej. Młody cesarz zakochał się z wzajemnością w jej rodzonej siostrze Elżbiecie, znanej również jako Sissi. Zaowocowało to małżeństwem. Dość bliskie pokrewieństwo (Zofia również pochodziła z tego rodu) nie stanowiło dla matki cesarza przeszkody, niemniej konieczne było uzyskanie papieskiej dyspensy. Ślub odbył się 24 kwietnia 1854 roku w wiedeńskim kościele Augustianów. Z małżeństwa miał czwórkę dzieci: arcyksięcia Rudolfa oraz Zofię, Gizelę i Marię Walerię.

W 1854 roku, w czasie wojny krymskiej Austria pośrednio wystąpiła przeciw Rosji. Był to poważny błąd polityczny. Okupacja Mołdawii i Wołoszczyzny nie przyniosła – oprócz ogromnych wydatków – żadnych skutków dla cesarstwa, a stosunki Franciszka Józefa z nowym władcą Rosji, Aleksandrem II, zamiast przyjacielskich były co najmniej chłodne. Zimą, demonstrując przynależność Lombardii i Wenecji do cesarstwa, odbył wraz z żoną podróż po tych krajach.

W 1859 roku Franciszek Józef mianował Polaka Agenora Gołuchowskiego ministrem spraw wewnętrznych. Zaplanował on reformę cesarstwa w duchu daleko idącego federalizmu. Zasady te zawierał tzw. dyplom październikowy. Jednak już w 1861 roku, pod wpływem opinii kół konserwatywnych, został wydany tzw. patent lutowy, który znacznie ograniczał kompetencje sejmów poszczególnych krajów.

Franciszek Józef I ozdobiony Orderem Złotego Runa

Równocześnie postępuje upadek przewodniej roli Austrii w Związku Niemieckim. Obrady zwołanego po raz ostatni przez cesarza Austrii sejmu ukazały niechęć Prus do polityki cesarza. Król Prus Wilhelm I Hohenzollern nie przyjechał na sejm, a Otto von Bismarck dążył do usunięcia Austrii ze Związku. W wyniku działań wojennych z Francją i Piemontem w 1866 roku Austria utraciła Wenecję na rzecz Włoch, przegrała również wojnę z Prusami o pozycję hegemona w Związku Niemieckim, który został rozwiązany. Klęska ta uświadomiła Franciszkowi Józefowi konieczność bardzo radykalnych zmian dla ratowania monarchii.

1867-1889. Władca monarchii konstytucyjnej[edytuj | edytuj kod]

Franciszek Józef, aby ratować państwo Habsburgów, zmuszony został do porozumienia się z Węgrami. W 1867 powstały dualistyczne Austro-Węgry, a 8 czerwca 1867 cesarz został koronowany koroną świętego Stefana na "Apostolskiego Króla Węgier", uznając tym samym równość Węgier wobec Cesarstwa Austrii. Na mocy ugody Austria i Węgry miały osobne parlamenty i rządy, jednak wspólne były trzy ministerstwa: spraw zagranicznych, wojny i finansów (to ostatnie opłacało koszty dwóch pierwszych). Wobec wojny francusko-pruskiej Franciszek Józef zajął neutralne stanowisko. W latach 1872-1873 doszło do zbliżenia z Rzeszą i Rosją, co znalazło swój wyraz w Sojuszu Trzech Cesarzy. Podczas kongresu berlińskiego Austria uzyskała zgodę na okupację Bośni i Hercegowiny, co może być przykładem na niezdecydowaną politykę cesarza – zamiast z całą siłą poprzeć ruchy południowosłowiańskie, bądź wystąpić razem z Turcją przeciw Rosji, Franciszek Józef zadowala się okupacją biednego obszaru, pogłębiając niechęć żywioną do Austrii ze strony ludności południowosłowiańskiej. Efektem wzrostu zagrożenia ze strony Rosji na Bałkanach było zawarcie sojuszu wojskowego z Niemcami (1879), do którego trzy lata później przystąpiły Włochy. Uformowało się w ten sposób Trójprzymierze, jeden z dwóch wielkich bloków militarnych w Europie.

We wrześniu 1880 roku cesarz odbył podróż do Galicji. Został owacyjnie przyjęty przez mieszkańców oraz obiecał pomóc w restauracji Zamku Królewskiego na Wawelu. Szokiem dla cesarza było morderstwo jego żony Elżbiety Bawarskiej (1898) oraz domniemane samobójstwo Rudolfa w Mayerlingu. Następcą tronu został brat cesarza, arcyksiążę Karol Ludwik. Z kolei po śmierci Karola następcą tronu został jego syn, arcyksiążę Franciszek Ferdynand. W sierpniu jako najstarszy i najczcigodniejszy monarcha świata chrześcijańskiego zgłosił po raz ostatni w historii veto (tzw. ekskluzywę) w czasie konklawe. W imieniu cesarza veto do wyboru kardynała Rampolli zgłosił kardynał Jan Puzyna, biskup krakowski.

1889-1916. Ostatnie lata[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Franciszka Józefa w Wiedniu
Złota 20-to koronówka z 1910 roku z wizerunkiem Franciszka józefa

W czerwcu 1908 roku obchodził 60. rocznicę wstąpienia na tron, co świętowano bardzo uroczyście. Zjawiło się wtedy w Wiedniu z życzeniami wiele koronowanych głów z całej Europy, by wymienić tylko króla Anglii Edwarda VII czy wszystkich książąt niemieckich na czele z Wilhelmem II, Cesarzem Niemiec. Hołd ten znacznie umocnił prestiżowo Austro-Węgry, popadające jednak coraz silniej w zależność od Niemiec.

Jesienią tego roku Austro-Węgry ogłosiły aneksję Bośni i Hercegowiny. Doprowadziło to do zaostrzenia sytuacji na Bałkanach. Kilka lat później, 28 czerwca 1914 roku w Sarajewie zabity zostaje następca tronu Franciszek Ferdynand. 28 lipca Austria wypowiedziała Serbii wojnę, co w konsekwencji doprowadziło do wybuchu I wojny światowej. Informację o wybuchu wojny cesarz przekazał swoim poddanym w proklamacji „Do Moich Ludów”.

Krypta Cesarska w Kościele Kapucynów, wiązanki ulubionych fiołków alpejskich na katafalku Cesarza

Franciszek Józef zdawał sobie sprawę, że wojna źle rokuje dla monarchii Habsburgów i podobno tuż przed śmiercią zamierzał zawrzeć z państwami Trójporozumienia pokój za wszelką cenę. Znane są jego słowa, że monarchia idzie na dno, ale przynajmniej z honorem. Jednym z ostatnich dokumentów, jakie podpisał, był akt 5 listopada, powołujący samodzielne państwo polskie pod patronatem Niemiec i Austro-Węgier.

Zmarł 21 listopada 1916 w pałacu Schönbrunn. Pochowany został w krypcie cesarskiej pod Kościołem Kapucynów, między swoją żoną a synem.

Ocena panowania[edytuj | edytuj kod]

Jego panowanie przyniosło Austrii prawie pół wieku pokoju, ale uzależniło ją politycznie od Niemiec.

O poważaniu, jakim cieszył się w społeczeństwie Franciszek Józef I, świadczy to, że przed 50-leciem panowania cesarz poprosił swoich poddanych, aby w ramach prezentu wysłali mu pocztówki z widokami swoich rodzinnych miejscowości. 2 grudnia 1898 otrzymał około 10 mln kartek pocztowych[1].

Najbardziej widocznym pomnikiem cesarza jest wygląd Wiednia – stolica monarchii została gruntownie przebudowana, stając się prawdziwą europejską metropolią.

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Prapradziadkowie

cesarz rzymski
Franciszek I Lotaryński
(1708-1765)
∞ 1736
Maria Teresa Habsburg
(1717-1780)

król Hiszpanii
Karol III Hiszpański
(1716-1788)
∞ 1738
Maria Amalia Wettyn
(1724-1760)

król Hiszpanii
Karol III Hiszpański
(1716-1788)
∞ 1738
Maria Amalia Wettyn
(1724-1760)

cesarz rzymski
Franciszek I Lotaryński
(1708-1765)
∞ 1736
Maria Teresa Habsburg
(1717-1780)

Christian III Wittelsbach
(1674-1735)
∞1719
Karolina Nassau-Saarbrücken
(1704–1774)

Józef Karol Wittelsbach
(1694-1729)
∞1717
Elżbieta Augusta Wittelsbach
(1693-1728)

wielki książę Badenii
Karol Fryderyk Badeński
(1728-1811)
∞ 1751
Karolina Hessen-Darmstadt
(1723-1783)

landgraf Hesji-Darmstadt
Ludwik IX
(1719-1790)
∞ 1741
Karolina Wittelsbach
(1721-1774)

Pradziadkowie

cesarz rzymski
Leopold II Habsburg
(1747-1792)
∞ 1765
Maria Ludwika Burbon (1745-1792)

król Hiszpanii
Ferdynand I Burbon
(1751-1816)
∞ 1768
Maria Karolina Habsburg
(1752-1814)

Fryderyk Michał Wittelsbach
(1724-1767)
∞1746
Maria Franciszka Wittelsbach
(1724-1794)

Karol Ludwik Badeński
(1755-1801)
∞ 1774
Amalia Fryderyka Hessen-Darmstadt
(1754-1832)

Dziadkowie

cesarz Austrii
Franciszek II Habsburg
(1768-1835)
∞ 1790
Maria Teresa Burbon-Sycylijska
(1772-1807)

król Bawarii
Maksymilian I Józef Wittelsbach
(1756-1825)
∞ 1797
Karolina Fryderyka Badeńska
(1776-1841)

Rodzice

arcyksiążę
Franciszek Karol Habsburg (1802-1878)
∞ 1824
arcyksiężna
Zofia Wittelsbach (1805-1872)

Franciszek Józef I (1830-1916) , Cesarz Austrii

Żona

Elżbieta Bawarska (1837-1898)

Dzieci

Zofia Habsburg-Lotaryńska
(1855-1857)

Gizela Habsburg-Lotaryńska
(1856-1932)
∞1873
Leopold Bawarski
(1846-1930)

Rudolf Habsburg-Lotaryński
(1858-1889)
∞1881
Stefania Klotylda Koburg
(1864-1945)

Maria Waleria Habsburg-Lotaryńska
(1868-1924)
∞1890
Franciszek Salwator Toskański
(1866-1939)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Kartocha, Dopiśnica, Niedyskretka, czyli... dawna pocztówka, Gazeta Wyborcza, 2 marca 2010

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Batowski Henryk, Rozpad Austro-Węgier, Kraków 1982
  • Dickinger Christian, Franciszek Józef I, Warszawa 2006
  • Grodziski Stanisław, Franciszek Józef I, Wrocław 1983
  • Kiste John Van der, Franciszek Józef. Prywatne życie ostatniego wielkiego cesarza Europy, Warszawa 2006
  • Kugler Georg, Franciszek Józef i Elżbieta, Łódź 2002


Poprzednik
Ferdynand I Habsburg
Austria coat of arms official.svg cesarz Austrii
1848-1916
Austria coat of arms official.svg Następca
Karol I Habsburg
Poprzednik
Ferdynand I Habsburg
Coat of arms of Hungary.svg król Węgier
1848-1916
Coat of arms of Hungary.svg Następca
Karol IV Habsburg
Poprzednik
Ferdynand I Habsburg
Small coat of arms of the Czech Republic.svg król Czech
1848-1916
Small coat of arms of the Czech Republic.svg Następca
Karol III Habsburg
Poprzednik
Ferdynand I Habsburg
Galicia coa1.png król Galicji i Lodomerii
1848-1916
Galicia coa1.png Następca
Karol I Habsburg
Poprzednik
Ferdynand I Habsburg
StemmaLombardoveneto.jpg Król Lombardii i Wenecji
1848-1859/1866
StemmaLombardoveneto.jpg Następca
teren przyłączono do Włoch
Poprzednik
Ferdynand I Habsburg
Austria coat of arms official.svg arcyksiążę Austrii
1848-1916
Austria coat of arms official.svg Następca
Karol I Habsburg
Poprzednik
Ferdynand I Habsburg
Wielkie ksiestwo krakowskie.jpg wielki książę Krakowa
1848-1916
Wielkie ksiestwo krakowskie.jpg Następca
Karol I Habsburg
Poprzednik
Ferdynand I Habsburg
Coa Transylvania Country History (shaded).svg wielki książę Siedmiogrodu
1848-1916
Coa Transylvania Country History (shaded).svg Następca
Karol I Habsburg
Poprzednik
Ferdynand I Habsburg
War ensign of the German Empire Navy 1848-1852.svg Prezydent Związku Niemieckiego
1848-1866
War ensign of the German Empire Navy 1848-1852.svg Następca
Wilhelm I Hohenzollern (Prezydent Związku Północnoniemieckiego)
Poprzednik
Ferdynand I Habsburg
Wappen Kaisertum Österreich 1815 (Klein).png głowa Domu Habsburskiego
1848-1916
Wappen Kaisertum Österreich 1815 (Klein).png Następca
Karol I Habsburg