Krzyż Uznania

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Krzyż Uznania
Atzinības krusts
Awers
Awers orderu
Rewers
Rewers orderu
Baretka
Baretka orderu
Ustanowiono 1710/1938
Wielkość 85 x 85 mm (order I i II klasy)
49 x 49 mm (order III kl.)
40 x 40 mm (order IV–V kl.)
Kruszec Złoto[1]

Krzyż Uznania (łot. Atzinības krusts) – odznaczenie łotewskie odnowione w 1938 r. Pierwotnie ustanowione w 1710 r. przez księcia Kurlandii Fryderyka Wilhelma. Dewizą orderu jest francuska sentencja: Pour les honnêtes gens (Ludziom honoru).

Historia kurlandzkiego Krzyża Uznania[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie było to odznaczenie kurlandzkie. Zostało ustanowione w Lipawie 13 maja 1710 r. przez księcia Kurlandii Fryderyka Wilhelma na okazję jego powrotu do ojczyzny po długim wygnaniu na obczyźnie[2]. Po zejściu z pokładu okrętu w Lipawie książę wygłosił przemówienie po łacinie, w którym ogłosił ustanowienie Krzyża Uznania na pamiątkę szczęśliwego powrotu do ojczyzny i odzyskania tronu utraconego podczas wojny północnej. Ks. Fryderyk Wilhelm przebywał na wygnaniu w Prusach, gdzie jego teść Fryderyk I odznaczył go Orderem Czarnego Orła, co zainspirowało księcia kurlandzkiego do ustanowienia własnego odznaczenia. Matka księcia Kurlandii, ks. Elżbieta Zofia, już w 1698 r. planowała ustanowienie odznaczenia kurlandzkiego na pamiątkę swego zmarłego męża ks. Fryderyka Kazimierza, ale plany te zostały pokrzyżowane przez rodzinne niesnaski związane z rywalizacją pomiędzy ks. Kurlandii Fryderykiem Wilhelmem, a jego stryjem ks. Ferdynandem, oraz wybuch wojny północnej. Nowo ustanowione odznaczenie kurlandzkie otrzymało francuską nazwę L'Ordre de la Reconnaissance i było nadawane osobom, którym książę chciał wyrazić swoją wdzięczność za zasługi dla kraju i dynastii. Pierwsze odznaki orderu zostały wykonane w Berlinie przez jubilera Kristofera Knorra[2]. Wykonane były w formie krzyża maltańskiego ze złota, którego ramiona wypełnione były białą emalią i zakończone złotymi kulkami. Pomiędzy ramionami krzyża znajdowały się po dwa złote pierścienie, a w medalionie umieszczonym pośrodku krzyża, znajdował się herb Księstwa Kurlandii. Na rewersie medalionu umieszczony był ornament z monogramem księcia: FW. Wstęga orderowa była koloru czerwonego z wąskimi białymi paskami po obu brzegach. Kawalerowie orderu byli zobligowani do jego noszenia. Regulowały to przepisy statutu Krzyża Uznania. Pierwszym kanclerzem Kapituły Krzyża Uznania został mianowany przez księcia jego ochmistrz i doradca Anton Friedrich von Berghorn. Ostatnie dwa egzemplarze tego orderu, które zostały zachowane już nie istnieją. Jeden, nadany ks. Dorocie kurlandzkiej, został skradziony w XIX w., drugi, który był przechowywany w lokalnym muzeum w Mitawie, przepadł podczas II wojny światowej[3].

Historia łotewskiego Krzyża Uznania[edytuj | edytuj kod]

Krzyż Uznania został odnowiony w 1938 r. na pamiątkę minionej chwały Księstwa Kurlandii. Autorem nowej wersji odznaczenia, opierającej się jednakże dość wiernie na jej XVIII-wiecznym pierwowzorze, był łotewski artysta Gustavs Šķilters (1874-1954). Pierwsze odznaki odnowionego Krzyża Uznania zostały wręczone 9 listopada 1938 r. Pierwszym odznaczonym był dyrektor Łotewskiego Instytutu Historycznego, A. Tentelis[4]. Odznaczenie wręczano głównie osobistościom ze świata kultury i nauki. Do 1940 r. odznaczonych Krzyżem Uznania zostało:[5]

  • I klasa - 20 osób
  • II klasa - 21 osób
  • III klasa - 110 osób
  • IV klasa - 341 osób
  • V klasa - 1314 osób.

Po okupacji Łotwy przez ZSRR w 1940 r. odznaczenie zostało zniesione, a jego restytucja nastąpiła dopiero po odzyskaniu niepodległości przez Łotwę na podstawie Prawa o Odznaczeniach Państwowych z 25 marca 1994 r. Krzyż Uznania jest przyznawany za wyjątkowy patriotyzm i osiągnięcia społeczne i kulturalne służące dobru narodu. Po raz pierwszy po odzyskaniu niepodległości odznaczenie przyznano w 2005 r. Pierwszą osobą, którą nim uhonorowano był potomek książąt kurlandzkich, ks. Ernst Johann Biron[6], którego w ten sposób nagrodzono za wkład w odnowienie letniej rezydencji książąt Kurlandii pałacu Rundāle i inne inicjatywy kulturalne. Krzyż Uznania dzieli się na pięć klas[6]:

  • Komandoria Wielkiego Krzyża
  • Wielki Krzyż Oficerski
  • Krzyż Komandorski
  • Krzyż Oficerski
  • Krzyż Kawalerski.

Opis odznaki[edytuj | edytuj kod]

Odznaką Krzyża Uznania jest złoty krzyż maltański z ramionami zakończonymi kulkami i wypełnionymi białą emalią. Pomiędzy ramionami krzyża znajdują się dwa splecione ze sobą złote pierścienie, a na środku krzyża znajduje się owalny medalion ze złota z czerwoną ramą z emalii. W środku medalionu widnieje wielki herb Łotwy w kolorach heraldycznych, a pod nim data 1938. Na rewersie krzyża znajduje się herb Księstwa Kurlandii w kolorach heraldycznych, a pod nim data 1710. Nad krzyżem IV i V klasy znajduje się dodatkowo osiem splecionych ze sobą złotych pierścieni tworzących figurę przypominającą romb. Szerokość krzyża I i II klasy to 85 mm, III klasy - 49 mm, IV i V klasy - 40 mm. Wstążka, czerwona z białymi wąskim paskami przy brzegach, ma szerokość 32 mm, a dla I klasy 110 mm[4].

Medal Honorowy Krzyża Uznania[edytuj | edytuj kod]

Do orderu należą jeszcze medale honorowe: Wielki Medal Honorowy i Mały Medal Honorowy, oraz medale honorowe w trzech klasach (złoty, srebrny i brązowy). Wielki i Mały Medal Honorowy to okrągłe złote odznaki, od góry ozdobione gałązkami dębowymi, z wyobrażeniem Krzyża Uznania. Różnią się jedynie wielkością (46 i 36 mm). Zawieszane są na wstążce o takiej samej kolorystyce jak Krzyż Uznania. Medale honorowe w trzech klasach (złoty, srebrny i brązowy) mają identyczny wygląd. Są okrągłe z wizerunkiem Krzyża Uznania. Na rewersie znajduje sokół z rozwiniętymi skrzydłami trzymający w szponach pierścień. Jest on otoczony wieńcem zbożowym i kolistym napisem: DOMAS UN DARBUS LATVIJAI (Myślami i czynami przy Łotwie). Medale honorowe mają czerwoną trójkątną wstążkę z wąskim białym paskiem przy brzegach, kształtem przypominającą wzór jaki stosowano przy odznaczeniach austro-węgierskich.

Odznaczeni[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaczeni Krzyżem Uznania.

Przypisy

  1. Kristīne Ducmane: Decorations of the Republic of Latvia 1918-1940, Ryga 1993, str. 94
  2. 2,0 2,1 The State Decorations of Latvia, katalog odznaczeń łotewskich wydany z okazji wystawy w Kopenhadze w 2007, str. 33
  3. The State Decorations of Latvia, katalog odznaczeń łotewskich wydany z okazji wystawy w Kopenhadze w 2007, str. 35
  4. 4,0 4,1 Kristīne Ducmane: Decorations of the Republic of Latvia 1918-1940, Ryga 1993, str. 32
  5. The State Decorations of Latvia, katalog odznaczeń łotewskich wydany z okazji wystawy w Kopenhadze w 2007 r., str. 38
  6. 6,0 6,1 The State Decorations of Latvia, katalog odznaczeń łotewskich wydany z okazji wystawy w Kopenhadze w 2007, str. 37

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kristīne Ducmane: Apbalvojumi Latvijas Republikā 1918-1940 -Decorations of the Republic of Latvia 1918-1940, Ryga 1993, ISBN 5-89960-040-3
  • Latvijas valsts apbalvojumi. The State Decorations of Latvia, katalog odznaczeń łotewskich wydany z okazji wystawy w Kopenhadze w 2007 r.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]